AMORC – struktura i praktyka

Zakon w formie instytucji

Ancient Mystical Order Rosae Crucis, w skrócie AMORC, po polsku Starożytny Mistyczny Zakon Różokrzyżowy, to międzynarodowa organizacja ezoteryczna założona w Stanach Zjednoczonych przez Harveya Spencera Lewisa. Publicznie ogłoszono ją w Nowym Jorku w 1915 roku, a od 1927 roku jej siedzibą jest Rosicrucian Park w San Jose w Kalifornii. Przyjmuje kobiety i mężczyzn bez względu na wyznanie, nie uważa się za religię i większość swojego nauczania przekazuje drogą korespondencyjną.

O założycielu i wczesnych dziejach zakonu można tu powiedzieć niewiele, bo istotniejsza jest konstrukcja, którą zostawił. Lewis, z zawodu grafik reklamowy, zbudował organizację, w której członkostwo jest przede wszystkim indywidualnym tokiem studiów, a dopiero w drugiej kolejności udziałem w życiu grupy. Po jego śmierci w 1939 roku urząd zwierzchnika objął syn, Ralph Maxwell Lewis, który kierował zakonem do 1987 roku. Okres krótkich rządów jego następcy zakończył się w 1990 roku sporem sądowym i zmianą przywództwa; od tamtego czasu na czele organizacji stoi Christian Bernard.

Zwierzchnik nosi tytuł Imperatora i przewodniczy Najwyższej Wielkiej Loży. Pod nią działają wielkie loże obejmujące poszczególne jurysdykcje, wyznaczone najczęściej przez język, a nie przez granice państw: osobno dla krajów anglojęzycznych, francuskojęzycznych, hiszpańskojęzycznych i tak dalej. Każda jurysdykcja ma własnego wielkiego mistrza, tłumaczy i rozsyła monografie, wydaje czasopismo i nadzoruje ciała lokalne. Ta budowa przypomina raczej międzynarodową organizację edukacyjną niż tradycyjny zakon, i to podobieństwo jest zamierzone. Członkostwo opiera się na regularnej składce, która obejmuje przesyłki monografii i czasopismo; kto przestaje ją wnosić, przestaje otrzymywać lekcje, ale może później wrócić do miejsca, w którym przerwał. Zasada ciągłego, choć przerywalnego toku jest jednym z kluczy do jego trwałości: członkostwo nie wymaga zerwania z dotychczasowym życiem, a jedynie wygospodarowania czasu na lekturę.

Pronaos, kapituła, loża

Lokalne życie zakonu toczy się w trzech typach ciał, różniących się wielkością i zakresem pracy. Najmniejszym jest pronaos, nazwany od greckiego słowa oznaczającego przedsionek świątyni. Większa grupa tworzy kapitułę, a najpełniejszą formą jest loża, która ma własną świątynię i może odprawiać pełne obrzędy zbiorowe, w tym inicjacje na kolejne stopnie. Nazwa pronaosu bywa myląca, bo sugeruje etap nauki; w zakonie oznacza jednak rodzaj grupy, a nie stopień członka.

Udział w ciałach lokalnych nie jest obowiązkowy. Członek może przez wiele lat studiować wyłącznie w domu i nigdy nie zobaczyć innego różokrzyżowca. Gdy jednak przychodzi na zebranie, uczestniczy w obrzędzie odprawianym przez wybranych funkcjonariuszy, wśród których szczególną rolę pełni kolumba, Colombe, młoda dziewczyna, która uczestniczy w ceremonii jako uosobienie czystości. Obrzędy lożowe zakon traktuje jako dopełnienie domowej pracy: doświadczenie wspólnoty i przestrzeni, której prywatne sanktuarium nie może zastąpić.

