Johannes Bureus i szwedzka odpowiedź na Famę

Uczony z Upsali i kamienie runiczne

Johannes Bureus, po szwedzku Johan Bure, urodził się w 1568 roku w rodzinie pastorskiej w Åkerby w Upplandii i zmarł w 1652 roku jako jedna z najbardziej szanowanych postaci szwedzkiej kultury uczonej. Jego reputacja opierała się na pracy bardzo konkretnej: przez dziesięciolecia podróżował po kraju, odrysowywał i opisywał kamienie runiczne, zbierał dawne rękopisy i ustalał, jak czytać napisy, których nikt wcześniej nie traktował systematycznie. W 1599 roku wydał pierwszy szwedzki elementarz runiczny, Runakänslanes lärospån, a w 1630 roku otrzymał urząd riksantikvarie, królewskiego antykwariusza, stworzony w praktyce z myślą o nim.

Tę stronę jego działalności historiografia szwedzka zna od dawna i wysoko ceni. Bureus uchodzi za ojca szwedzkiej runologii i jednego z prekursorów badań nad językiem staronordyckim. Przez długi czas wolano natomiast nie zajmować się drugą, mniej wygodną stroną jego twórczości: rozległymi rękopisami pełnymi kabalistycznych diagramów, apokaliptycznych obliczeń i wizji, w których runy przestają być literami dawnego alfabetu, a stają się kluczem do tajemnicy stworzenia. Badania ostatnich dziesięcioleci, w szczególności prace Susanny Åkerman, pokazały, że te dwie strony nie dają się rozdzielić. Ten sam człowiek, który dokładnie mierzył kamienie w Upplandii, wierzył, że znalazł w nich ślad pierwotnej mądrości.

Bureus był również wychowawcą dworu. Do jego uczniów należał młody Gustaw Adolf, przyszły król, którego uczył między innymi języków i historii. Bliskość dworu zapewniała mu ochronę i środki, ale też wyznaczała kontekst, w którym jego spekulacje nabierały znaczenia politycznego. Szwecja początku XVII wieku była państwem budującym swoją tożsamość przeciw katolickiej Polsce i duńskiej hegemonii na Bałtyku, a uczona przeszłość, którą Bureus odkrywał, mogła służyć jako argument w tej rywalizacji.

Gocka przeszłość jako pierwsza mądrość

Aby zrozumieć, dlaczego manifesty różokrzyżowe trafiły u Bureusa na tak przygotowany grunt, trzeba wspomnieć o szwedzkim gotycyzmie. W 1554 roku w Rzymie ukazała się Historia de omnibus Gothorum Sueonumque regibus Johannesa Magnusa, ostatniego katolickiego arcybiskupa Upsali, który na wygnaniu stworzył wizję Szwecji jako kolebki Gotów, ludu starszego i szlachetniejszego niż Rzymianie. Ta narracja, pozbawiona podstaw w źródłach, stała się w następnym stuleciu częścią oficjalnej ideologii szwedzkiej monarchii, choć jej autor był wrogiem reformacji.

Bureus wniósł do gotycyzmu wymiar ezoteryczny. Jeśli Goci byli najstarszym ludem północy, to ich pismo, runy, mogło być nośnikiem pierwotnego objawienia, porównywalnego z hebrajskim. Bureus znał chrześcijańską kabałę Johannesa Reuchlina, okultystyczną filozofię Henryka Korneliusza Agryppy i, jak przekonująco wykazuje Åkerman, Monas hieroglyphica Johna Dee. Z tych lektur zrodziła się idea, że runy, podobnie jak litery hebrajskie, mają ukryte wartości liczbowe, kosmologiczne i mistyczne, a uczony, który je odczyta, odzyska wiedzę utraconą od czasów potopu.

Tę naukę Bureus nazwał Adulruna, „runą szlachetną”, i rozwijał ją przez większą część życia. Jej najbardziej znaną postacią jest rękopiśmienny traktat Adulruna rediviva, w którym wybrane runy zostają ułożone w figurę przypominającą krzyż, a każda z nich odpowiada etapowi wznoszenia się duszy ku Bogu. Diagram ten łączy chrześcijańską trójcę, stopnie oczyszczenia i odrodzenia oraz symbolikę alfabetu w jeden obraz. Nie jest to praca, którą da się łatwo streścić, bo Bureus pisał dla siebie i dla wąskiego kręgu, ale jej sens jest jasny: runy są ścieżką kontemplacji, a nie tylko zabytkiem.

