Post CXX annos patebo – rachuba lat w legendzie Bractwa

Napis i rachunek

Wśród zdań, które sprawiły, że Fama Fraternitatis zapadła w pamięć czytelników, jedno ma postać czterech łacińskich słów: Post CXX annos patebo, „po stu dwudziestu latach otworzę się”. Według manifestu napis ten widniał na drzwiach ukrytego grobu założyciela, odnalezionych przypadkiem podczas przebudowy domu Bractwa. Sama formuła nie zawiera żadnej daty. Działa dopiero w połączeniu z innymi liczbami legendy, rozproszonymi między Famą a wydaną rok później, w 1615 roku, Confessio Fraternitatis.

To Confessio podaje, że ojciec Bractwa urodził się w roku 1378 i przeżył sto sześć lat. Wynika z tego rok śmierci 1484. Dodanie stu dwudziestu lat z napisu prowadzi do roku 1604, który czytelnicy od razu uznali za datę odnalezienia grobu i początek nowej epoki. Manifest nie przedstawia tego rachunku jako wywodu; zostawia czytelnikowi zsumowanie liczb. Właśnie dlatego rachunek ten okazał się tak sugestywny: kto go wykonał, miał poczucie, że sam odkrywa ukryty porządek czasu, a nie przyjmuje gotową informację.

Już na tym etapie widać, że chronologia legendy nie spełnia warunków biografii. Sto sześć lat życia to wiek patriarchy, a nie średniowiecznego szlachcica. Opis śmierci założyciela w Famie również nie ma rysów historycznych: tekst podkreśla, że założyciel oddał ducha Stwórcy nie z powodu choroby ani podeszłego wieku. Liczby nie mówią więc o tym, ile żył człowiek, lecz o tym, kiedy miało nadejść coś, co jego życie zapowiadało.

Sto dwadzieścia lat jako miara proroctwa

Liczba sto dwadzieścia miała w kulturze biblijnej wyraźną wagę. W Księdze Rodzaju (6,3) Bóg ogranicza dni człowieka do stu dwudziestu lat, a zarazem – w tradycyjnej egzegezie – wyznacza czas pokuty przed potopem. Mojżesz, według Księgi Powtórzonego Prawa (34,7), umiera w wieku stu dwudziestu lat, „a wzrok jego nie był przyćmiony”. Interpretatorzy chrześcijańscy i żydowscy czytali tę liczbę jako miarę pełni ludzkiego czasu i okresu oczekiwania przed Bożą interwencją. Napis na drzwiach grobu podejmuje oba znaczenia naraz: sto dwadzieścia lat to czas ukrycia, po którym następuje objawienie, ale też odmierzona przez Boga zwłoka przed sądem i odnową.

Zbliżony sens ma reguła, którą według Famy przyjęli pierwsi bracia: Bractwo miało pozostać tajne przez sto lat. Zakon ukryty na stulecie, grób ukryty na sto dwadzieścia lat – oba okresy tworzą ten sam rytm zakrycia i odsłonięcia. W obu przypadkach tajemnica nie jest stanem trwałym, lecz etapem w czasie świętym, który ma swój wyznaczony kres. Taka konstrukcja czyni z legendy coś na kształt proroctwa wypełnionego: autorzy manifestu mogli przedstawić swoje wystąpienie nie jako inicjatywę grupy uczonych, lecz jako nadejście godziny, która od dawna była zapisana.

Rok 1484 i wielka koniunkcja

Najciekawszy jest jednak rok śmierci założyciela. Rok 1484 był w astrologii późnego średniowiecza datą wyjątkową. W listopadzie tego roku nastąpiła koniunkcja Jowisza i Saturna w znaku Skorpiona, którą ówcześni astrologowie uznali za zapowiedź wielkich przemian religijnych. Szeroko czytana Prognosticatio Johannesa Lichtenbergera z 1488 roku wiązała z nią nadejście „małego proroka”, który miał odnowić Kościół. Po wystąpieniu Lutra część jego zwolenników i przeciwników odczytała tę przepowiednię jako odnoszącą się do niego. Astrolog Luca Gaurico podawał nawet, że Luter urodził się w 1484 roku, a nie, jak przyjmuje się powszechnie, w 1483, i to rozbieżność, którą łatwo wytłumaczyć chęcią zharmonizowania horoskopu reformatora z wielką koniunkcją.

