Neoplatonizm · 1901
Apollonios z Tiany
Filozof-reformator pierwszego wieku po Chrystusie – przekład z angielskiego
George Robert Stow Mead
Portret Apolloniosa z Tiany, pitagorejskiego filozofa i reformatora religijnego I wieku, oparty głównie na Żywocie pióra Filostrata: podróże, nauki, cuda, spór z cesarzami oraz późniejsze dzieje jego legendy.
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.
- Autor
- George Robert Stow Mead
- Tytuł oryginału
- Apollonius of Tyana: The Philosopher-Reformer of the First Century A.D.
- Wydanie źródłowe
- 1901
- Przekład
- z języka angielskiego
- Dział
- Neoplatonizm
- Wydanie polskie
- Ordo Theia Philosophia
Quid disces
Czego się dowiesz
- 1Kim był Apollonios i co o nim wiadomo poza legendą
- 2Kim był Filostrat i w jakich okolicznościach spisał Żywot
- 3Jak Apollonios stał się przeciwnikiem Chrystusa w polemice Hieroklesa i Euzebiusza
- 4Jakie podróże do Indii i Egiptu opisuje tradycja
- 5Jak wyglądał pitagorejski sposób życia i nauczania Apolloniosa
- 6Co pozostało z jego listów, powiedzeń i przypisywanych mu pism
Commentarius · ok. 3 min lektury
Komentarz do wydania
Filozof w cieniu porównania
Apollonios z Tiany, pitagorejski filozof i wędrowny nauczyciel I wieku, jest postacią, wokół której narosło więcej sporów niż wiedzy. Prawie wszystko, co o nim wiemy, pochodzi z Żywota Apolloniosa napisanego przez sofistę Filostrata w pierwszej połowie III wieku, według jego własnej relacji na prośbę cesarzowej Julii Domny. Na początku IV wieku namiestnik Sossianus Hierokles porównał Apolloniosa z Jezusem na niekorzyść tego drugiego, a Euzebiusz z Cezarei odpowiedział mu traktatem polemicznym. Od tej chwili Apollonios stał się w oczach wielu przede wszystkim pogańskim rywalem Chrystusa, a ta rola wracała w czasach oświecenia i w XIX wieku.
George Robert Stow Mead w książce z 1901 roku próbuje go z tej roli wyzwolić. Już podtytuł, „filozof-reformator pierwszego wieku”, wskazuje kierunek: Mead chce zobaczyć w Apolloniosie nie cudotwórcę ani antychrysta, lecz reformatora kultów i nauczyciela mądrości, przedstawiciela szerokiego ruchu religijnego swojej epoki. Rozdział wprowadzający zaczyna się od uwagi, że o pierwszym stuleciu naszej ery, najważniejszym dla badacza początków chrześcijaństwa, wiemy zaskakująco mało, i że portret Apolloniosa może pomóc zrozumieć religijną atmosferę tego czasu.
Od tła do słów mistrza
Pierwsze rozdziały poświęcone są kontekstowi. Mead omawia stowarzyszenia i wspólnoty religijne pierwszego wieku, następnie związki między Indiami a Grecją, które odgrywają ważną rolę w opowieści o podróżach Apolloniosa. Kolejne rozdziały przedstawiają opinie o nim w dawnych wiekach, od starożytnych przez chrześcijańskich polemistów po nowożytnych autorów, oraz przegląd tekstów, przekładów i literatury. Osobny rozdział dotyczy samego Filostrata i jego wiarygodności jako biografa, w tym sprawy notatek ucznia imieniem Damis, na które Filostrat się powołuje.
Dopiero potem zaczyna się właściwy żywot: wczesne lata w Kapadocji, nauka u pitagorejczyków, podróże na Wschód, pobyty w świątyniach i ośrodkach kultu, wizyta u nagich mędrców Górnego Egiptu, wreszcie stosunki z władcami cesarstwa, zwłaszcza z Neronem i Domicjanem. Mead poświęca osobny rozdział Apolloniosowi jako prorokowi i cudotwórcy, dalej opisuje jego sposób życia, krąg uczniów i jego osobowość. Ostatnie rozdziały zbierają powiedzenia i fragmenty mów, wybór listów przypisywanych Apolloniosowi, wiadomości o jego pismach oraz uwagi bibliograficzne.
Ostrożność wobec źródeł
Największą zaletą książki jest to, że Mead dostrzega problem źródłowy i omawia go otwarcie, zanim przystąpi do opowiadania. Wie, że Filostrat pisał ponad sto lat po śmierci swego bohatera, że jego Żywot jest dziełem literackim pełnym motywów romansowych i wątków podróżniczych i że autentyczność relacji Damisa budzi poważne wątpliwości. Współczesna nauka idzie tu dalej: wielu badaczy uważa Damisa za fikcję literacką, a obraz Apolloniosa jako mędrca odwiedzającego braminów i gymnosofistów za przede wszystkim konstrukcję Filostrata, odpowiadającą ideałom sofistyki jego epoki. Także listy Apolloniosa, z których Mead korzysta, są w większości uznawane za późniejsze lub wątpliwe.
Trzeba też widzieć osobisty klucz, w jakim Mead pisze. Jako teozof chętnie dostrzega w Apolloniosie wtajemniczonego, który łączy mądrość Indii, Egiptu i Grecji, i to przekonanie nadaje książce ciepło, ale miejscami prowadzi do zbyt pewnych wniosków. Jednocześnie Mead wyraźnie odcina się od wykorzystywania Apolloniosa w polemice przeciwko chrześcijaństwu i od prostych porównań z Ewangeliami. To stanowisko wyważone jak na swój czas. Zarazem Mead nie ukrywa, że widzi w swoim bohaterze wzór dla współczesnych poszukiwaczy: człowieka, który nie zakładał nowej religii, lecz próbował oczyścić i ożywić istniejące kulty, przywrócić im sens filozoficzny i moralny. Ten obraz mówi wiele o ideałach samego autora i środowiska teozoficznego, które szukało w starożytności poprzedników idei powszechnego braterstwa religii. Czytelnik zyska najwięcej, jeśli będzie odróżniał trzy warstwy książki: relację Filostrata, krytyczne uwagi Meada o źródłach oraz jego własną, życzliwą interpretację.
Jak czytać tę księgę
Apollonios z Tiany jest jedną z najbardziej przystępnych prac Meada. Rozdziały są krótkie, zbudowane wokół wyraźnych tematów, a styl jest spokojny i zrozumiały bez specjalnego przygotowania. Książkę można czytać jako wprowadzenie do religijnego świata wczesnego cesarstwa, z jego wędrownymi filozofami, świątyniami, wyroczniami i stowarzyszeniami, a zarazem jako portret pitagorejskiego ideału życia: wstrzemięźliwego, milczącego, poświęconego oczyszczeniu i służbie bogom.
Warto ją jednak uzupełnić lekturą samego Filostrata, dostępnego w nowszych przekładach, oraz nowszymi opracowaniami, które czytają Żywot jako dzieło literackie III wieku. Czytelnik powinien zachować dystans wobec rozdziałów o podróżach i cudach: mówią one więcej o tym, kim Apollonios stał się dla późniejszych pokoleń, niż o tym, kim był. Rozdziały o powiedzeniach i sposobie życia oddają natomiast dobrze to, co w jego postaci od starożytności inspirowało filozofów i mistyków: przekonanie, że prawdziwa pobożność polega na mądrości, czystości życia i milczącej modlitwie, a nie na krwawych ofiarach.
Tolle, lege
Apollonios z Tiany
George Robert Stow Mead
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.