Societas Rosicruciana in Anglia i uczone różokrzyżowstwo XIX wieku

Kancelaria przy Great Queen Street

Początki Societas Rosicruciana in Anglia, w skrócie SRIA, wiążą się z Robertem Wentworthem Little’em, urzędnikiem zatrudnionym w biurze Wielkiej Loży Anglii przy Great Queen Street w Londynie. Little, urodzony w 1840 roku, był aktywnym wolnomularzem, redaktorem prasy masońskiej i zapalonym badaczem dawnych rytów. Towarzystwo, którego powstanie datuje się zazwyczaj na lata 1865–1866, rozpoczęło regularne zebrania londyńskiego kolegium w 1867 roku. W pracach organizacyjnych uczestniczyli między innymi William James Hughan, jeden z pierwszych historyków masonerii opierających się na dokumentach, oraz Kenneth Mackenzie, autor późniejszej Royal Masonic Cyclopaedia z 1877 roku.

Legenda założycielska towarzystwa była skromniejsza niż w przypadku wielu późniejszych zakonów, ale również nie pozbawiona niejasności. Mówiono o starych dokumentach rytualnych odnalezionych w archiwach Wielkiej Loży, a Mackenzie przypisywał sobie kontakt z przedstawicielami niemieckiego różokrzyżowstwa podczas pobytu w Austrii. Żadne z tych twierdzeń nie zostało potwierdzone niezależnymi źródłami. Historycy wskazują raczej, że twórcy SRIA zrekonstruowali strukturę stopni na podstawie publikowanych materiałów dotyczących osiemnastowiecznego Złotego Różanego Krzyża, zwłaszcza drukowanych opisów jego hierarchii, i nadali jej wiktoriańską, uporządkowaną formę.

Warunki przyjęcia od początku określały charakter stowarzyszenia. Członkami mogli zostać wyłącznie mężczyźni, którzy uzyskali już stopień mistrza w masonerii i wyznawali chrześcijaństwo w duchu trynitarnym. Oznaczało to, że SRIA nie była otwartym towarzystwem ezoterycznym, lecz stopniem dodatkowym dla wąskiej grupy już zorganizowanych wolnomularzy. Nie zastępowała lóż, nie konkurowała z nimi i nie rościła sobie pretensji do zwierzchnictwa nad ich obrzędami. Proponowała natomiast to, czego masoneria angielska, coraz bardziej skupiona na towarzyskości i dobroczynności, nie oferowała: poważne zajęcie się historią i filozofią tradycji, z których rzekomo wyrosła.

Dziewięć stopni i trzy porządki

Struktura SRIA nawiązywała do osiemnastowiecznych systemów różokrzyżowych i została rozpisana na dziewięć stopni, zgrupowanych w trzy porządki. Pierwszy porządek obejmował stopnie Zelatora, Theoricusa, Practicusa i Philosophusa. Drugi tworzyły stopnie Adeptus Minor, Adeptus Major i Adeptus Exemptus. Trzeci, najwyższy, składał się z dwóch stopni: Magister Templi i Magus. Na czele towarzystwa stał Najwyższy Mag, którym po Little’u, zmarłym w 1878 roku, został lekarz William Robert Woodman, a po nim, od początku lat dziewięćdziesiątych, koroner londyński William Wynn Westcott.

Nazwy stopni nie były wymysłem wiktoriańskich założycieli. Zostały przejęte z dziedzictwa niemieckiego Złotego Różanego Krzyża, który w drugiej połowie XVIII wieku budował rozbudowane hierarchie alchemiczno-teozoficzne. Angielskie towarzystwo nie przejęło jednak w pełni ich treści. Stopnie SRIA miały w pierwszych dekadach charakter przede wszystkim symboliczny i administracyjny: wskazywały staż i zaangażowanie członka, a ceremonie przyjęcia pozostawały stosunkowo proste. Ważniejsze od rytuału było to, co działo się po nim, czyli lektura i dyskusja.

