Spisek jezuitów w przebraniu – oświeceniowa teza o różokrzyżowcach

Zakon rozwiązany, strach pozostał

W lipcu 1773 roku papież Klemens XIV brewe Dominus ac Redemptor rozwiązał Towarzystwo Jezusowe. Dla protestanckich i katolickich zwolenników oświecenia była to wiadomość o zwycięstwie: zakon, który przez dwa stulecia kształcił elity katolickiej Europy, prowadził dwory królewskie przez konfesjonały i uchodził za mistrza intrygi, przestał formalnie istnieć. Radość szybko jednak ustąpiła podejrzliwości. Tysiące byłych jezuitów nie zniknęło, lecz pozostało w szkołach, parafiach i na uniwersytetach, a w niektórych krajach zakon przetrwał niemal nienaruszony. Dla czujnych obserwatorów wynikało z tego jedno: skoro jezuici nie mogą już działać jawnie, będą działać w ukryciu.

To przekonanie miało głębokie korzenie. Antyjezuicka literatura od końca XVI wieku przedstawiała zakon jako organizację tajną z natury, posłuszną przełożonym bezwzględnie i gotową użyć każdego środka dla dobra Kościoła. Słynne fałszywe Monita secreta, rzekome tajne instrukcje zakonu, krążyły od początku XVII wieku i utrwaliły obraz jezuity jako mistrza przebrania. W latach 70. i 80. XVIII wieku ten stary schemat spotkał się z nowym zjawiskiem: wybuchem tajnych stowarzyszeń, które mnożyły stopnie, rytuały i nieznanych przełożonych. Dla publicystów oświecenia połączenie było niemal oczywiste.

Wśród tych stowarzyszeń szczególną podejrzliwość budził Złoty Różokrzyż, Gold- und Rosenkreuz, rozwijający się w krajach niemieckich od lat 50. i zreorganizowany w drugiej połowie lat 70. Zakon oferował członkom wtajemniczenie w alchemię, teozofię i tajemnice natury, wymagał posłuszeństwa wobec przełożonych, których tożsamości szeregowi członkowie nie znali, i otwarcie przeciwstawiał się racjonalizmowi epoki. Taka struktura, w połączeniu z językiem pełnym odniesień do Kościoła, tradycji i objawienia, wydawała się berlińskim krytykom zbyt podobna do jezuickiej, by mogła być przypadkowa.

Berlińska republika krytyków

Ośrodkiem kampanii był Berlin, a jej głosami byli ludzie związani z kręgiem wydawniczym i dziennikarskim miasta. Friedrich Nicolai, księgarz, wydawca i autor, od 1765 roku kierował Allgemeine deutsche Bibliothek, wielkim czasopismem recenzyjnym, które przez dziesięciolecia wyznaczało smak niemieckiej publiczności oświeceniowej. Nicolai był przekonany, że rozum i jawność są jedyną obroną przed przesądem, a każda instytucja oparta na tajemnicy jest potencjalnym zagrożeniem. Jego zainteresowanie tajnymi związkami nie było jedynie polemiczne. W 1782 roku opublikował rozprawę o oskarżeniach wysuwanych przeciw templariuszom i o ich domniemanym sekrecie, w której historyczne dociekania łączyły się z krytyką współczesnych lóż, powołujących się na templariuszowskie dziedzictwo.

Drugim filarem był miesięcznik Berlinische Monatsschrift, założony w 1783 roku przez Friedricha Gedikego i Johanna Ericha Biestera. To w nim ukazał się w grudniu 1784 roku słynny tekst Immanuela Kanta z odpowiedzią na pytanie, czym jest oświecenie. Pismo było jednak także areną znacznie mniej filozoficznych polemik. Biester, bibliotekarz i publicysta, prowadził na jego łamach długotrwałą kampanię przeciw kryptokatolicyzmowi, czyli przeciw rzekomej tajnej działalności katolików, a zwłaszcza byłych jezuitów, w środowiskach protestanckich. Artykuły ostrzegały przed potajemnymi konwersjami, przed duchownymi udającymi protestantów i przed stowarzyszeniami, które pod przykrywką mistyki miały przygotowywać powrót do Rzymu.

