Literatura · 1902
Księga misterium i wizji
Przekład z angielskiego
Arthur Edward Waite
Tom poezji A. E. Waite’a z 1902 roku: monologi, moralitet o Zagubionym Słowie, wizje i światy nieurzeczywistnione, pomyślane jako literacki wyraz sakramentalnego życia i Wielkiego Poszukiwania.
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.
- Autor
- Arthur Edward Waite
- Tytuł oryginału
- A Book of Mystery and Vision
- Wydanie źródłowe
- 1902
- Przekład
- z języka angielskiego
- Dział
- Literatura
- Wydanie polskie
- Ordo Theia Philosophia
Quid disces
Czego się dowiesz
- 1Jak Waite rozumiał „tajną szkołę” i Wielkie Poszukiwanie
- 2Czym jest sakramentalna natura życia w ujęciu autora
- 3Skąd pochodzi motyw Zagubionego Słowa i jak przetworzył go moralitet
- 4Jak zbudowane są cztery części tomu, od monologów do wizji
- 5Jak książka zapowiada mistyczny zwrot Waite’a w Złotym Brzasku
- 6Dlaczego idea niezorganizowanego bractwa wiąże tom z różokrzyżem
Commentarius · ok. 3 min lektury
Komentarz do wydania
Poeta, nie komentator
Arthur Edward Waite przez całe życie uważał się w równym stopniu za poetę, co za badacza. Zanim zasłynął jako wydawca tekstów alchemicznych i historyk okultyzmu, ogłaszał tomiki wierszy, a do poezji wracał także później. Księga misterium i wizji, wydana w Londynie w roku 1902, należy do jego najbardziej ambitnych prób literackich. Jest to zbiór utworów wierszowanych i dramatycznych, nie traktat, i czytelnik, który szuka w niej doktryny podanej wprost, będzie rozczarowany.
Rok wydania jest znaczący. Waite był wówczas od ponad dziesięciu lat członkiem Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, który właśnie przechodził głęboki kryzys po konflikcie z Samuelem Liddellem MacGregorem Mathersem. Wkrótce potem Waite przejął kierownictwo części zakonu i nadał jej kierunek wyraźnie mistyczny i chrześcijański, odsuwając na bok praktyki magiczne. Księga misterium i wizji zapowiada ten zwrot: jest próbą wyrażenia w literaturze tego, co Waite nazywał sakramentalną naturą życia.
Wstęp: tajna szkoła i Wielkie Poszukiwanie
Kluczem do tomu jest wstęp. Waite pisze w nim o „tajnej szkole”, zjednoczonym, a zarazem niezorganizowanym bractwie ludzi przebudzonych, którzy rozpoznają się nawzajem bez zewnętrznych znaków. Przestrzega, by nie rozumieć tego w sensie cudotwórczym, i przedstawia siebie jako rzecznika tej szkoły. Jej jedyną koniecznością jest pragnienie Wielkiego Poszukiwania, w którego świetle cały wszechświat staje się przypowieścią, symbolem i sakramentem: wszędzie brzmią dzwony, przechodzą Hostie, wznosi się dym kadzidła. Autor przyznaje, że książka nie wyzbyła się jeszcze kwasu dawnych zainteresowań, i określa ją jako pierwszą próbę stworzenia literatury tej szkoły dla nowego stulecia.
Motto ze świętego Bernarda, mówiące o sakramentach jako widzialnych znakach niewidzialnej łaski, ustawia perspektywę całości. Frontispis, rysunek Isabelle de Steiger, malarki i teozofki związanej z kręgiem Złotego Brzasku, ilustruje jedną ze strof wiersza o podróży i przedsięwzięciu.
Cztery części i ich drogi
Po wierszu powitalnym Salvete następują cztery części. Pierwsza, o pojedynczych akordach i monologach, zbiera krótsze utwory liryczne i wypowiedzi postaci, w których pojawia się temat duszy szukającej znaku wśród rzeczy widzialnych. Druga, najbardziej rozbudowana, to moralitet o Zagubionym Słowie. Motyw zagubionego słowa pochodzi z legendy wolnomularskiej stopnia mistrza, gdzie po śmierci Hirama prawdziwe słowo mistrzowskie zostaje utracone i zastąpione zastępczym; Waite podejmuje go w formie średniowiecznego dramatu alegorycznego i czyni z niego obraz duchowej straty i poszukiwania, które stanie się jednym z głównych tematów jego późniejszych prac o wolnomularstwie i Graalu.
Część trzecia, o rzeczach słyszanych i widzianych, zawiera utwory wizyjne, a czwarta, o światach nieurzeczywistnionych, przenosi czytelnika w krainy możliwości, które dusza przeczuwa, ale których nie osiąga. Tom zamyka pożegnalne Valete, które spina całość jak formuła rozesłania na końcu nabożeństwa. W wielu utworach powraca ten sam ruch: zewnętrzny znak, obraz natury, obrzęd lub sen, zostaje odczytany jako zasłona, przez którą prześwituje rzeczywistość wyższa, a podmiot liryczny waha się między zachwytem a świadomością, że to, co widzi, jest dopiero zapowiedzią. Układ od powitania do pożegnania, od monologu do wizji, ma charakter drogi i warto go zachować przy lekturze.
Jak czytać tę poezję
Poezja Waite’a nie należy do wielkich osiągnięć literatury angielskiej. Jest rozlewna, archaizująca, nasycona słownictwem liturgicznym i abstrakcjami, a jego składnia bywa tak zawiła, że przekład musi czasem wybierać między wiernością a jasnością. Nie to jednak stanowi o wartości tomu dla czytelnika tej biblioteki. Księga misterium i wizji jest dokumentem przejścia: pokazuje, jak jeden z czołowych członków Złotego Brzasku w momencie kryzysu zakonu przeformułował cel wtajemniczenia z magicznej władzy na kontemplacyjne pragnienie Boga.
Przypisanie do działu różokrzyżowego jest uzasadnione nie tyle treścią poszczególnych wierszy, ile ideą bractwa duchowego, które istnieje niezależnie od organizacji, co jest dawną różokrzyżową figurą niewidzialnego kolegium. Najlepiej czytać tom powoli i fragmentami, zaczynając od wstępu i moralitetu, a potem wracać do krótszych utworów jako do medytacji. Pomocna jest przy tym świadomość, że wiele obrazów, takich jak dzwony, hostia, kadzidło czy kielich, pochodzi z liturgii katolickiej, którą Waite znał od dzieciństwa i którą traktował jako najpełniejszy język symboliczny Zachodu. Nie należy jednak brać ich za wyznanie konfesyjne: autor używa ich jako znaków doświadczenia, które w jego przekonaniu przekracza granice wyznań. Czytelnik, który oczekuje tu rytuału albo instrukcji wtajemniczenia, nie znajdzie ich; znajdzie natomiast obraz wrażliwości, z której takie rytuały u Waite’a później wyrastały. Warto też zestawić go z późniejszymi prozatorskimi dziełami Waite’a, w których te same intuicje, zwłaszcza o zagubionym słowie i sakramentalnym charakterze świata, zostały wyłożone w sposób systematyczny.
Tolle, lege
Księga misterium i wizji
Arthur Edward Waite
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.