Kolegia towarzystwa, przede wszystkim londyńskie Metropolitan College, spotykały się regularnie, a na zebraniach wygłaszano referaty. Tematy obejmowały historię różokrzyżowców, alchemię, kabałę, astrologię, pisma Paracelsusa, Jakuba Böhmego i Roberta Fludda, a także symbolikę liczb i dawne misteria. SRIA prowadziła też działalność wydawniczą. Od 1868 roku ukazywało się czasopismo The Rosicrucian, później połączone z pismem masońskim, a w kolejnych dekadach publikowano sprawozdania z prac kolegiów. Dla wielu członków była to jedyna sposobność, by w zorganizowany sposób studiować tematy, którymi akademickie uniwersytety Anglii prawie się nie zajmowały.

Wiktoriański antykwaryzm i okultystyczne zaplecze

Aby zrozumieć, czym SRIA była dla swoich członków, trzeba umieścić ją w kulturze wiktoriańskiego antykwaryzmu. XIX-wieczna Anglia była krajem towarzystw naukowych, lokalnych stowarzyszeń historycznych, klubów numizmatycznych i archeologicznych. Dżentelmen o odpowiednim wykształceniu i czasie mógł poświęcić się badaniu dawnych rękopisów, monet czy kościołów, publikując wyniki w czasopismach o skromnym nakładzie. SRIA przeniosła ten model na grunt ezoteryki. Jej członkowie byli w większości lekarzami, urzędnikami, duchownymi i kupcami, a ich zainteresowania sytuowały się na pograniczu historii, filologii i spekulacji duchowej.

Atmosfera zainteresowania różokrzyżowcami była w tych latach podsycana przez literaturę. Powieść Edwarda Bulwera-Lyttona Zanoni z 1842 roku przedstawiła nieśmiertelnego adepta jako romantycznego bohatera, a książka Hargrave’a Jenningsa The Rosicrucians, Their Rites and Mysteries z 1870 roku spopularyzowała obraz bractwa jako strażnika fallicznych i ognistych misteriów starożytności. SRIA korzystała z prestiżu, jaki dawała ta moda, zarazem jednak jej najlepsi członkowie starali się odróżniać źródła od fantazji. Westcott, który w latach osiemdziesiątych wydał angielski przekład Sefer Jecira, a później redagował serię dawnych tekstów hermetycznych Collectanea Hermetica, łączył zainteresowania okultystyczne z pracą edytorską, której standard był jak na amatora wysoki.

Napięcie między tymi dwiema postawami, badawczą i wtajemniczeniową, towarzyszyło SRIA od początku. Dla części członków towarzystwo było klubem historycznym ze szczególnym rytuałem. Dla innych było zalążkiem prawdziwego zakonu, w którym studium miało prowadzić do praktyki i do osobistej przemiany. Ta druga grupa szukała w nim tego, czego ograniczony program spotkań i referatów nie mógł dać: systematycznej pracy duchowej, ćwiczeń, magii ceremonialnej i bezpośredniego doświadczenia.

Dobrym przykładem członka, w którym obie postawy się spotykały, był Frederick Hockley, księgowy i kolekcjoner rękopisów magicznych, który przez dziesięciolecia sporządzał odpisy dawnych grymuarów i prowadził zapiski z seansów wróżenia z kryształu. Jego zbiory i notatki krążyły w kręgu towarzystwa i stały się dla młodszych okultystów źródłem tekstów, których nie można było znaleźć w druku. Postać ta pokazuje, że granica między antykwariuszem a praktykiem była w wiktoriańskiej ezoteryce płynna. Ten sam rękopis mógł być przedmiotem filologicznej ciekawości dla jednego czytelnika, a instrukcją do eksperymentu dla drugiego. SRIA, która oficjalnie zajmowała się tylko studium, zapewniała przestrzeń, w której takie rękopisy mogły zmieniać właścicieli i interpretacje.

Z kolegium do Złotego Brzasku

Właśnie z tego napięcia wyrósł w 1888 roku Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku. Jego trzej założyciele, William Wynn Westcott, William Robert Woodman i Samuel Liddell MacGregor Mathers, byli członkami SRIA, a Westcott i Woodman należeli do jej najwyższego kierownictwa. Podstawą nowego zakonu był tak zwany Rękopis Szyfrowy, zawierający szkice rytuałów, którego pochodzenie pozostaje przedmiotem sporu. Westcott przedstawił też korespondencję z rzekomą niemiecką adeptką, Anną Sprengel, która miała udzielić upoważnienia do założenia zakonu. Badacze uznają tę korespondencję za co najmniej wątpliwą.

