Adam Haslmayr i odpowiedź skazana na galery
Tyrolski notariusz i paracelsysta Adam Haslmayr, który poznał Famę z rękopisu i już w 1612 roku ogłosił drukiem odpowiedź do braci, stał się pierwszą ofiarą entuzjazmu wobec Bractwa: za swój zapał zapłacił procesem, zesłaniem na galery i latami niepewnego tułaczego życia.
Czytelnik przed publicznością
Zanim Fama Fraternitatis ukazała się w Kassel w 1614 roku, miała już swoich czytelników, a nawet swojego pierwszego głosiciela. Był nim Adam Haslmayr, człowiek z południowego Tyrolu, który zetknął się z tekstem w odpisie rękopiśmiennym i uwierzył, że ma przed sobą wezwanie skierowane do niego osobiście. Jego przypadek pokazuje, że historia recepcji manifestów zaczęła się wcześniej niż historia ich druku i że pierwsza reakcja nie była ani akademicka, ani satyryczna, lecz żarliwie religijna.
Haslmayr urodził się około 1560 roku w okolicach Bolzano, wówczas w granicach hrabstwa Tyrolu. Pracował jako nauczyciel, organista szkolny i notariusz, a więc w zawodach wymagających wykształcenia, ale nie dających wysokiej pozycji społecznej. Jego prawdziwą pasją była lektura Paracelsusa. Nie traktował go jak autora podręczników medycznych, lecz jak proroka, który przywrócił chrześcijaństwu wiedzę o naturze jako księdze Bożej. W tym przekonaniu był typowym przedstawicielem drugiego i trzeciego pokolenia paracelsystów, którzy odczytywali swojego mistrza przez pryzmat jego pism teologicznych i proroczych, w dużej części wtedy jeszcze nieopublikowanych.
W paracelsjańskim środowisku żywa była też zapowiedź, przypisywana samemu Paracelsusowi, że przed końcem czasów pojawi się Elias Artista, Eliasz artysta, który odsłoni ukryte dotąd tajemnice natury i sztuki. Czytelnicy pokroju Haslmayra wypatrywali więc znaków, że ta obietnica zaczyna się spełniać. Tekst mówiący o grobowcu założyciela, otwartym po latach, i o bractwie, które przechowało wiedzę na stosowną chwilę, mógł w ich oczach wyglądać jak potwierdzenie długo oczekiwanego proroctwa.
Odpis, który dotarł do Tyrolu
To, że Fama trafiła do Tyrolu przed drukiem, wiemy właśnie dzięki Haslmayrowi. W swojej odpowiedzi podaje, że zapoznał się z tekstem w 1610 roku. Rękopiśmienne kopie manifestu krążyły wówczas w środowiskach zainteresowanych Paracelsusem, przekazywane od jednego korespondenta do drugiego. Badania Carlosa Gilly'ego, który poświęcił Haslmayrowi osobną monografię, pozwoliły odtworzyć sieć tych kontaktów i pokazać, że tyrolski notariusz nie był odosobnionym dziwakiem, lecz uczestnikiem rozległego obiegu tekstów paracelsjańskich.
Kluczową postacią tego obiegu był augsburski lekarz Karl Widemann, niestrudzony kolekcjoner i kopista rękopisów Paracelsusa oraz pism z nim związanych. Widemann przez dziesięciolecia gromadził odpisy, które w innym wypadku mogłyby zaginąć, i udostępniał je innym zwolennikom szwajcarskiego lekarza. Haslmayr pozostawał z nim w kontakcie, wymieniał się tekstami i – według ustaleń badaczy – sam brał udział w przepisywaniu rękopisów. W tej perspektywie Fama była dla obu jeszcze jednym tekstem z kręgu, który znali: pismem mówiącym o odnowie wiedzy, o tajemnicach natury i o rychłym nadejściu nowej epoki, a przy tym wymieniającym Paracelsusa z wyraźnym szacunkiem.
Odpowiedź do teozofów od Różanego Krzyża
W 1612 roku Haslmayr ogłosił drukiem krótki tekst zatytułowany Antwort an die lobwürdige Brüderschafft der Theosophen von RosenCreutz, czyli „Odpowiedź do chwalebnego bractwa teozofów od Różanego Krzyża”. Już sam tytuł jest znaczący. Haslmayr nie nazywa braci alchemikami ani lekarzami, lecz teozofami – ludźmi posiadającymi mądrość Bożą, znającymi Boga przez Jego dzieła w naturze i w Piśmie. Ten wybór słowa ustawia całą odpowiedź w rejestrze religijnym.
