Compass der Weisen i wiedeński spór o pochodzenie zakonu

Busola dla zagubionych w lożach

Tytuł książki obiecuje kierunek. Compass der Weisen, czyli busola mędrców, ukazał się w 1779 roku z adnotacją o Berlinie i Lipsku jako miejscach wydania i pod pseudonimem Ketmia Vere; wkrótce potem doczekał się kolejnej edycji. Tożsamość autora pozostaje niepewna. Bibliografowie wiązali książkę z różnymi osobami z kręgów różokrzyżowych, między innymi z Adamem Michaelem Birkholzem, ale żadna z tych atrybucji nie została rozstrzygnięta w sposób, który wykluczałby inne. Pewne jest natomiast, że dzieło powstało w środowisku Złotego Różokrzyża i że jego celem było przekonanie czytelników – przede wszystkim wolnomularzy – iż istnieje wyższa wiedza, do której loże prowadzą, lecz której same nie posiadają.

Czas publikacji nie był przypadkowy. Pod koniec lat siedemdziesiątych XVIII wieku wolnomularstwo niemieckie przeżywało kryzys tożsamości. System Ścisłej Obserwancji, który wywodził zakon masoński od templariuszy, tracił wiarygodność, a obietnice ukrytych przełożonych okazywały się puste. Wielu braci pytało, skąd naprawdę pochodzi ich sztuka i czy symbole, które poznali w lożach, mają jakikolwiek głębszy sens. Compass der Weisen odpowiadał na te pytania z pewnością siebie, której brakowało innym: tak, sens istnieje, a jego strażnikami są różokrzyżowcy.

Ścisła Obserwancja, stworzona w latach pięćdziesiątych przez barona Karla Gotthelfa von Hunda, stanowiła dla różokrzyżowców zarazem wzór i przestrogę. Hund twierdził, że został przyjęty do zakonu przez nieznanych przełożonych, którzy przechowywali dziedzictwo templariuszy od czasu kasaty zakonu w XIV wieku. Przez dwie dekady system ten przyciągał arystokratów i urzędników z całej Rzeszy, ale nieznani przełożeni nigdy się nie ujawnili, a zapowiadane tajemnice nie nadchodziły. Złoty Różokrzyż przejął od Ścisłej Obserwancji samą formę roszczenia – sukcesję i ukryte zwierzchnictwo – lecz przesunął jej treść z rycerstwa na mądrość, z miecza na księgę i tygiel.

Genealogia od Adama

Zasadnicza część książki to opowieść o pochodzeniu tajemnej wiedzy. Autor kreśli łańcuch przekazu sięgający pierwszych ludzi, którym Bóg miał objawić tajemnice natury; mądrość ta przechodziła następnie przez patriarchów i mędrców starożytnego Wschodu, przez Egipt i Mojżesza, przez świątynię Salomona i kolejne pokolenia wybranych, aż do czasów nowożytnych. Na każdym etapie strzegła jej niewielka grupa wtajemniczonych, którzy przekazywali ją następcom ustnie i w zaszyfrowanych pismach, ukrywając prawdę przed niegodnymi. Różokrzyżowcy okazują się w tym ujęciu nie nowym bractwem, lecz ostatnim ogniwem łańcucha, który nigdy nie został przerwany.

Konstrukcja ta czerpie z dawnej idei prisca theologia – przekonania, rozwiniętego przez renesansowych platoników, że istnieje pierwotna mądrość, której śladami są pisma Hermesa, wyrocznie chaldejskie i nauki Pitagorasa. Różnica polega na tym, że u renesansowych humanistów była to teza o ciągłości idei, a w Compass der Weisen staje się tezą o ciągłości instytucji. Nie chodzi już o to, że mędrcy różnych epok myśleli podobnie, lecz o to, że należeli do jednej wspólnoty, przekazującej sobie nie tylko wiedzę, ale także władzę i prawo do nauczania.