Pokrewieństwo z Johnem Dee jest pouczające. Monas hieroglyphica z 1564 roku proponowała jeden znak złożony z symboli planetarnych, w którym miała się zawierać cała struktura kosmosu. Bureus szukał podobnej syntezy, ale nie w znakach astronomicznych, tylko w alfabecie swojego kraju. Runy, odczytywane jako pierwotne hieroglify północy, miały pozwolić ułożyć figurę, w której zbiegają się teologia, kosmologia i droga duszy. W rękopisach Bureusa widać stałe przechodzenie od filologii do medytacji: najpierw ustala wartość znaku na podstawie inskrypcji, potem pyta, jaką prawdę o Bogu ten znak skrywa. Sam opisywał swoje odkrycia jako owoc długiej pracy, ale także wewnętrznego oświecenia, które w drugiej dekadzie XVII wieku nadało jego studiom wyraźnie prorocze zabarwienie.

Ta praca nie miała charakteru laboratoryjnego ani rytualnego w późniejszym znaczeniu. Bureus nie prowadził operacji magicznych opisanych w jego notatkach; jego mistyka była przede wszystkim pobożną lekturą znaków, bliską tej, którą chrześcijańscy kabaliści praktykowali wobec liter hebrajskich. W kategoriach epoki była to teozofia, poznanie Boga przez symbole stworzenia i pisma, a nie technika oddziaływania na świat.

Manifest z północy

Kiedy w 1614 roku w Kassel ukazała się Fama Fraternitatis, a w następnym roku Confessio, wiadomość o tajemnym Bractwie szybko dotarła do Szwecji. Bureus odpowiedział w 1616 roku tekstem o tytule FaMa e sCanzIa reDux, co można oddać jako „Wieść powracająca ze Skandii”. Wyróżnione wielkie litery w tytule tworzą chronogram, czyli zapis roku za pomocą liter mających wartość cyfr rzymskich, zgodnie z modą epoki. Już sama forma zdradza zamiar: Bureus nie pisze listu z prośbą o przyjęcie do Bractwa, jak wielu niemieckich korespondentów, lecz odpowiada jako ktoś, kto przynosi wiadomość z drugiego krańca Europy.

Znaczące jest także słowo Scanzia. Nawiązuje ono do Skandzy, wyspy, którą Jordanes w VI-wiecznej Getice opisał jako miejsce pochodzenia Gotów i nazwał „warsztatem ludów” i „łonem narodów”. Ten fragment był jednym z filarów szwedzkiego gotycyzmu, a Bureus, sięgając po niego w tytule, wpisywał swoją odpowiedź w opowieść o północy jako źródle, z którego wyszły dawne ludy Europy. Skoro ze Skandzy wyruszyli niegdyś Goci, mogła z niej teraz powrócić także wiedza. Tytuł zawiera w ten sposób cały program: to nie Szwecja ma się uczyć od tajemnych braci, lecz Bractwo ma rozpoznać w północy swoją najstarszą ojczyznę.

Tekst czyta manifesty w świetle własnej mistyki. Zapowiedź, że przed końcem świata nastąpi powszechna reforma wiedzy i odsłonięcie ukrytych tajemnic natury, Bureus łączy z przekonaniem, że to w Skandynawii przechowano najstarsze pismo i najstarsze objawienie. Obietnica różokrzyżowców nie przychodzi więc do Szwecji z zewnątrz, lecz spotyka się z czymś, co od dawna tam było. Bureus wierzy, że Bractwo, jeśli istnieje, będzie zainteresowane runami, a jego własne odkrycia stanowią część tej samej odnowy, którą zapowiadał tekst niemiecki.

Charakterystyczne jest, że Bureus, podobnie jak wielu czytelników manifestów, nie wiedział, kto je napisał, i nie dowiedział się tego nigdy. Tybińskie środowisko, w którym dziś szuka się autorów, pozostawało dla niego nieznane. Jego odpowiedź jest więc świadectwem nie tego, co manifesty znaczyły dla ich twórców, lecz tego, co mogły znaczyć dla czytelnika przygotowanego przez własne lektury i własne oczekiwania. W tym sensie FaMa e sCanzIa reDux jest jednym z najwyraźniejszych przykładów, jak legenda o Bractwie stawała się lustrem dla ludzi, którzy już wcześniej czekali na znak.

