John Heydon i angielska podróbka mądrości Bractwa

Człowiek z epoki przełomu

O Johnie Heydonie wiemy mniej, niż sam o sobie napisał, i mniej, niż chcieliby jego późniejsi czytelnicy. Urodził się, jak twierdził, w 1629 roku w Londynie, a w czasie wojny domowej miał walczyć po stronie króla. Pracował jako kancelista w kręgu prawniczym, parał się astrologią i geomancją, sporządzał horoskopy i porady medyczne. Dawna biografistyka podaje, że ożenił się z wdową po zielarzu i astrologu Nicholasie Culpeperze, a przekazy o jego uwięzieniach – zarówno za czasów Protektoratu, jak i po restauracji, w związku z przepowiedniami uznanymi za wywrotowe – dobrze pasują do życia człowieka, który zarabiał na prognozowaniu przyszłości w czasach, gdy przyszłość budziła niepokój władzy. Zmarł prawdopodobnie pod koniec lat sześćdziesiątych XVII wieku, choć i ta data nie jest pewna.

Jego działalność pisarska przypada niemal w całości na pierwszą dekadę po powrocie Karola II. Był to okres szczególny. Upadek purytańskiej republiki uwolnił wiele dawnych zainteresowań, a zarazem zrodził nowe instytucje i nowe sposoby myślenia o naturze. W 1660 roku powstało Towarzystwo Królewskie, a w tych samych latach londyński rynek książki obfitował w almanachy, poradniki astrologiczne, księgi sekretów i przekłady pism hermetycznych. Heydon wszedł na ten rynek z wielką energią, publikując w krótkim czasie serię tomów o dźwięcznych, rozbudowanych tytułach, obiecujących czytelnikom dostęp do najgłębszych tajemnic.

Seria różokrzyżowych tomów

Pierwsze pisma Heydona ukazały się w 1660 roku. The Idea of the Law łączyła rozważania o prawie i ustroju z wizją mądrości przekazywanej od Mojżesza, a The Rosie Crucian Infallible Axiomata zapowiadała już w tytule, jaki szyld miał przyciągać czytelników. W 1662 roku ukazały się The Harmony of the World oraz najbardziej znane dzieło autora, The Holy Guide, Leading the Way to the Wonder of the World, obszerny tom o medycynie, astrologii, alchemii i tajnej filozofii, ozdobiony obietnicą odsłonięcia mądrości braci Różanego Krzyża. W kolejnych latach przyszły Theomagia, or the Temple of Wisdome, The Wise-Mans Crown, or the Glory of the Rosie-Cross i inne tomy.

Wszystkie te książki łączy podobny styl. Heydon pisał kwiecistym, nabrzmiałym językiem, mieszając teologię, kabałę, astrologię, przepisy medyczne, rozważania o duchach żywiołów i opowieści o niezwykłych mocach mędrców. Obiecywał, że wtajemniczeni mogą przedłużać życie, uzdrawiać, poznawać przyszłość i stawać się niewidzialni. Przedstawiał różokrzyżowców jako najstarszą szkołę mądrości, sięgającą Mojżesza i patriarchów, a ich naukę jako klucz do całej wiedzy o Bogu i naturze. Zarazem jego relacja o własnym stosunku do Bractwa była zmienna: raz przedstawiał się jako ktoś, kto z braćmi rozmawiał i zna ich tajemnice, kiedy indziej zastrzegał, że nie należy do ich wspólnoty, a jedynie pisze o niej z czcią. Ta dwuznaczność była handlowo wygodna. Pozwalała autorowi korzystać z aury bliskości wobec niewidzialnych mistrzów, a zarazem chroniła go przed zarzutem, że podaje się za członka zakonu, którego nikt nie potrafił wskazać. Czytelnik otrzymywał więc przewodnika, który stał na progu tajemnicy i obiecywał wprowadzenie, nigdy jednak nie przedstawiając listów uwierzytelniających.