Nie ma bezpośredniego świadectwa, że autorzy Famy wybrali rok 1484 z myślą o tej koniunkcji i o Lutrze. Zbieżność jest jednak trudna do przeoczenia dla czytelnika wychowanego w luterańskiej Wirtembergii, gdzie legenda o proroczych znakach towarzyszących reformacji należała do wspólnej pamięci. Śmierć założyciela Bractwa w roku, który astrologowie łączyli z narodzinami odnowiciela wiary, umieszczała tajemne bractwo w tym samym nurcie dziejów co reformację. Ukryty mędrzec odchodzi, gdy na scenę ma wejść jawny reformator; jego dzieło czeka w ukryciu, aż reformacja zostanie dopełniona reformą całej wiedzy.

Podobną uwagę można zrobić o roku 1378. Był to rok, w którym rozpoczęła się wielka schizma zachodnia, gdy wybór dwóch rywalizujących papieży rozdarł chrześcijaństwo łacińskie na niemal czterdzieści lat. Czy autorzy legendy myśleli o tym, gdy wyznaczali datę narodzin założyciela, pozostaje domysłem. Gdyby jednak tak było, życie brata C.R. obejmowałoby dokładnie odcinek między rozpadem dawnego porządku kościelnego a astrologicznym znakiem jego odnowy.

Nowe gwiazdy i ognisty trygon

Rok 1604, wynik całego rachunku, był w oczach współczesnych równie znaczący. W grudniu 1603 roku nastąpiła koniunkcja Jowisza i Saturna, otwierająca nowy cykl w tak zwanym ognistym trygonie, czyli w znakach Barana, Lwa i Strzelca. Astrologowie przypisywali takim przejściom znaczenie epokowe, łącząc je z dawnymi wielkimi zwrotami dziejów. Jesienią 1604 roku na niebie pojawiła się w gwiazdozbiorze Wężownika nowa gwiazda, obserwowana i opisana przez Keplera w dziele De stella nova z 1606 roku. Kilka lat wcześniej, w 1600 roku, zauważono nową gwiazdę w gwiazdozbiorze Łabędzia.

Confessio wprost odwołuje się do tych zjawisk. Mówi o nowych gwiazdach widocznych w Wężowniku i Łabędziu jako o znakach, przez które Bóg zapowiada wielkie rzeczy, i przedstawia je jako potwierdzenie misji Bractwa. W ten sposób kosmiczne znaki z początku stulecia zostały zespolone z datą otwarcia grobu. Rachunek legendy i obserwacje astronomów wskazywały na ten sam czas: niebo i ukryty grób równocześnie ogłaszały nadejście nowego wieku.

Warto przy tym pamiętać, że te same zjawiska interpretowano wówczas w duchu jawnie chiliastycznym. Simon Studion, wirtemberski autor obszernego rękopiśmiennego dzieła Naometria, ukończonego około 1604 roku, wyliczał z liczb biblijnych i miar świątyni bliskie nadejście tysiącletniego królestwa i upadku papiestwa. Tobias Hess, tybiński lekarz i przyjaciel młodego Johanna Valentina Andreaego, zajmował się podobnymi rachubami i uchodził w swoim otoczeniu za zwolennika proroctw o rychłej odnowie. Choć nie można przypisać mu autorstwa manifestów, badacze kręgu tybińskiego wskazują go jako jedną z osób, których przekonania znalazły w nich wyraz.

Chronologia oczekiwania

W świetle tych zbieżności liczby legendy przestają być ozdobnikiem i stają się jej zasadniczą treścią. Fama i Confessio nie opowiadają przede wszystkim o człowieku, lecz o czasie. Ich prawdziwym tematem jest pytanie, które zadawało sobie wielu protestantów na przełomie XVI i XVII wieku: czy reformacja Lutra jest już ostatnim słowem, czy tylko zapowiedzią pełniejszej odnowy, która obejmie także filozofię, medycynę i całe poznanie natury. Manifesty odpowiadają, że nadchodzi właśnie owa druga reformacja, i podpierają tę odpowiedź rachunkiem lat.

