Dogmat i rytuał wysokiej magii, tom II: Rytuał

Druga połowa jednego projektu

Tom Rytuał jest drugą częścią Dogmatu i rytuału wysokiej magii Éliphasa Léviego, czyli Alphonse’a-Louisa Constanta (1810–1875), byłego seminarzysty, publicysty społecznego i wreszcie najbardziej wpływowego francuskiego autora okultystycznego XIX wieku. Całość ukazała się w Paryżu w połowie lat pięćdziesiątych: najpierw tom doktrynalny, potem, w 1856 roku, praktyczny. Wydanie Zakonu opiera się na edycji z 1861 roku, w której Lévi uzupełnił dzieło między innymi o przekład tak zwanego Nuktemeronu przypisywanego Apolloniuszowi z Tiany. Oba tomy zbudowane są symetrycznie: każdy dzieli się na dwadzieścia dwa rozdziały, odpowiadające literom alfabetu hebrajskiego i Wielkim Arkanom tarota. Rozdział pierwszy Rytuału odpowiada więc rozdziałowi pierwszemu Dogmatu, a czytelnik, który ma pod ręką obie księgi, może czytać je równolegle, jak teorię i jej zastosowanie.

Ta symetria jest kluczem do lektury. Lévi nie pisał podręcznika w dzisiejszym sensie, z kolejnymi ćwiczeniami ułożonymi od łatwych do trudnych. Pisał system, w którym każda czynność obrzędowa ma uzasadnienie w zasadzie metafizycznej: w prawie równowagi przeciwieństw, w teorii światła astralnego jako uniwersalnego czynnika wyobraźni i woli, w przekonaniu, że słowo i znak działają przez skupienie świadomości operatora. Kto zacznie od drugiego tomu, nie znając pierwszego, łatwo weźmie retorykę za instrukcję.

Od przygotowania maga do ksiąg tajemnych

Tom otwiera słynny wstęp o „starej władczyni świata”, alegoryczny obraz śmierci i zła kroczących przez historię, który ustawia ton całości: magia ma być odpowiedzią na chaos namiętności, a nie ich narzędziem. Dalej Lévi przechodzi przez kolejne sfery praktyki. Mówi o przygotowaniu operatora, czyli o ascezie, wstrzemięźliwości i wytrwałości jako warunku wszelkiego działania. Omawia narzędzia: różdżkę, miecz, lampę, szaty, kadzidła i pentakle, a także „zaklinanie czterech” żywiołów i znaczenie pentagramu, który w jego ujęciu jest znakiem panowania ducha nad materią. Kolejne rozdziały dotyczą talizmanów planetarnych i ich siedmiorakiej korespondencji, ceremoniału wtajemniczonych, łańcucha magnetycznego łączącego ludzi o wspólnej woli, wreszcie spraw najciemniejszych: nekromancji, czarów, uroków i sabatu.

Znaczna część tych stron to komentarz do tradycji, nie jej powtórzenie. Lévi relacjonuje grymuary, procesy o czary i legendy o pakcie z diabłem, po czym odczytuje je jako zdegenerowaną, „odwróconą” formę wiedzy, którą sam uważa za prawdziwą. Najbardziej znany epizod tomu to opis londyńskiej ewokacji Apolloniusza z 1854 roku, który autor przedstawia z wyraźną ostrożnością: zastrzega, że nie wie, czy doświadczył zjawiska realnego, czy halucynacji wywołanej przygotowaniami, i odradza powtarzanie takich prób. Końcowe rozdziały wracają ku wątkom spekulatywnym: Wielkiemu Dziełu, piśmie gwiazd, nauce proroków i „księdze Hermesa”, czyli tarotowi jako syntezie całego systemu.

Jak czytać Léviego dziś

Czytelnik powinien pamiętać o trzech sprawach. Po pierwsze, Lévi jest pisarzem, a nie archiwistą. Jego erudycja jest imponująca, lecz swobodna: miesza źródła średniowieczne, renesansowe i własne pomysły, chętnie przypisuje dawnym autorom treści, których u nich nie ma, a etymologie i genealogie tradycji traktuje jako argument retoryczny. Historyk ezoteryki powie dziś, że wiele z tego, co Lévi nazywa starożytną wiedzą magów, zostało przez niego dopiero skonstruowane. Nie umniejsza to wagi książki, przeciwnie: właśnie ten konstrukt stał się fundamentem okultyzmu następnych pokoleń.

Po drugie, przypisanie arkanów tarota literom hebrajskim, tak ważne dla układu obu tomów, jest pomysłem nowożytnym. Lévi rozwinął je w sposób, który przejęli Papus, środowisko Złotego Brzasku i Crowley, choć każdy z nich zmieniał szczegóły. Kto zna późniejsze systemy, zobaczy tutaj ich źródło, ale nie powinien zakładać, że jest to zapis tradycji średniowiecznej.

Po trzecie, ton Léviego bywa moralizatorski i polityczny. Pisał po klęsce swoich rewolucyjnych nadziei z 1848 roku, w okresie zbliżenia do katolicyzmu, i wiele stron Rytuału to w istocie polemika z mesmeryzmem, spirytyzmem i ludową magią, które uważał za niebezpieczne. Jego przestrogi przed eksperymentami z narkotykami, transem i ewokacją warto czytać jako element tej polemiki, a zarazem jako uczciwe ostrzeżenie autora, który sam doświadczył skutków nadmiernej egzaltacji.

Dla kogo jest ta księga

Rytuał jest lekturą niezbędną dla każdego, kto chce zrozumieć, skąd wzięła się nowoczesna magia ceremonialna i dlaczego posługuje się takim, a nie innym językiem symboli. Nie jest to tekst dla początkującego, który szuka prostych przepisów; jest to raczej dzieło dla czytelnika gotowego śledzić wywód, porównywać go z pierwszym tomem i oddzielać trwałe intuicje od kolorytu epoki. Najlepiej czytać go powoli, rozdział po rozdziale, z pierwszym tomem otwartym na odpowiadającym rozdziale, i traktować opisy ceremonii jako wyraz pewnej filozofii woli i wyobraźni, a nie jako zapis sprawdzonych technik. Wtedy widać, że Lévi stawia pytanie, które wraca w całej późniejszej literaturze: czy obrzęd działa na świat, czy przede wszystkim przemienia tego, kto go sprawuje.