Hermann Fictuld i Aureum Vellus

Autor bez biografii

Pod nazwiskiem Hermann Fictuld ukazało się w połowie XVIII wieku kilka obszernych pism alchemicznych, które szybko zdobyły popularność w niemieckojęzycznym świecie adeptów. O samym autorze nie wiadomo prawie nic pewnego. Większość badaczy przyjmuje, że nazwisko jest pseudonimem, a próby identyfikacji z konkretną osobą – najczęściej z jakimś szlachcicem z obszaru monarchii habsburskiej – pozostają hipotezami opartymi na wskazówkach tekstowych, a nie na dokumentach. Fictuld sam podsycał tę niepewność: pisał tonem człowieka, który wie więcej, niż może powiedzieć, i który zna środowiska niedostępne dla zwykłego czytelnika.

Jego twórczość przypada na lata, w których w Rzeszy zaczynały się kształtować zorganizowane kręgi posługujące się nazwą Złotego Różokrzyża. Dlatego w historiografii ruchu Fictuld pojawia się regularnie jako jeden z autorów, w których pismach widać zapowiedź tych struktur lub przynajmniej świadomość ich istnienia. Jego znaczenie nie polega jednak na tym, że był członkiem jakiejś organizacji – tego nie da się wykazać – lecz na tym, że stworzył spójną opowieść, w której alchemia, rycerstwo i tajne bractwa tworzą jedną historię.

Kamień probierczy ksiąg

Pierwszym dziełem, które przyniosło Fictuldowi rozgłos, był Probier-Stein, wydany w 1740 roku, a następnie poszerzony o kolejne części. Tytuł odwołuje się do kamienia probierczego, na którym jubilerzy sprawdzali czystość złota. Fictuld zastosował tę metaforę do literatury: jego książka jest przeglądem autorów alchemicznych, w którym każdemu wystawiona zostaje ocena. Jedni zostają uznani za prawdziwych filozofów, inni za sofistów, oszustów i nieuków, których pisma prowadzą czytelnika na manowce.

Taki katalog miał praktyczną wartość dla ludzi zagubionych w gąszczu traktatów, ale był też manifestem pewnej koncepcji sztuki. Kryterium oceny nie stanowiła u Fictulda wyłącznie skuteczność receptur, której zresztą nie mógł sprawdzić, lecz zgodność autora z tym, co uważał za prawdziwą, Boską filozofię natury. Prawdziwy adept pisze w duchu pobożności, unika chciwości i rozumie, że sztuka jest darem łaski. Fałszywy adept goni za złotem i myli zewnętrzne manipulacje z tajemnicą. Fictuld nie przekształca przy tym alchemii w czystą alegorię duszy; pozostaje przekonany o realności kamienia, ale wiąże dostęp do niego z moralną i religijną kondycją badacza. W tym sensie Probier-Stein jest bardziej przewodnikiem po tradycji niż podręcznikiem laboratoryjnym, a jego głównym przedmiotem jest autorytet: kto ma prawo mówić w imieniu sztuki.

Ten sam problem autorytetu stanął w centrum Aureum Vellus. O ile Probier-Stein oddzielał prawdziwych autorów od fałszywych, o tyle traktat z 1749 roku próbował pokazać, gdzie i w jakiej formie prawdziwa wiedza była przechowywana przez stulecia.

Złote runo jako kamień filozofów

Utożsamienie złotego runa z alchemią ma długą historię, starszą niż Fictuld. Bizantyjski leksykon zwany Sudą podaje, że runo, po które wyprawili się Argonauci, było w istocie księgą spisaną na skórze, uczącą, jak wytwarzać złoto sposobem chemicznym. Renesansowi i barokowi autorzy chętnie podejmowali ten wątek, czytając mity greckie jako zaszyfrowane opisy Wielkiego Dzieła. Na przełomie XVI i XVII wieku w szwajcarskim Rorschach ukazała się antologia alchemiczna zatytułowana Aureum vellus oder Güldin Schatz und Kunstkammer, w której znalazł się między innymi traktat przypisywany Salomonowi Trismosinowi. Tytuł Fictulda wpisuje się więc w ugruntowaną konwencję.