Krytycy tej kampanii, a było ich niemało, nazywali ją z przekąsem węszeniem za jezuitami. Uważali, że Berlińczycy widzą spiski tam, gdzie są jedynie ludzie o innych przekonaniach religijnych, i że ich podejrzliwość przeczy samej idei tolerancji, którą oświecenie głosiło. Spór o kryptokatolicyzm stał się w ten sposób jednym z ważnych sporów wewnątrz niemieckiego oświecenia, w którym chodziło o granice publicznej krytyki i o prawo do posądzania przeciwników o ukryte zamiary.

W tej polemice ważną rolę odgrywało pojęcie Schwärmerei, czyli religijnego marzycielstwa i entuzjazmu. Dla berlińskich krytyków alchemia, teozofia, wizje i rozmowy z duchami nie były jedynie błędami poznawczymi, lecz stanem umysłu, który czynił człowieka bezbronnym wobec manipulacji. Kto wierzy w nieznanych przełożonych i w kamień filozoficzny, ten – rozumowali – uwierzy także w autorytet, który przyjdzie do niego w przebraniu mistyka. Marzycielstwo było więc w ich oczach furtką, przez którą do protestanckich umysłów mogła wrócić dawna władza Rzymu. Tym sposobem krytyka różokrzyżowej teozofii przestawała być sporem o prawdziwość jej twierdzeń i stawała się sprawą bezpieczeństwa publicznego.

Bode i tajemnica wyższych stopni

Johann Joachim Christoph Bode wnosił do tej debaty doświadczenie z wnętrza świata lóż. Urodzony w 1731 roku, muzyk, tłumacz i wydawca, przełożył na niemiecki między innymi Laurence'a Sterne'a i Michela de Montaigne'a, a od lat 60. był aktywnym wolnomularzem. Przez długi czas należał do Ścisłej Obserwy, systemu wolnomularskiego, który twierdził, że wywodzi się od templariuszy i podlega nieznanym przełożonym. Właśnie to doświadczenie, rozczarowanie obietnicą tajemnej wiedzy, która nigdy nie nadchodziła, uczyniło go jednym z najbardziej zajadłych tropicieli ukrytych wpływów.

Bode doszedł do przekonania, że wyższe stopnie wolnomularskie, z ich rycerskim i kapłańskim rytuałem, nie powstały w Szkocji ani w Ziemi Świętej, lecz zostały wymyślone przez jezuitów, by przeniknąć do lóż i przejąć nad nimi kontrolę. Z tej perspektywy Złoty Różokrzyż był jedną z najbardziej udanych operacji tego typu: zakonem, który zbierał protestanckich arystokratów, urzędników i uczonych, uczył ich posłuszeństwa wobec nieznanych zwierzchników i odwracał od rozumu ku alchemii i objawieniom. W 1782 roku Bode wstąpił do bawarskiego Zakonu Iluminatów, którego założyciel, Adam Weishaupt, sam był wychowankiem jezuitów i uważał różokrzyżowców za ich narzędzie. Iluminaci postrzegali Złoty Różokrzyż jako swojego głównego rywala w walce o dusze wolnomularzy.

Podobną tezę głosił we Francji Nicolas de Bonneville, który w 1788 roku opublikował książkę o jezuitach wypędzonych z wolnomularstwa. Wywodził w niej, że jezuici stworzyli wyższe stopnie lóż i ukryli w nich swoje symbole. Zbieżność tych poglądów pokazuje, że teza o jezuickiej infiltracji nie była berlińską osobliwością, lecz częścią szerszej, europejskiej wyobraźni oświecenia, w której tajemnica sama w sobie była dowodem winy. Bonneville szukał przy tym dowodów w samej symbolice: w znakach, hasłach i legendach stopni dopatrywał się zaszyfrowanych aluzji do zakonu i jego historii. Ta metoda, polegająca na odczytywaniu cudzych symboli jako tajnego kodu wrogiej organizacji, miała się okazać równie trwała jak sama teza, którą miała uzasadniać, i przez kolejne stulecia powracała w literaturze o tajnych związkach w coraz to nowych odmianach.

