MacGregor Mathers i architektura rytuałów Złotego Brzasku

Kilka stron szyfru i budowniczy

Na początku dziejów Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku leży materiał niezwykle skromny: kilkadziesiąt kart zapisanych szyfrem wywodzącym się z Polygraphii Trithemiusa, zawierających skrótowe opisy pięciu ceremonii, rozmieszczenie urzędników, kilka formuł i odsyłaczy do kabały, astrologii i tarota. William Wynn Westcott, który wszedł w posiadanie tych kart, nie był w stanie sam zbudować z nich działającej organizacji. Zwrócił się do Samuela Liddella Mathersa, człowieka o kilka lat młodszego, bez stałego zawodu i majątku, za to z rzadką znajomością literatury magicznej i z talentem do nadawania kształtu rozproszonemu materiałowi. Gdy w 1888 roku otwarto w Londynie świątynię Isis-Urania, rytuały, według których przyjmowano pierwszych członków, były już w znacznej mierze dziełem Mathersa.

Zadanie przypominało pracę architekta, który ma przed sobą plan sytuacyjny i kilka szkiców elewacji, ale musi sam zaprojektować wnętrza, schody i przejścia. Rękopisy wskazywały, gdzie stoją urzędnicy i jakie są ich tytuły, ale nie podawały pełnego tekstu mów, nie opisywały szczegółowo ruchów ani nie objaśniały, dlaczego ceremonia ma właśnie taki porządek. Mathers wypełnił te luki tekstem, który łączył biblijną frazeologię, egipskie imiona bóstw, kabalistyczne imiona Boga i elementy obrzędowości wolnomularskiej, znanej mu z doświadczenia, w całość o zadziwiającej spójności.

Drabina stopni jako program nauczania

Zakon Zewnętrzny składał się z ceremonii Neofity i czterech stopni, Zelatora, Theoricusa, Practicusa i Philosophusa, które odpowiadały kolejnym sefirot Drzewa Życia, od Malkut ku Necach, oraz czterem żywiołom. Liczbowe oznaczenia stopni, od 1=10 do 4=7, wyrażały tę zależność wprost: pierwsza liczba wskazywała stopień, druga sefirę, której odpowiadał. Kandydat nie przechodził więc przez dowolny ciąg obrzędów, lecz wspinał się po mapie, którą poznawał w miarę wspinaczki. Każda ceremonia przedstawiała w obrazie żywioł danego stopnia, a wykład, który otrzymywał po niej, wymagał opanowania odpowiednich tablic przypisań.

Na tym polegała zasadnicza nowość konstrukcji Mathersa. W wolnomularstwie stopnie były przede wszystkim dramatami moralnymi, opowieściami o budowie świątyni i śmierci mistrza, w których wiedza teoretyczna odgrywała niewielką rolę. W Złotym Brzasku ceremonia i program nauki tworzyły jedność: kandydat najpierw przeżywał coś w obrzędzie, a potem uczył się nazw, liczb i symboli, które to przeżycie porządkowały. Egzaminy między stopniami sprawdzały wiedzę pamięciową, ale ich sens polegał na tym, że pamięć miała stać się narzędziem wyobraźni. Ten, kto znał przypisania liter, planet i barw, mógł później budować z nich własne operacje.

Między Zakonem Zewnętrznym a Wewnętrznym umieszczono ceremonię Portalu, która zbierała cztery żywioły w piąty, ducha, i przygotowywała do przejścia na inny poziom pracy. Cała struktura była obmyślona tak, że każdy element odsyłał do innego, a nauka zdobyta na jednym stopniu okazywała się niezbędna na następnym. Takiej systematyczności nie miały wcześniejsze stowarzyszenia okultystyczne, w tym Societas Rosicruciana in Anglia, z której wywodzili się założyciele.

Od wolnomularskich wzorów różniło się to przedsięwzięcie jeszcze jednym rysem: zakon od początku przyjmował kobiety na równych prawach z mężczyznami. Kobiety przechodziły te same ceremonie, zdawały te same egzaminy i obejmowały te same urzędy, a niektóre z nich, jak Moina Mathers, Florence Farr czy Annie Horniman, odegrały w dziejach zakonu rolę pierwszoplanową. Architektura Mathersa nie przewidywała osobnych lóż ani odrębnych obrzędów dla kobiet, co w wiktoriańskiej Anglii, gdzie wolnomularstwo pozostawało zamknięte dla połowy społeczeństwa, było decyzją o niemałej wadze.