W ujęciu Fictulda Jazon jest figurą adepta, wyprawa Argo – drogą przez próby, smok strzegący runa – przeszkodą, którą trzeba pokonać nie siłą, lecz mądrością, a Medea – wiedzą tajemną, bez której bohater nie osiągnąłby celu. Takie odczytania łączą w sobie dwie warstwy. Z jednej strony odsyłają do procesów, które autorzy alchemiczni uważali za realne operacje na materii. Z drugiej sugerują drogę wewnętrzną: przemianę adepta, który musi stać się godny tego, czego szuka. Fictuld nie rozdziela tych warstw w sposób systematyczny, ale wyraźnie przyjmuje, że mit jest językiem wtajemniczonych i że jego właściwe znaczenie dostępne jest tylko tym, którzy przeszli odpowiednie przygotowanie.

Symbolika runa miała zresztą w kulturze chrześcijańskiej drugie źródło, niezależne od Argonautów. W Księdze Sędziów Gedeon prosi Boga o znak: runo rozłożone na klepisku ma nasiąknąć rosą, podczas gdy ziemia wokół pozostanie sucha, a następnie odwrotnie. Egzegeza patrystyczna i średniowieczna czytała ten epizod jako figurę wcielenia i dziewiczego macierzyństwa Maryi. Alchemiczna wyobraźnia miała własne powody, by zatrzymać się przy tym obrazie, ponieważ rosa – wilgoć zstępująca z nieba – należała do jej ulubionych symboli; wystarczy przypomnieć ryciny Mutus liber z 1677 roku, na których adepci zbierają rosę płachtami rozpiętymi na polu. Zbieżność runa, rosy i niebiańskiego daru tworzyła sieć skojarzeń, w której łatwo było umieścić także insygnium burgundzkiego orderu, i właśnie z takiego gęstego tła wyrasta interpretacja Fictulda.

Order Złotego Runa jako hermetyczne bractwo

Najbardziej oryginalny – i najbardziej śmiały – element Aureum Vellus dotyczy historycznej instytucji. Order Złotego Runa został ustanowiony w 1430 roku w Brugii przez księcia Burgundii Filipa Dobrego z okazji jego ślubu z Izabelą Portugalską. Był to order rycerski o charakterze dworskim i dynastycznym, który po wygaśnięciu burgundzkiej linii przeszedł na Habsburgów, a po wojnie o sukcesję hiszpańską rozdzielił się na gałąź hiszpańską i austriacką. Jego insygnium, złote runo zawieszone na łańcuchu, odwoływało się do mitu o Jazonie i do biblijnej historii Gedeona; w czasach Fictulda był to jeden z najbardziej prestiżowych orderów Europy.

Fictuld zaproponował odczytanie, według którego za fasadą dworskiego zgromadzenia kryło się bractwo depozytariuszy wiedzy hermetycznej. Runo nie było w tym ujęciu jedynie heraldycznym nawiązaniem do greckiej legendy, lecz znakiem kamienia filozofów, a założyciele orderu mieli świadomie wybrać symbol, który dla wtajemniczonych oznaczał Wielkie Dzieło. Brak jakichkolwiek źródeł potwierdzających taki zamiar Filipa Dobrego czy jego doradców. Historycy orderu wyjaśniają wybór symbolu motywami politycznymi i gospodarczymi – znaczeniem handlu wełną dla Flandrii, ambicjami krucjatowymi księcia i kulturą rycerską dworu burgundzkiego – a nie alchemią.

Dla historii idei ciekawsze od samego błędu jest jednak to, co Fictuld z nim uczynił. Ustanowił mianowicie ciągłość: wiedza przechodzi z rąk do rąk, od starożytnych mędrców przez średniowiecznych rycerzy aż po współczesnych adeptów, a jej nosicielami są kolejne zakony, które na zewnątrz wyglądają inaczej, lecz w istocie strzegą tej samej tajemnicy. W tej perspektywie Order Złotego Runa staje się ogniwem w łańcuchu, którego dalszym ciągiem mogą być bractwa różokrzyżowe. Badacze ruchu zwracają uwagę, że Aureum Vellus zawiera wzmiankę o zgromadzeniu Złotego i Różanego Krzyża jako spadkobiercy tej linii, co czyni traktat ważnym świadectwem obecności tej nazwy w połowie XVIII wieku. Interpretacja tego fragmentu pozostaje przedmiotem dyskusji: nie wiadomo, czy Fictuld opisywał istniejącą grupę, czy kreślił program, który dopiero miał się urzeczywistnić.