Bensalem przerobiony na kraj braci

Najbardziej znanym przykładem metody Heydona jest jego przeróbka Nowej Atlantydy Francisa Bacona. W kilku pismach, przede wszystkim we wstępnych partiach The Holy Guide, pojawia się opowieść o podróży do kraju różokrzyżowców, która w dużej mierze powtarza tekst Bacona, często słowo w słowo. Statek, zagubiony na morzu, dociera do nieznanej wyspy, której mieszkańcy przyjmują przybyszów z chrześcijańską gościnnością i ukazują im swoje instytucje. Zasadnicza zmiana polega na tym, że miejsce Domu Salomona, kolegium przyrodników, zajmuje świątynia lub dom Różanego Krzyża, a uczeni wyspy stają się braćmi zakonu.

Ten zabieg wydaje się dziś oczywistym plagiatem, ale w XVII wieku granice między cytatem, adaptacją a kradzieżą literacką były płynniejsze, a Heydon nie był jedynym, który przepisywał cudze teksty pod własnym nazwiskiem. Jego postępowanie miało jednak doniosłe skutki. Przypisując opowieści Bacona różokrzyżowy charakter, utrwalił przekonanie, że Nowa Atlantyda była zawoalowanym opisem Bractwa, a jej autor – jego członkiem lub sympatykiem. Późniejsi zwolennicy teorii o związkach Bacona z Różanym Krzyżem mogli powoływać się na Heydona jako na rzekome świadectwo z epoki, nie zawsze zdając sobie sprawę, że jest to w istocie przeróbka samego Bacona.

W przeróbce zatraciło się przy tym to, co u Bacona było najważniejsze. Dom Salomona był w Nowej Atlantydzie instytucją metody: miejscem zbierania obserwacji, prowadzenia doświadczeń i stopniowego wznoszenia się od faktów ku prawom natury, z wyraźnym podziałem pracy między badaczy. U Heydona ten porządek rozpływa się w opowieści o cudach. Bracia nie badają natury, lecz już ją znają; nie wytwarzają wiedzy, lecz ją objawiają. Program reformy nauk zostaje zastąpiony obrazem wtajemniczonych, którzy posiadają gotowe odpowiedzi, a zwykły człowiek może co najwyżej o nich czytać i podziwiać ich z daleka.

Zapożyczenia z Vaughana i z całej biblioteki

Bacon nie był jedynym autorem, z którego Heydon czerpał. Drugim ważnym źródłem były pisma Thomasa Vaughana, publikowane pod pseudonimem Eugenius Philalethes w latach 1650–1655, w tym jego wstęp do angielskiego przekładu manifestów. Heydon przejmował od Vaughana nie tylko pojedyncze sformułowania, lecz także całe partie rozważań o duchu świata, o świetle natury i o tajemnej materii mędrców, wplatając je w swoje kompilacje bez wyraźnego wskazania źródła. Różnica tonu jest jednak wyraźna. Vaughan, nawet gdy pisał o Bractwie z sympatią, nie podawał się za jego członka i traktował swoje rozważania jako filozofię duchowej natury, wymagającą modlitwy i oczyszczenia, a nie jako zbiór przepisów na cudowne moce. Heydon brał jego słownictwo, ale przenosił je w rejestr obietnic: to, co u Vaughana było opisem drogi wewnętrznej, u niego stawało się zapowiedzią natychmiastowych korzyści dla czytelnika. Sięgał również do Henryka Korneliusza Agryppy, Roberta Fludda, autorów astrologicznych i medycznych, a także do popularnych zbiorów sekretów i przepisów.

Efekt tej metody jest paradoksalny. Książki Heydona są dla współczesnego historyka swoistym katalogiem lektur angielskiego okultysty połowy XVII wieku: można w nich odnaleźć ślady niemal wszystkich tekstów, które w tamtym czasie krążyły w Londynie. Zarazem nie ma w nich prawie nic, co byłoby własne, poza sposobem zestawienia i tonem nieustannego zachwytu. Heydon nie rozwijał żadnej spójnej doktryny, lecz układał mozaikę z cudzych fragmentów, nadając jej wspólny szyld różokrzyżowy.