Ceremonia Neofity jako formuła wszelkiej magii

Ceremonia Neofity, czyli przyjęcia do zakonu, zajmowała w systemie miejsce wyjątkowe. Na jej przebieg składały się wprowadzenie zaciemnionego kandydata do sali, jego przysięga, obchodzenie świątyni, oczyszczenie wodą i ogniem, wreszcie zdjęcie zasłony z oczu i ukazanie światła. Urzędnicy, z hierofantą na wschodzie, nosili imiona egipskich bóstw, a ich rozmieszczenie wyznaczało osie, po których poruszały się siły ceremonii.

W pismach przeznaczonych dla Zakonu Wewnętrznego, znanych jako dokumenty Z, rozwinięto objaśnienie tego rytuału w teorię. Część z nich opisywała niewidzialną stronę ceremonii, czyli formy boskie przypisane urzędnikom, i to, co według zakonnej doktryny dzieje się na planie subtelnym, gdy kandydat przechodzi przez kolejne etapy. Dokument oznaczony jako Z.2 stosował porządek ceremonii Neofity do innych działań magicznych: do ewokacji, konsekracji talizmanów, wróżbiarstwa, przemiany duchowej i działania alchemicznego, dzieląc każde z nich na fazy odpowiadające fazom przyjęcia. Ceremonia przestawała być jednorazowym wydarzeniem w życiu członka, a stawała się wzorem, według którego można było zaprojektować każdy obrzęd. Tradycja zakonna przypisuje te dokumenty Mathersowi, choć ich ostateczna redakcja mogła być dziełem kilku osób.

Ten pomysł, by jedna ceremonia zawierała formułę wszystkich, jest być może najbardziej oryginalnym wkładem Złotego Brzasku w historię magii ceremonialnej. Zamiast zbioru przepisów, z których każdy działa osobno, jak w średniowiecznych grimuarach, powstał system, w którym działanie magiczne ma gramatykę: zawsze zaczyna się od oczyszczenia i ustanowienia przestrzeni, prowadzi przez próbę i przysięgę, a kończy objawieniem światła i utrwaleniem jego skutków.

Grobowiec Christiana Rosenkreutza

W latach 1891–1892 Mathers stworzył Zakon Wewnętrzny, Ordo Rosae Rubeae et Aureae Crucis, i napisał rytuał Adeptus Minor, który miał stanowić jego bramę. Ceremonia ta przenosiła kandydata w świat Famy Fraternitatis z 1614 roku: odtwarzała odkrycie siedmiobocznego grobowca Christiana Rosenkreutza, z jego malowanymi ścianami, sklepieniem i ołtarzem, a w jednym z punktów kulminacyjnych kandydat był związywany na krzyżu i składał przysięgę adepta. W innym momencie w trumnie spoczywał przewodniczący obrzędu, przedstawiający samego założyciela bractwa, który powstaje, by przemówić do nowego brata.

Ten rytuał jest kluczem do zrozumienia, czym Złoty Brzask był w intencji Mathersa. Zakon Zewnętrzny uczył wiedzy i dyscypliny; Wewnętrzny miał być miejscem rzeczywistej pracy magicznej, z własnymi narzędziami, które adept wykonywał i konsekrował sam, z systemem enochiańskim, zrekonstruowanym na podstawie rękopisów Johna Dee, z rozbudowanymi technikami wizji i pracy z tarotem. Wejście do grobowca oznaczało przejście od ucznia, który pamięta, do adepta, który działa, a obraz śmierci i zmartwychwstania założyciela wskazywał, że przejście to jest rodzajem wewnętrznego odrodzenia.