W tym miejscu fikcja historyczna nabiera funkcji politycznej. Jeśli zakon istnieje od początku świata, to wszystkie inne stowarzyszenia, które twierdzą, że posiadają tajemną wiedzę, są albo jego odgałęzieniami, albo uzurpatorami. Wolnomularstwo zostaje przedstawione jako szkoła przygotowawcza: jego trzy stopnie i symbole – młotek, cyrkiel, węgielnica, świątynia – są w rzeczywistości hieroglifami, za którymi kryją się tajemnice alchemiczne i teozoficzne. Masoni, którzy nie znają ich klucza, przypominają ludzi czytających księgę w nieznanym języku. Klucz ten posiadają tylko różokrzyżowcy, a więc tylko oni mogą wyjaśnić, czym naprawdę jest loża.

Autorytet zbudowany na przeszłości

Ta strategia była skuteczna, ponieważ odpowiadała na rzeczywiste potrzeby. Członek loży, który przeszedł przez wszystkie dostępne stopnie, często odczuwał rozczarowanie: ceremonie były piękne, ale ich sens pozostawał niejasny, a obietnice głębszych tajemnic – niespełnione. Compass der Weisen mówił mu, że rozczarowanie jest uzasadnione, i jednocześnie wskazywał drogę wyjścia. Nie trzeba było porzucać wolnomularstwa; trzeba było pójść dalej, do wewnętrznego kręgu, który dysponował prawdziwym kluczem.

Autorytet takiej oferty zależał całkowicie od wiarygodności genealogii. Gdyby różokrzyżowcy przyznali, że ich zakon powstał kilka dziesięcioleci wcześniej z inicjatywy grupy niemieckich alchemików, straciliby przewagę nad innymi systemami. Dlatego historia musiała być starożytna, a jej szczegóły – na tyle mgliste, by nie dało się ich sprawdzić, i na tyle sugestywne, by robiły wrażenie. Ozdobne ryciny towarzyszące tekstowi wzmacniały to wrażenie, przedstawiając symbolikę zakonu jako spójny system obrazów, którego korzenie giną w zamierzchłej przeszłości.

Genealogia ta miała też wymiar religijny, który nie sprowadza się do strategii. Idea, że Adam otrzymał w raju pełną wiedzę o stworzeniu i że wiedza ta przetrwała upadek w nielicznych sercach, była dla pobożnych czytelników teologicznie sensowna. Pozwalała widzieć w alchemii i teozofii nie ludzki wynalazek, lecz resztkę pierwotnego objawienia, którą Bóg zachował dla tych, którzy szukają Go szczerze. W tym świetle zakon był nie tyle organizacją, ile narzędziem Opatrzności, a przynależność do niego – uczestnictwem w dziejach zbawienia. Właśnie to połączenie pobożności z roszczeniem do wyłączności czyniło Compass der Weisen tak przekonującym dla jednych i tak niepokojącym dla innych.

Z punktu widzenia historyka idei Compass der Weisen nie jest więc źródłem wiedzy o dziejach różokrzyżowstwa, lecz świadectwem tego, jak zakon chciał być postrzegany. Nie ma żadnych dowodów na istnienie ciągłej organizacji przekazującej tajemnice od starożytności do XVIII wieku, a pierwsze wzmianki o zakonie w znaczeniu instytucjonalnym pochodzą z początku tego stulecia. Książka jest dokumentem wyobraźni historycznej, w której przeszłość pełni funkcję uprawomocnienia teraźniejszości.

Wiedeń i spór o metodę

Najciekawsza odpowiedź na tego rodzaju genealogie nie przyszła ze strony przeciwników wszelkiego wolnomularstwa, lecz z wnętrza samego ruchu lożowego, a jej najważniejszym ośrodkiem stał się Wiedeń lat osiemdziesiątych. W stolicy monarchii habsburskiej działały zarówno kręgi różokrzyżowe, jak i loże o wyraźnie oświeceniowym charakterze. Najbardziej znaną z nich była loża „Zur wahren Eintracht”, kierowana przez mineraloga Ignaza von Borna, w której spotykali się uczeni, urzędnicy i artyści. Loża ta wydawała w latach 1784–1786 „Journal für Freymaurer”, pismo, na którego łamach publikowano obszerne rozprawy o dawnych misteriach i tajnych stowarzyszeniach starożytności.