Tekst ma charakter jednocześnie wyznania, pochwały i apelu. Haslmayr ogłasza, że rozpoznaje w Bractwie spadkobierców prawdziwej teozofii Paracelsusa, i wyraża gotowość przyłączenia się do nich. Prosi, by bracia się ujawnili albo w jakiś sposób dali mu znak. Łączy ich wystąpienie z nadzieją na odnowę chrześcijaństwa, a zarazem w ostrych słowach odnosi się do tych, których uważa za wrogów prawdziwej wiary. Ostrze tej krytyki skierowane było przede wszystkim przeciw jezuitom, w których Haslmayr widział fałszywych nauczycieli, nadużywających imienia Jezusa. W katolickim Tyrolu, rządzonym przez arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga, takie wypowiedzi nie mogły ujść bezkarnie.
Znamienne, że odpowiedź Haslmayra została później przedrukowana wraz z Famą w pierwszym kasselskim wydaniu z 1614 roku. Wydawca uznał ją za wartą dołączenia, być może jako świadectwo, że manifest już znalazł słuchaczy, a być może z mniej oczywistych powodów. Tym samym pierwszy publiczny czytelnik Famy stał się na trwałe częścią jej historii wydawniczej, a jego głos dotarł do znacznie szerszego grona niż za sprawą skromnego druku z 1612 roku.
Proces i galery
Konsekwencje przyszły szybko. Haslmayr już wcześniej był podejrzany jako człowiek o heterodoksyjnych poglądach, a jego paracelsjańskie zainteresowania i krytyka duchowieństwa przyciągały uwagę władz. Publikacja odpowiedzi do Bractwa, połączona z atakiem na jezuitów, stała się bezpośrednim powodem aresztowania. W 1612 roku został skazany i zesłany na galery – karę stosowaną w państwach habsburskich i włoskich wobec przestępców, ale także wobec ludzi uznanych za niebezpiecznych dla porządku religijnego.
Galery były karą okrutną i często śmiertelną. Skazańcy, przykuci do ławek wiosłowych, pracowali w skrajnie ciężkich warunkach, narażeni na choroby, głód i przemoc. Haslmayr przeżył kilka lat w tym położeniu, co samo w sobie jest godne uwagi u człowieka w wieku już nie młodym. Źródła wskazują, że uwolniono go po około czterech latach, w okolicach 1616 lub 1617 roku; dokładny przebieg i okoliczności zwolnienia nie są w pełni znane, a w literaturze pojawiają się w tej kwestii różne daty. Wiadomo natomiast, że po powrocie nie zrezygnował ze swoich przekonań.
Tło polityczne tej kary trzeba widzieć wyraźnie. Arcyksiążę Maksymilian III, wielki mistrz zakonu krzyżackiego i namiestnik Tyrolu od początku XVII wieku, prowadził konsekwentną politykę kontrreformacyjną, w której jezuici odgrywali rolę kaznodziejów, spowiedników i wychowawców elit. Atak na zakon był więc w tej sytuacji atakiem na jeden z filarów władzy, a nie tylko na grupę duchownych. Notariusz bez możnych protektorów, piszący po niemiecku do anonimowych adresatów i ogłaszający swoje teksty drukiem, był łatwym celem, którego ukaranie miało zarazem odstraszyć innych sympatyków nowinek.
Paradoks tej sytuacji jest uderzający. W czasie gdy Haslmayr wiosłował na galerach, Fama i Confessio ukazywały się w kolejnych wydaniach, uczeni z całych Niemiec spierali się o istnienie Bractwa, a dziesiątki autorów pisało listy otwarte do braci, prosząc o przyjęcie. Człowiek, który pierwszy uwierzył i pierwszy publicznie odpowiedział, nie uczestniczył w tym zamieszaniu, bo zapłacił za swój entuzjazm wolnością.