Droga stopni

Nauczanie jest podzielone na dwie wielkie części. Pierwszą jest sekcja neoficka, w której monografie wprowadzają w zasadniczy słownik zakonu, w ćwiczenia koncentracji i w jego obraz człowieka; w materiałach zakonu dzieli się ją na trzy stopnie zwane atriami. Drugą tworzą stopnie Świątyni, numerowane kolejno od pierwszego. Według dzisiejszych opisów zakonu jest ich dwanaście, przy czym najwyższe z nich bywają przedstawiane osobno, jako etap dostępny po ukończeniu podstawowego toku. Liczba i nazwy szczebli zmieniały się w różnych okresach i wydaniach, dlatego opis ten należy traktować jako przybliżony.

Treść stopni układa się w przybliżeniu od rzeczy bliskich ku odległym. Najpierw monografie mówią o koncentracji, o naturze materii w ujęciu zakonu, o wibracjach i o oddechu jako łączniku ciała i świadomości. Kolejne stopnie przechodzą do zdrowia i sympatycznego wpływu na organizm, do psychiki, snów i intuicji, następnie do duszy, reinkarnacji i karmy, a wreszcie do mistyki w ścisłym sensie, której celem jest to, co zakon nazywa świadomością kosmiczną. Taki porządek, w którym praktyka poprzedza metafizykę, odpowiada przekonaniu Lewisa, że członek powinien najpierw sprawdzić ćwiczenia na sobie, a dopiero potem przyjmować wnioski o naturze bytu.

Przejście na kolejny stopień łączy się z inicjacją. W loży jest to obrzęd zbiorowy, w domu – ceremonia, którą członek wykonuje sam według przesłanego opisu. Ten drugi wariant jest jednym z najbardziej oryginalnych rozwiązań AMORC: autoinicjacja przy domowym ołtarzu ma tę samą rangę w porządku nauczania, choć zakon zachęca, by w miarę możliwości przyjąć także inicjację w świątyni.

Sanktuarium i godzina kontaktu

Codzienna praktyka członka toczy się w miejscu, które zakon nazywa sanktuarium domowym, home sanctum. Monografie czyta się tam w stałym rytmie, najczęściej w wybrany dzień tygodnia, po krótkim przygotowaniu, a każda lekcja kończy się ćwiczeniem do wykonania przed następną. Ćwiczenia obejmują koncentrację i wizualizację, świadome oddychanie, intonowanie samogłosek, którym zakon przypisuje wpływ na ciało i psychikę, a także obserwację snów i intuicji. Nauczanie przedstawia je jako metody rozwijania uwagi i wrażliwości, a nie jako techniki dające natychmiastowe rezultaty.

Sanktuarium samo w sobie jest bardzo skromne. Zakon zaleca wydzielenie stałego, spokojnego miejsca, w którym znajduje się prosty ołtarzyk ze świecami, lustro i nieliczne przedmioty o znaczeniu symbolicznym. Ważniejsze od wyposażenia jest jednak stałe miejsce i stała pora, dzięki którym lektura i ćwiczenie stają się nawykiem. Członek może zgłaszać pytania i opisy swoich doświadczeń listownie, a jurysdykcja odpowiada mu za pośrednictwem działów zajmujących się korespondencją z uczniami. Ten kanał zastępuje rozmowę z nauczycielem, którą w dawnych bractwach prowadzono bezpośrednio.

Wspólnotę rozproszonych członków spaja idea Niebiańskiego Sanktuarium, Celestial Sanctum, rozumianego jako duchowe miejsce spotkania, z którym członek może łączyć się w medytacji, szczególnie w wyznaczonych porach. Z tą ideą łączy się praca uzdrawiania i modlitwy za potrzebujących, prowadzona przez zakonną Radę Pocieszenia, Council of Solace, do której zgłasza się prośby listownie. Zakon podkreśla, że nie zastępuje opieki lekarskiej, a jego pomoc ma charakter duchowy.

Do studiów domowych dochodzą formy uzupełniające: czasopismo Rosicrucian Digest, książki wydawane przez zakon, zjazdy i konwencje oraz kursy letnie prowadzone w San Jose pod szyldem uniwersytetu różokrzyżowego. Przy AMORC działa także Tradycyjny Zakon Martynistów, odrębna organizacja o chrześcijańsko-mistycznym profilu, do której mogą wstępować członkowie zakonu. W praktyce oznacza to, że różokrzyżowiec może przez całe życie przechodzić przez kolejne programy, nie wychodząc poza instytucję, która go przyjęła.