Arthur Edward Waite, który pod koniec XIX wieku jako jeden z pierwszych przebadał angielską literaturę różokrzyżową z krytycznym nastawieniem, ocenił Heydona surowo, wskazując na jego zależność od Bacona i Vaughana oraz na fantastyczny charakter jego twierdzeń. Ocena ta, choć wyrażona z perspektywy samego Waite'a, który miał własne poglądy na to, czym powinno być prawdziwe różokrzyżowstwo, w zasadniczych punktach się utrzymała.

Różokrzyżowiec jako postać restauracji

Heydon nie działał w próżni. Londyn epoki restauracji znał różokrzyżowców nie tylko z jego książek. W Hudibrasie Samuela Butlera, satyrze na purytańskich sekciarzy, której pierwsza część ukazała się w 1663 roku, giermek bohatera, Ralpho, jest przedstawiony jako człowiek oczytany w wiedzy różokrzyżowej, mistyk i kabalista, którego nauka jest tyleż wzniosła, co niezrozumiała. Satyra Butlera świadczy, że różokrzyżowiec stał się w tym czasie typem społecznym: kimś pomiędzy uczonym, wizjonerem a szarlatanem, kojarzonym zarówno z sekciarskim entuzjazmem minionych lat, jak i z rynkiem astrologicznych porad.

Heydon idealnie wpisywał się w ten typ, a jego książki go umacniały. Różokrzyżowiec w jego wersji nie był reformatorem Kościoła ani nauk, jak w niemieckich manifestach, lecz czarodziejem i cudotwórcą, posiadaczem eliksirów i tajemnych sztuk. Wezwanie do powszechnej reformy, które w Famie miało wymiar religijny i społeczny, zostało u niego zastąpione obietnicą prywatnej mocy. W ten sposób Heydon przyczynił się do przesunięcia znaczenia imienia Bractwa: z projektu odnowy chrześcijańskiej wspólnoty w stronę okultystycznej egzotyki.

Długi cień podróbki

Dlaczego Heydon zasługuje na uwagę, skoro jego dzieła są w tak dużym stopniu wtórne? Przede wszystkim dlatego, że wpłynęły na sposób, w jaki następne pokolenia wyobrażały sobie różokrzyżowców. Jego książki trafiały do bibliotek kolekcjonerów, były cytowane w XVIII wieku i odkrywane na nowo w XIX, kiedy wiktoriańscy okultyści szukali angielskich korzeni tradycji. Obraz Bractwa jako starożytnej szkoły cudotwórców, sięgającej Mojżesza i posiadającej sekrety nieśmiertelności, zawdzięcza mu wiele, nawet jeśli później zapomniano, skąd pochodzi.

Po drugie, przypadek Heydona dobrze ilustruje mechanizm, który powtarza się w dziejach ezoteryki: tam, gdzie legenda ma wielką siłę przyciągania, a źródła są skąpe, pojawiają się kompilatorzy, którzy wypełniają lukę materiałem z innych tekstów. Ich prace nie są fałszerstwami w ścisłym sensie, bo rzadko podrabiają dokumenty, ale tworzą wrażenie bogatej tradycji tam, gdzie w rzeczywistości istnieje głównie powtórzenie. Krytyczna historiografia musi te warstwy odróżniać.

Wreszcie Heydon przypomina, że różokrzyżowstwo w Anglii XVII wieku nie było jednolite. Obok poważnych prób zrozumienia manifestów i połączenia ich z tradycją hermetyczną i chrześcijańskim platonizmem istniał nurt popularny, komercyjny, nastawiony na sensację. Oba nurty korzystały z tego samego imienia, a granica między nimi bywała niewyraźna nawet dla współczesnych. Lektura Heydona pomaga ją dostrzec: tam, gdzie zaczyna się jego mozaika, kończy się historia idei w ścisłym sensie, a zaczyna historia mody, która z cudzej mądrości uczyniła towar na londyńskim straganie.