Po galerach
Lata po uwolnieniu Haslmayr spędził w środowiskach protestanckich, szukając opieki u książąt i uczonych sprzyjających paracelsystom. Badacze wiążą go z kręgiem Augusta, księcia Anhalt-Plötzkau, jednego z najważniejszych mecenasów myśli paracelsjańskiej i ezoterycznej w Niemczech tamtej doby, oraz z dalszymi kontaktami z Widemannem. Haslmayr pisał nadal, zajmował się interpretacją proroctw i pism Paracelsusa, a jego teksty krążyły głównie w rękopisach. Zmarł około 1630 roku; także ta data podawana jest w literaturze z pewnym marginesem niepewności.
Dorobek pisarski Haslmayra z tych lat jest słabo znany szerszej publiczności, ponieważ w znacznej części nigdy nie trafił do druku. Zachowane rękopisy i odpisy pokazują jednak autora konsekwentnego: przekonanego, że Paracelsus był nie tylko lekarzem, lecz nauczycielem prawdziwej teologii, i że jego dzieło zostało zlekceważone przez uczonych, którzy przyjęli z niego jedynie receptury. Ten nacisk na teologiczny wymiar Paracelsusa łączy Haslmayra z szerszym nurtem, który w XVII wieku doprowadzi do teozofii Jakuba Böhmego i jego uczniów, choć bezpośrednich związków między nimi nie należy przesądzać.
Ważne jest to, że Haslmayr nie otrzymał od Bractwa żadnej odpowiedzi. Bracia nie ujawnili się ani przed nim, ani przed nikim innym, a ich milczenie, które dla wielu późniejszych czytelników stało się dowodem albo mistyfikacji, albo szczególnie głębokiej tajemnicy, dla niego było osobistym doświadczeniem. W jego późniejszych pismach można dostrzec przesunięcie: Bractwo coraz mniej jest konkretną grupą ludzi, a coraz bardziej duchową wspólnotą prawdziwych teozofów, rozpoznawalną nie po znakach zewnętrznych, lecz po wierności Bożej mądrości.
Historia jego listu ma też wymiar ironiczny. Haslmayr pisał, aby bracia go odnaleźli, a odnalazły go przede wszystkim władze, które nie potrzebowały żadnej tajnej wiedzy, by ustalić autora podpisanego druku. Jawność wyznania, pomyślana jako akt zaufania wobec ukrytej wspólnoty, okazała się w praktyce donosem na samego siebie.
Pierwszy świadek, nie pierwszy różokrzyżowiec
Losy Haslmayra pozwalają zobaczyć wczesną historię różokrzyżową od strony, która zwykle umyka w opowieściach o wielkich polemikach. Zamiast uczonych sporów między Libaviusem a Fluddem mamy tu człowieka spoza elity, czytającego manifest jako dosłowne zaproszenie i ponoszącego za to realne koszty. Jego przypadek przypomina, że w Europie podzielonej wyznaniowo ezoteryczne marzenia o reformie wiedzy i religii nie były niewinną zabawą. W katolickich ziemiach habsburskich wyznanie sympatii dla anonimowego bractwa o protestanckim zabarwieniu, połączone z atakiem na jezuitów, mogło zostać uznane za akt buntu.
Nie należy przy tym czynić z Haslmayra członka Bractwa ani jego męczennika w ścisłym sensie. Nic nie wskazuje, by miał jakikolwiek kontakt z autorami manifestów, a jego zesłanie było skutkiem lokalnego konfliktu wyznaniowego, w którym tekst o różokrzyżowcach stał się jednym z argumentów. Jest on raczej pierwszym świadkiem siły, jaką miała Fama w środowiskach paracelsjańskich: siły zdolnej skłonić człowieka do publicznego wystąpienia, mimo że rozumiał ryzyko.
Wartość jego odpowiedzi dla historyka idei polega też na tym, że dokumentuje ona sposób, w jaki odczytywano manifest przed falą sporów. Haslmayr nie pyta, czy Bractwo istnieje, i nie rozważa możliwości żartu. Przyjmuje tekst z prostotą człowieka, który od dawna czekał na podobny znak. W tej prostocie widać, czym różokrzyżowy mit był dla jego pierwszych odbiorców: nie zagadką literacką, lecz obietnicą wspólnoty, w której wiedza o naturze i pobożność mogłyby się wreszcie spotkać bez lęku przed cenzurą duchownych.