Środowisko Borna podchodziło do pytania o pochodzenie zakonu w sposób zasadniczo odmienny niż autor Compass der Weisen. Zamiast zakładać nieprzerwaną linię wtajemniczonych, badało starożytne misteria egipskie, greckie czy indyjskie jako zjawiska historyczne, które można porównywać z wolnomularstwem pod względem funkcji i symboliki. Sam Born ogłosił w pierwszym tomie pisma rozprawę o misteriach egipskich. Podobieństwo nie oznaczało tu tożsamości ani sukcesji, lecz wspólną potrzebę ludzkości, by przekazywać prawdy moralne i filozoficzne w formie obrazów i obrzędów. Takie ujęcie odbierało różokrzyżowcom monopol na interpretację symboli: jeśli misteria są zjawiskiem uniwersalnym, to nikt nie może twierdzić, że posiada jedyny klucz.

Atmosfera tego środowiska pozostawiła ślad także poza literaturą lożową. Wolfgang Amadeus Mozart, przyjęty do wiedeńskiej loży „Zur Wohltätigkeit”, bywał w kręgu „Zur wahren Eintracht”, a wielu badaczy dostrzega w egipskiej scenerii i obrzędach próby w Czarodziejskim flecie z 1791 roku echo wyobrażeń o misteriach, które rozwijano w piśmie Borna. Trzeba przy tym zachować umiar: opera nie jest traktatem, a jej librecista Emanuel Schikaneder czerpał z wielu źródeł. Zbieżność pokazuje jednak, że wiedeńska wizja misteriów jako szkoły mądrości i cnoty, a nie jako depozytu sukcesji, zdołała przeniknąć do kultury szerszej niż świat lóż.

Wiedeński krąg był zarazem niechętny alchemicznym aspiracjom różokrzyżowców. Born, uczony o europejskiej renomie, który zajmował się metalurgią w sposób empiryczny, widział w obietnicach przemiany metali i w tajemniczych instrukcjach przełożonych zakonu przejaw zabobonu, a często także oszustwa. Spór o pochodzenie zakonu był więc w istocie sporem o metodę: czy przeszłość poznaje się przez objawienie przekazane od wtajemniczonych, czy przez krytyczne badanie źródeł.

Koniec wielkich genealogii

Ten spór rozstrzygnęły nie tyle argumenty, ile okoliczności. Na konwencie w Wilhelmsbadzie w 1782 roku niemieccy wolnomularze odrzucili templariuszowską genealogię Ścisłej Obserwancji, co osłabiło wiarygodność wszystkich systemów opartych na legendarnej sukcesji. W monarchii habsburskiej patent Józefa II z grudnia 1785 roku ograniczył liczbę lóż i poddał je państwowemu nadzorowi, a wkrótce potem życie lożowe w Wiedniu wyraźnie osłabło. Różokrzyżowe kręgi również traciły członków i zapał. W ciągu kilku lat zarówno oświeceniowe badania misteriów, jak i różokrzyżowe genealogie straciły zaplecze instytucjonalne, które dawało im siłę.

Wbrew pozorom Compass der Weisen nie zniknął jednak wraz z tą epoką. Jego wizja nieprzerwanej linii mędrców przetrwała w późniejszej literaturze ezoterycznej, która wielokrotnie powracała do idei tajnej sukcesji, od XIX-wiecznych opowieści o wielkich wtajemniczonych po XX-wieczne zakony powołujące się na starożytne pochodzenie. Mechanizm był ten sam: autorytet budowany przez opowieść o przeszłości, której nie da się sprawdzić, ale która nadaje teraźniejszym praktykom sens i godność.

Dla czytelnika, który chce rozumieć tradycję różokrzyżową, ta książka jest więc ważna podwójnie. Pokazuje, jak w XVIII wieku konstruowano mit pochodzenia, i przypomina, że tradycja ezoteryczna zawsze zawierała w sobie napięcie między pragnieniem ciągłości a historyczną prawdą. Busola mędrców wskazywała kierunek pewnie, ale mapa, na której się opierała, była narysowana z wyobraźni. Rozpoznanie tego faktu nie odbiera wartości duchowej intuicji, która kazała szukać wspólnego źródła mądrości; pozwala jedynie oddzielić tę intuicję od roszczeń, które miały ją uczynić narzędziem zakonnej władzy.