Confessio mówi zresztą otwarcie o przybliżającym się końcu świata i o tym, że przed nim Bóg przywróci ludziom światło, prawdę i chwałę, jakie Adam utracił w raju. Tę samą myśl wyraża Fama, gdy pisze o ostatnich czasach, w których Bóg udzielił ludziom pełniejszego poznania Jezusa Chrystusa i natury. Chronologia legendy wpisuje się w ten horyzont: wyznacza pewną liczbę lat ukrycia, po której świat ma wejść w okres przygotowania do końca, oświecony mądrością, jaka w nim jeszcze nie zabłysła.

Trzeba przy tym odróżnić chiliazm manifestów od rachub, które później tak chętnie prowadzili ich zwolennicy. Same teksty nie podają daty końca świata i nie wyliczają terminu tysiącletniego królestwa. Ograniczają się do wskazania, że czas oczekiwania dobiegł końca i że teraz należy przygotować się na reformę. To raczej chronologia progu niż kalendarz katastrofy.

Ta powściągliwość ma znaczenie także teologiczne. Luterańska ortodoksja, zwłaszcza w Wirtembergii, odnosiła się nieufnie do jawnego chiliazmu, a artykuł siedemnasty Wyznania augsburskiego odrzucał nauki o ziemskim królestwie świętych przed zmartwychwstaniem. Autorzy wychowani w tym środowisku mieli powody, by mówić o ostatnich czasach językiem znaków i aluzji, a nie wprost wyliczonych terminów. Liczby legendy pozwalały wyrazić oczekiwanie odnowy, nie przekraczając granicy, za którą zaczynała się herezja. Czytelnik mógł je zsumować i dojść do roku 1604, ale sam tekst niczego nie przepowiadał – jedynie opowiadał o drzwiach, które otworzyły się we właściwym czasie.

Gdy liczby zastępują dokumenty

Losy recepcji pokazują, jak mocno ta konstrukcja zadziałała. Czytelnicy manifestów, od Adama Haslmayra, który odpowiedział Bractwu jeszcze przed drukiem Famy, po licznych autorów pamfletów z lat 1615–1620, szukali w nich znaków nadchodzącej epoki i często sami dodawali własne obliczenia. Datę 1604 włączano do kolejnych rachub, łączono z innymi proroctwami, a niekiedy przesuwano, gdy oczekiwana odnowa nie nadchodziła. Wybuch wojny trzydziestoletniej w 1618 roku i klęska czeskiego króla Fryderyka Palatyńskiego w 1620 roku zadały tym oczekiwaniom cios, po którym wielu dawnych entuzjastów zamilkło.

Dla późniejszych zakonów różokrzyżowych napis Post CXX annos patebo stał się z kolei wzorem cyklicznego rytmu objawienia. W XX wieku niektóre organizacje głosiły, że Bractwo działa w cyklach o określonej długości, na przemian ukrywając się i występując publicznie. Takie twierdzenia nie mają oparcia w manifestach ani w żadnych dokumentach historycznych, ale świadczą o trwałości pierwotnej intuicji: że liczba ukrycia jest zarazem obietnicą ujawnienia.

Historyk, który chce zrozumieć te liczby, nie powinien więc pytać, kiedy naprawdę żył brat C.R., bo pytanie to nie ma przedmiotu. Powinien raczej zapytać, dlaczego pokolenie żyjące po nowych gwiazdach i ognistym trygonie potrzebowało legendy, w której czas sam się odmierza i sam otwiera drzwi. Odpowiedź prowadzi do napięć protestanckiej Europy przed wielką wojną: do poczucia, że dzieje przyspieszają, że znaki niebieskie wymagają odczytania i że tajemnica, która wychodzi na jaw we właściwej godzinie, może uprawomocnić program odnowy lepiej niż jakikolwiek argument. Rachuba lat w legendzie Bractwa była właśnie takim uprawomocnieniem – językiem proroctwa użytym w służbie reformy.