Anatomia schematu

Historycy nie znaleźli dowodów, by Złoty Różokrzyż był sterowany przez byłych jezuitów. Zakon miał w swoich szeregach katolików, a jego teozofia czerpała z tradycji wspólnych dla obu wyznań, ale w krajach protestanckich jego członkami byli w ogromnej większości protestanci, a w zachowanych źródłach nie odnaleziono śladów, by kierownictwo zakonu spoczywało w rękach Towarzystwa Jezusowego. Cechy, które berlińscy krytycy uznali za dowody, takie jak hierarchia, posłuszeństwo, tajemnica i przywiązanie do tradycji, były wspólne wielu stowarzyszeniom epoki, w tym samym iluminatom.

To, co ważne w tej historii, to nie fałszywość tezy, lecz jej struktura. Berlińscy publicyści stworzyli model rozumowania, w którym wrogie siły działają w przebraniu, ich prawdziwi przywódcy pozostają ukryci, a każda różnica poglądów staje się śladem spisku. Brak dowodów nie obala takiej tezy, lecz ją potwierdza: skoro przeciwnik jest mistrzem ukrywania się, to im mniej śladów, tym jest groźniejszy. Taki model jest odporny na falsyfikację i łatwy do przeniesienia na dowolnego przeciwnika.

Szczególnie pouczające jest to, że schemat ten wyrósł w środowisku, które deklarowało wierność rozumowi i jawności. Oświeceniowi krytycy nie byli fanatykami religijnymi; byli ludźmi wykształconymi, którzy chcieli bronić publicznej debaty przed manipulacją. Ich argumenty miały zresztą realny punkt zaczepienia: zasada bezwarunkowego posłuszeństwa wobec nieznanych zwierzchników rzeczywiście pozbawiała członków kontroli nad tym, komu i czemu służą, a zakon nie ukrywał wrogości wobec filozofii epoki. Błąd polegał na przejściu od trafnej krytyki takiej struktury do twierdzenia o konkretnym, ukrytym mocodawcy. Jednak ich podejrzliwość wobec tajemnicy sprawiała, że w każdym zamkniętym zgromadzeniu widzieli potencjalny spisek, a w każdym przejawie religijnego entuzjazmu ślad dawnego wroga.

Odwrócenie i trwałość

Ironia historii polega na tym, że schemat stworzony przez oświeceniowców obrócił się przeciw nim. Bode, który w 1787 roku odwiedził Paryż i spotkał się z francuskimi wolnomularzami, stał się w latach 90. jednym z głównych bohaterów kontrrewolucyjnej teorii spisku. Augustin Barruel, sam były jezuita, w Mémoires pour servir à l'histoire du jacobinisme z lat 1797–1798 przedstawił rewolucję francuską jako owoc spisku filozofów, wolnomularzy i iluminatów, a podróż Bodego jako moment, w którym niemieccy iluminaci zarazili francuskie loże. Struktura argumentu była ta sama co u Biestera i Bodego: ukryci przywódcy, przebranie, tajemnica, brak dowodów jako dowód.

W tym samym czasie Johann August Starck, darmsztadzki kaznodzieja dworski i dawny dygnitarz klerykalnej gałęzi templariuszowskiego wolnomularstwa, którego berlińscy publicyści przez lata oskarżali o kryptokatolicyzm, odpłacił im pięknym za nadobne. Przypisywany mu anonimowy Triumph der Philosophie im achtzehnten Jahrhunderte z 1803 roku przedstawiał oświecenie jako spisek przeciw religii i tronom. Oskarżany o ukrytą działalność stał się oskarżycielem, a jego metoda niczym nie różniła się od metody jego wrogów.

Z perspektywy dziejów różokrzyżowstwa ta historia pokazuje, jak bardzo legenda Bractwa była podatna na lekturę spiskową. Manifesty z XVII wieku mówiły o niewidzialnych braciach, którzy w ukryciu przygotowują odnowę świata. Dla jednych było to obietnicą, dla innych groźbą. W XVIII wieku, gdy Złoty Różokrzyż nadał tej legendzie kształt realnej organizacji z hierarchią i przełożonymi, jej ukryty charakter stał się dla krytyków dowodem, że za mistyczną fasadą kryje się polityczny cel. Teza o jezuitach w przebraniu nie wyjaśniła, czym był Złoty Różokrzyż, ale wyjaśnia wiele o tym, jak nowoczesna kultura nauczyła się widzieć w każdym tajnym stowarzyszeniu narzędzie cudzej woli.