Z tego układu wynika charakterystyczny rytm życia członka. Większość jego pracy przebiega samotnie, w domu, w cyklu tygodniowym wyznaczanym przez kolejne lekcje. Kilka razy w roku może uczestniczyć w zebraniach ciała lokalnego, a raz na jakiś czas w zjeździe regionalnym lub w wizycie w siedzibie jurysdykcji. Samotna lektura, okazjonalny obrzęd wspólny i świadomość przynależności do wielkiej, rozproszonej sieci tworzą razem to, co zakon nazywa życiem różokrzyżowca. Taki model jest zarazem jego siłą i słabością: daje swobodę, ale wymaga samodyscypliny, której nie wspiera codzienna obecność nauczyciela.

Rosicrucian Park

Siedziba w San Jose pełni funkcję administracyjną, wydawniczą i symboliczną zarazem. W parku mieszczą się biura Najwyższej Wielkiej Loży, świątynia, biblioteka, planetarium oraz Muzeum Egipskie Różokrzyżowców, a całość utrzymano w stylistyce egipskiej. Dla członka, który latami studiuje w domu, park jest konkretnym miejscem, do którego odnoszą się nagłówki listów i fotografie w czasopismach. Dla historyka jest materialnym wyrazem zakonnej opowieści o pochodzeniu, opowiedzianej językiem architektury.

Rodowód: twierdzenia i ustalenia

Pewne są data ogłoszenia zakonu, osoba założyciela, przenosiny siedziby do San Jose, system monografii i opisana wyżej organizacja. Pewne jest także, że Lewis gromadził dokumenty uznania od innych organizacji ezoterycznych, między innymi od Theodora Reussa w 1921 roku, a w latach trzydziestych AMORC uczestniczył w europejskiej federacji zakonów inicjacyjnych FUDOSI.

Trzeba też pamiętać o sporach z innymi organizacjami, które od początku towarzyszyły zakonowi. Najdłuższy z nich toczył się z Fraternitas Rosae Crucis R. Swinburne’a Clymera, który zarzucał Lewisowi samozwańczość i sam twierdził, że reprezentuje starszą amerykańską linię różokrzyżową. Spór prowadzony w broszurach i przed sądem w latach trzydziestych nie rozstrzygnął niczego co do historii, za to dobrze pokazał, że w świecie organizacji różokrzyżowych dokumenty uznania wydawane przez jedne grupy drugim pełniły rolę zastępczą wobec brakujących źródeł.

Do porządku twierdzeń należą trzy elementy. Pierwszym jest inicjacja Lewisa w Tuluzie w 1909 roku, opisana przez niego samego, dla której historycy nie znaleźli niezależnego potwierdzenia. Drugim jest egipska genealogia, wywodząca tradycję zakonu od szkół misteryjnych z czasów Totmesa III i Echnatona. Trzecim jest teoria cykli, według której bractwo na przemian działa jawnie i milczy przez okresy stu ośmiu lat. Te twierdzenia mają w zakonie znaczenie symboliczne i tożsamościowe; nie są wynikami badań historycznych i nie należy ich tak przedstawiać.

Rzetelna ocena AMORC nie musi więc rozstrzygać o rodowodzie, by opisać to, co zakon rzeczywiście robi. Prowadzi uporządkowany, wieloletni program studiów, łączy go z prostymi praktykami medytacyjnymi i rytualnymi, a członkom pozostawia swobodę co do wyznania i udziału w życiu grupy. Spór dotyczy tego, czy ta konstrukcja jest kontynuacją dawnego bractwa, czy nowoczesnym przekładem jego ideału. Struktura zakonu, z jego jurysdykcjami, stopniami i sanktuariami, wskazuje raczej na to drugie, i to bez ujmy dla powagi, z jaką traktuje ją wielu członków.