Mit genealogiczny i jego funkcja

Konstrukcja Fictulda dobrze pokazuje, jak w XVIII wieku powstawały hermetyczne genealogie. Autor bierze rzeczywistą, powszechnie znaną instytucję obdarzoną prestiżem i nadaje jej ukryty sens, który tylko on i jemu podobni potrafią rozpoznać. Wówczas prestiż orderu spływa na samą sztukę, a zarazem sztuka zyskuje historię: przestaje być zbiorem rozproszonych traktatów, a staje się dziedzictwem przekazywanym przez zorganizowane wspólnoty. Mechanizm ten znamy z wolnomularskich legend o templariuszach i z różnych opowieści o starożytnych szkołach misteriów, ale u Fictulda działa on w sposób szczególnie przejrzysty, bo odnosi się do instytucji, która wciąż istniała i której kawalerami byli monarchowie.

Taka genealogia ma też wymiar duchowy, którego nie należy pomijać. Dla autora i jego czytelników idea nieprzerwanego łańcucha mędrców była wyrazem przekonania, że prawda Boża nie zginęła w świecie, lecz jest strzeżona przez ludzi godnych, którzy przekazują ją następcom. Zakon w tym ujęciu nie jest przede wszystkim organizacją, lecz wspólnotą duchową, rozciągniętą w czasie. Złote runo, zawieszone na szyjach cesarzy, staje się wówczas znakiem obecności tajemnicy pośrodku świata władzy – ukrytej, lecz nie nieobecnej. W tym obrazie mieści się charakterystyczna dla XVIII-wiecznego hermetyzmu nadzieja, że wiedza mistyczna i porządek polityczny mogą się spotkać.

Wpływ Fictulda był znaczny. Jego pisma czytano w kręgach alchemicznych przez kolejne dekady, a Probier-Stein pełnił funkcję kanonu, według którego oceniano literaturę hermetyczną. Późniejsi historycy ruchu różokrzyżowego, od autorów XIX-wiecznych po współczesnych, wracali do Aureum Vellus jako do tekstu, w którym widać przejście od indywidualnej praktyki alchemicznej do idei zorganizowanego, hierarchicznego zakonu. Niezależnie od tego, czy Fictuld był członkiem takiej wspólnoty, czy tylko jej prorokiem, dostarczył jej opowieści, w której mogła odnaleźć własną przeszłość.

Na popularność jego pism wpływał także styl. Fictuld pisał po niemiecku, a nie po łacinie, co otwierało jego książki dla szerokiego kręgu czytelników: urzędników, oficerów, lekarzy i duchownych, którzy nie zawsze swobodnie czytali dawne traktaty łacińskie. Jego proza łączy ton kaznodziejski z polemiczną ostrością, a obok wywodów o naturze metali pojawiają się napomnienia moralne i wezwania do pokory. Taki sposób pisania odpowiadał oczekiwaniom publiczności, która szukała w alchemii zarówno wiedzy, jak i duchowego kierownictwa, i która chętnie przyjmowała autora przemawiającego z pozycji depozytariusza tajemnicy.

Ocena tej spuścizny musi pozostać dwoista. Jako historyk Fictuld zawodzi: jego genealogie nie wytrzymują konfrontacji ze źródłami, a jego sądy o autorach są arbitralne. Jako twórca mitu jest jednak postacią wyjątkowo ważną, ponieważ uchwycił potrzebę, którą epoka odczuwała coraz silniej – potrzebę zakorzenienia tajemnej wiedzy w instytucjach, które mają przeszłość, hierarchię i znaki. Złote runo w jego interpretacji jest właśnie takim znakiem: łączy grecki mit, alchemiczną symbolikę i dworski splendor w jeden obraz ukrytej ciągłości, w której adept może zobaczyć siebie jako dziedzica Argonautów.