Związek ze SRIA widać przede wszystkim w strukturze. Złoty Brzask przejął układ stopni od Zelatora do Philosophusa w pierwszym porządku, a później, po utworzeniu wewnętrznego zakonu, także stopnie adeptów. Wypełnił je jednak zupełnie inną treścią: rozbudowanymi rytuałami, nauką korespondencji kabalistycznych, astrologii, tarota i magii enochiańskiej, a przede wszystkim praktyką ceremonialną. Najważniejsza różnica dotyczyła członkostwa. Złoty Brzask przyjmował kobiety i nie wymagał przynależności do masonerii, co otworzyło go na artystów, aktorki i pisarzy, takich jak Florence Farr, Maud Gonne czy William Butler Yeats. Mathers, przyjęty do SRIA na początku lat osiemdziesiątych, wniósł do nowego zakonu także własne prace edytorskie, w tym wydany w 1887 roku angielski przekład fragmentów Kabbala denudata Christiana Knorra von Rosenrotha pod tytułem The Kabbalah Unveiled. Ten sam rodzaj pracy, który w kolegiach SRIA kończył się referatem, w Złotym Brzasku stawał się podstawą programu nauczania i praktyki rytualnej.

Można więc powiedzieć, że SRIA dostarczyła późniejszemu okultyzmowi trzech rzeczy: ludzi, słownika stopni i nawyku traktowania tradycji jako przedmiotu systematycznego studium. Nie dostarczyła natomiast praktyki magicznej ani nowej doktryny. To połączenie, w którym stare nazwy wypełniono nową treścią, jest charakterystyczne dla całego XIX-wiecznego odrodzenia ezoterycznego.

Trwałość koła badaczy

Mimo że historia Złotego Brzasku przyćmiła w powszechnej pamięci jego masońskiego poprzednika, SRIA przetrwała rozłamy i skandale, które rozbiły młodszy zakon na przełomie wieków. Westcott kierował nią aż do śmierci w 1925 roku. Towarzystwo działa do dziś, zachowując warunki przyjęcia zbliżone do pierwotnych. Na jego wzór powstały siostrzane organizacje w Szkocji i w Stanach Zjednoczonych, gdzie od 1880 roku działa Societas Rosicruciana in Civitatibus Foederatis, a później także w innych krajach.

Trwałość SRIA wynika paradoksalnie z jej ograniczeń. Ponieważ nie obiecywała członkom nadprzyrodzonych mocy ani bezpośredniego kontaktu z ukrytymi mistrzami, nie narażała się na rozczarowania, które niszczyły bardziej ambitne przedsięwzięcia. Ponieważ była zakorzeniona w masonerii, miała stabilne zaplecze organizacyjne. Ponieważ jej programem było studium, mogła trwać przy każdej zmianie mody intelektualnej. Pod tym względem była bliższa ideałowi uczonego kolegium niż wiele organizacji, które posługiwały się różokrzyżowym imieniem z większym rozgłosem.

Porównanie z Towarzystwem Teozoficznym, założonym w Nowym Jorku w 1875 roku, dobrze oddaje tę odrębność. Teozofowie otwierali swoje szeregi dla wszystkich, niezależnie od płci, wyznania i narodowości, a ich program obejmował porównawcze studium religii, filozofii i nauk przyrodniczych w skali światowej. SRIA pozostała wierna zamkniętej formule chrześcijańskiego koła mistrzów masonów, zainteresowanego przede wszystkim zachodnią tradycją hermetyczną. Obie organizacje uczestniczyły w tym samym odrodzeniu, ale odpowiadały na nie w odmienny sposób: jedna ekspansją i uniwersalizmem, druga ograniczeniem i specjalizacją.

Ocena jej znaczenia musi uwzględniać obie strony. SRIA nie była kontynuacją bractwa z XVII-wiecznych manifestów i nigdy nie dysponowała udokumentowaną sukcesją sięgającą dalej niż wiktoriański Londyn. Była jednak pierwszą w Anglii trwałą instytucją, która uczyniła różokrzyżowe dziedzictwo przedmiotem wspólnej, zorganizowanej lektury. W ten sposób zrealizowała, w skromnej i dżentelmeńskiej skali, jeden z postulatów Famy: aby ci, którzy szukają wiedzy, nie szukali jej w samotności, lecz w gronie, które czyta, porównuje i dzieli się wynikami.