Mathers twierdził, że rytuał i nauki Zakonu Wewnętrznego otrzymał od Tajnych Przełożonych, z którymi miał się kontaktować w Paryżu, dokąd przeniósł się z żoną, malarką Moiną Bergson, w 1892 roku. Twierdzenie to było fundamentem jego władzy, a zarazem najsłabszym punktem całej budowli, bo nie dało się go sprawdzić, a Mathers, im bardziej był kwestionowany, tym silniej się na nie powoływał.

Teatralny wymiar tej pracy Mathers wyprowadził pod koniec stulecia także poza świątynię. W 1899 roku wraz z żoną wystawił w Paryżu publicznie Obrzędy Izydy, widowisko odtwarzające w ich wyobrażeniu egipski kult bogini, z kostiumami, śpiewem i tańcem. Przedstawienie było przyjmowane jako ciekawostka artystyczna, ale dla samych twórców stanowiło przedłużenie przekonania, że rytuał jest sztuką, w której gest, słowo i obraz mają moc przemieniania uczestników i widzów.

Biblioteka tłumacza

Architekturę rytuałów uzupełniała biblioteka. Mathers był przede wszystkim tłumaczem i wydawcą tekstów, które stały się podręcznikami zakonu. W 1887 roku ogłosił The Kabbalah Unveiled, przekład trzech traktatów z Zoharu z łacińskiej wersji Christiana Knorra von Rosenrotha, z obszernym wstępem. W 1889 roku wydał The Key of Solomon the King, opracowany na podstawie kilku rękopisów British Museum, a w 1898 roku The Book of the Sacred Magic of Abramelin the Mage, przekład francuskiego rękopisu z paryskiej Bibliothèque de l’Arsenal. Każdy z tych tomów wprowadzał do obiegu materiał, który wcześniej był dostępny tylko w rękopisach lub łacińskich kompendiach, i każdy znajdował miejsce w programie zakonu.

Tłumaczenia te nie były krytycznymi edycjami w dzisiejszym sensie. Mathers łączył odmienne rękopisy, poprawiał to, co uważał za błędy, opuszczał fragmenty, które uznawał za wątpliwe lub szkodliwe, i opatrywał tekst komentarzem wyrażającym własne przekonania. Mimo to jego przekłady przez dziesięciolecia pozostawały jedyną drogą, przez którą anglojęzyczny czytelnik mógł poznać te dzieła, i to w jego wersji weszły one do magicznej wyobraźni XX wieku. Tłumacz i architekt byli w nim tą samą osobą: przekład dostarczał materiału, rytuał nadawał mu miejsce w gmachu, a członek zakonu otrzymywał oba naraz, nie zawsze świadom, gdzie kończy się dawny tekst, a zaczyna jego współczesne opracowanie.

Gmach bez fundamentu

W połowie lat dziewięćdziesiątych autorytet Mathersa zaczął się kruszyć. Z Paryża wysyłał coraz bardziej stanowcze polecenia, w 1896 roku zażądał od adeptów pisemnego uznania swojej zwierzchności, wykluczył z zakonu Annie Horniman, która przez lata wspierała go finansowo, a w 1900 roku, ujawniając w liście do Florence Farr podejrzenia co do pochodzenia dokumentów Westcotta, doprowadził do buntu londyńskich adeptów. Dzieje tego rozłamu wymagają osobnego omówienia. Mathers kierował później własnym odłamem, Alpha et Omega, aż do śmierci w Paryżu w 1918 roku.

Paradoks jego dzieła polega na tym, że gmach przetrwał budowniczego. Ci, którzy zbuntowali się przeciw Mathersowi, nie odrzucili jego rytuałów; zachowali je, modyfikowali i przekazywali dalej, a w XX wieku, po publikacji materiałów zakonu, stały się wspólną własnością niemal wszystkich nurtów magii ceremonialnej. Ceremonia Neofity, rytuał pentagramu, grobowiec adepta i tablice przypisań funkcjonują dziś niezależnie od jakiejkolwiek wiary w Tajnych Przełożonych. To, co Mathers uważał za fundament swojej pracy, okazało się zbędne; to, co traktował jako dzieło pośrednie, okazało się jego prawdziwym osiągnięciem. Był architektem lepszym, niż sam chciał wierzyć, i dlatego jego budowla stoi, choć zakon, dla którego ją wzniósł, rozpadł się jeszcze za jego życia.