Proroctwo i lew północy

Mistyka runiczna Bureusa łączyła się ściśle z eschatologią. Jak wielu luterańskich spirytualistów epoki, liczył czasy ostateczne, szukając w liczbach biblijnych i w zestawieniach dat znaku zbliżającego się sądu. Te rachuby zmieniały się wraz z wydarzeniami, a wyznaczane przez niego terminy kolejno upływały, nie przynosząc oczekiwanego końca. Było to doświadczenie wspólne całemu pokoleniu, które żyło w atmosferze proroctw i wojen religijnych.

W szczególny sposób proroctwo splotło się z polityką w czasie wojny trzydziestoletniej. W Niemczech krążyła przypisywana Paracelsusowi przepowiednia o lwie północy, który przyjdzie z zimnej krainy, pokona wrogów prawdziwej wiary i otworzy nową epokę. Gdy w 1630 roku Gustaw Adolf wylądował na Pomorzu, wielu protestantów rozpoznało w nim zapowiadanego lwa. Bureus, były nauczyciel króla, był do tej interpretacji wyjątkowo dobrze przygotowany. Jego pisma prorocze łączyły paracelsjańską przepowiednię z nadzieją, że szwedzka monarchia stanie się narzędziem wielkiej odnowy zapowiedzianej również przez różokrzyżowców.

Śmierć króla pod Lützen w 1632 roku przerwała ten sen. Bureus nie porzucił jednak swoich rachub i jeszcze w późnych latach wracał do spekulacji o czasach ostatecznych. W jego biografii widać, jak bardzo granice między uczonym antykwariuszem, mistykiem i prorokiem były w tym środowisku płynne. Szwedzki dwór wykorzystywał gotycyzm jako ideologię, ale nie musiał podzielać ezoterycznej lektury, którą Bureus z nim łączył. Wielu współczesnych traktowało jego wizje z rezerwą, a niektóre z jego pism nigdy nie wyszły poza krąg bliskich.

Między pamięcią a spekulacją

Postać Bureusa każe zadać pytanie, czym była odpowiedź na manifesty poza Niemcami. W Rzeszy toczyły się spory o to, czy Bractwo jest prawdziwe, czy jest herezją, czy żartem. W Szwecji ten sam tekst stał się materiałem dla narodowej mistyki, w której obietnica reformy wiedzy łączyła się z przekonaniem o szczególnym miejscu własnego ludu w dziejach zbawienia. To połączenie zapowiada późniejsze, znacznie bardziej szkodliwe nurty, które w XIX i XX wieku sięgały po runy jako symbol rasowej wyjątkowości, ale byłoby anachronizmem przypisywać je samemu Bureusowi. Jego gotycyzm był chrześcijański, apokaliptyczny i uczony, a nie biologiczny.

Na uwagę zasługuje również to, że w jego pracy wizja mistyczna nie wyparła rzetelności badawczej. Rysunki kamieni runicznych sporządzone przez Bureusa i jego współpracowników są do dziś cenione jako źródło, ponieważ część z tych zabytków później zaginęła lub uległa zniszczeniu. Uczony, który widział w runach ścieżkę do Boga, był zarazem dokumentalistą o wyjątkowej skrupulatności. Ta dwoistość nie jest sprzecznością, lecz cechą epoki, w której antykwaryzm, filologia i teozofia wyrastały z tego samego pragnienia odzyskania utraconego początku.

Dla historii recepcji różokrzyżowej Bureus jest postacią szczególną właśnie dlatego, że nie należał do żadnego bractwa i nie zbudował żadnego zakonu. Jego FaMa e sCanzIa reDux nie dała początku ruchowi, ale pokazuje, jak niemiecki manifest mógł zostać przyswojony przez kulturę o zupełnie innych zasobach symbolicznych. Tam, gdzie niemieccy paracelsyści widzieli odnowę medycyny i alchemii, szwedzki runolog dostrzegł powrót mądrości zapisanej na kamieniach północy. Nadzieja na reformę świata przybrała w jego dziele kształt runicznego krzyża, w którym przeszłość i koniec czasów miały się wreszcie spotkać.