Tajemnica świata

Wczesna książka teozofa

Tajemnica świata jest jedną z wczesnych książek George’a Roberta Stowa Meada, ogłoszoną w Londynie w 1895 roku, kilka lat po śmierci Heleny Bławatskiej, której był sekretarzem. W odróżnieniu od jego późniejszych prac filologicznych nie jest to studium jednego tekstu ani jednej szkoły, lecz zbiór czterech esejów o charakterze filozoficzno-religijnym. Mead pisze w nich jako teozof, który próbuje na podstawie wielu tradycji wskazać wspólny grunt dla myślenia o bóstwie, duszy i przeznaczeniu.

Charakter książki zapowiadają trzy motta otwierające tom. Pierwsze pochodzi z Bhagawadgity i mówi o tajemnicy, którą jeden widzi jako cud, drugi jako cud opisuje, a nikt jej naprawdę nie zna. Drugie to opowieść Plutarcha o głosie, który obwieścił śmierć Wielkiego Pana. Trzecie to słowa Pawła z Pierwszego Listu do Koryntian: „Oto tajemnicę wam powiadam”. Indie, Grecja i chrześcijaństwo stoją tu obok siebie, a ich zestawienie jest programem całego tomu. Na początku pierwszego eseju Mead zastrzega, że nie będzie pisał ani jako monoteista, ani jako panteista, teista czy ateista, ponieważ prawdziwy badacz teozofii nie powinien zamykać się w żadnym z tych sekciarskich stanowisk.

Cztery eseje

Pierwszy i najdłuższy esej, „Dusza Świata”, zajmuje mniej więcej połowę książki. Mead przegląda w nim rozmaite wyobrażenia o najwyższej zasadzie i o jej przejawieniu w wielości: kosmogoniczny hymn Rygwedy o czasie, gdy nie było ani bytu, ani niebytu, kabałę i Zohar z jego nauką o ukrytym sensie Tory, Orygenesa, egipską Księgę umarłych, modlitwy z koptyjskich kodeksów gnostyckich, wreszcie buddyzm północny z jego Adi-Buddą. Tłem całego wywodu jest system, który Mead nazywa Filozofią Ezoteryczną, a więc nauka Bławatskiej. Teza eseju jest śmiała: każda dusza, aż po najdrobniejszy pyłek, ma w sobie możność rozszerzenia świadomości do Świadomości Wszystkiego, a dążenie do tego zjednoczenia jest istotą religii.

Drugi esej, „Szaty duszy”, wychodzi od teozoficznej nauki o siedmiu „zasadach” człowieka, ale autor zastrzega, że nie będzie się trzymał żadnego ścisłego podziału. Chce raczej pokazać, czym mogą być wehikuły i powłoki, w których boska świadomość przejawia się w człowieku. Sięga do Bhagawadgity z jej obrazem zrzucania zużytych szat, do psychologii wedantyjskiej i jej powłok, a także do żydowskiej tradycji o szatach ze światła, które pierwsi ludzie mieli w Edenie, zanim otrzymali „szaty ze skór”. Temat ten Mead rozwinie znacznie później w książce o nauce o ciele subtelnym w tradycji zachodniej.

Trzeci esej, „Tkanina przeznaczenia”, zaczyna się od krytyki dogmatu o stworzeniu z niczego, w którym autor dostrzega zarówno ziarno prawdy, jak i narzędzie zastraszania umysłów. Dalej mówi o karmie i o analogii między człowiekiem a wszechświatem, wyrażonej słowami Kathopaniszady: co jest tu, jest i tam. Pojawia się tu także rozumienie jogi jako zjednoczenia z boskością obecną w sercu wszystkich stworzeń. Czwarty esej, „Prawdziwe oparcie w sobie”, ma podtytuł wskazujący na Cycerona i Upaniszady. Jego mottem jest zdanie ze Snu Scypiona: „Wiedz przeto, że jesteś Bogiem”. Mead przeciwstawia w nim zwykłą samowystarczalność oparciu na Jaźni, która jest jedna we wszystkich istotach, i widzi w tym jedyną drogę do pokoju wolnego od lęku. Polski tłumacz zachował grę słów oryginału między self-reliance a reliance on the Self, o czym informuje nota na początku tomu.

Jak to dziś czytać

Czytelnik musi pamiętać, że Tajemnica świata jest książką programowo synkretyczną. Jej metoda polega na zestawianiu cytatów i idei z bardzo różnych kultur i epok w przekonaniu, że wyrażają one tę samą prawdę. Dla historyka religii takie podejście jest dziś nie do przyjęcia jako metoda badawcza, bo zaciera różnice między kontekstami i często przypisuje starożytnym autorom pojęcia, których nie znali. Szczególnie ostrożnie trzeba traktować utożsamienia między pojęciami greckimi i sanskryckimi, a także rozumienie karmy, które w tej książce jest już wyraźnie przefiltrowane przez teozofię.

Nie znaczy to, że książka jest bez wartości. Pokazuje bowiem dokładnie, jak w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku wykształcony teozof czytał Zohar, gnostyków i Cycerona obok Upaniszad i jak budował język, który później przejęła duża część zachodniej duchowości. Pozwala też zobaczyć wczesną postać zainteresowań, które Mead rozwinął w poważniejszych pracach o gnozie, hermetyzmie i neoplatonizmie. Kto zna jego Thrice-Greatest Hermes lub Okruchy zapomnianej wiary, rozpozna tu zalążki wielu późniejszych tematów.

Dla kogo

Eseje są krótkie i pisane bez aparatu naukowego, więc stanowią dobre wprowadzenie do myślenia Meada i do teozoficznej filozofii religii w ogóle. Najlepiej czytać je pojedynczo i z namysłem, raczej jako rozważania niż jako wykład. „Dusza Świata” wymaga najwięcej uwagi, bo przechodzi szybko od jednej tradycji do drugiej. Pozostałe trzy eseje są bardziej skupione i łatwiejsze. Czytelnik zainteresowany samymi źródłami, na przykład neoplatońską nauką o pojeździe duszy, powinien potraktować tę księgę jako zachętę do sięgnięcia po oryginały, a nie jako ich wierne streszczenie.