Wojna dwóch róż – Péladan, Guaita i paryski rozłam

Jeden zakon, dwa programy

Zakon Kabalistyczny Różokrzyża, Ordre Kabbalistique de la Rose-Croix, powstał w Paryżu w 1888 roku jako przedsięwzięcie kilku ludzi młodych, ambitnych i oczytanych. Kierowała nim Rada Najwyższa złożona z dwunastu członków, z których połowa miała pozostawać nieznana; do jawnej części należeli między innymi Stanislas de Guaita, Papus, czyli Gérard Encausse, oraz Joséphin Péladan. Zakon prowadził nauczanie, nadawał stopnie po egzaminach z kabały i historii tradycji, a jego członkowie publikowali w czasopismach okultystycznych, które w tamtych latach mnożyły się w Paryżu.

Od początku współistniały w tym środowisku dwa sposoby rozumienia różokrzyżowej spuścizny. Dla Guaity i Papusa była ona częścią szerokiej, ponadwyznaniowej tradycji ezoterycznej, do której należały kabała, hermetyzm, magia Éliphasa Léviego, a także – w różnym stopniu – martynizm, wolnomularstwo i rozmaite nurty orientalne. Ich okultyzm był synkretyczny z założenia i chętnie posługiwał się językiem naukowym epoki. Péladan, choć posługiwał się mistycznymi tytułami i budował wokół siebie aurę maga, był przede wszystkim katolickim estetą i nie zamierzał rozpuszczać swojej wiary w wielkiej syntezie religii.

Paradoks polega na tym, że to właśnie Péladan był dla Guaity jednym z pierwszych przewodników po świecie ezoteryki. Tradycja przekazywana przez samych uczestników mówi, że lektura Le Vice suprême skłoniła młodego poetę do zainteresowania się magią i że Péladan wskazał mu pisma Éliphasa Léviego. Bez względu na to, jak dokładnie przebiegała ta znajomość, obaj zaczynali jako przyjaciele połączeni podziwem dla tych samych autorów, a ich późniejsza wrogość miała charakter rozstania ludzi bliskich, nie starcia obcych.

Przez dwa lata różnice te pozostawały w tle. Wspólna niechęć do materializmu, do pozytywistycznej nauki i do republikańskiego laicyzmu pozwalała je przemilczać. Gdy jednak zakon zaczął nabierać wyraźniejszego kształtu, a jego członkowie coraz bardziej zbliżali się do innych organizacji, napięcie musiało się ujawnić.

Przyczyny rozejścia

Péladan odszedł w 1890 roku, a w następnym roku powołał własny Zakon Różokrzyża Katolickiego. Uzasadnienie, które formułował w tekstach z tego okresu, sprowadzało się do kilku zarzutów. Sprzeciwiał się kontaktom swoich dawnych towarzyszy z wolnomularstwem, w jego oczach organizacją wrogą Kościołowi. Odrzucał spirytyzm, który traktował jako wulgarną parodię mistyki, oraz teozofię Heleny Bławatskiej, w której widział buddyjską herezję, sprzeczną z chrześcijańskim rdzeniem tradycji. Nie godził się wreszcie na praktyki magiczne, które uważał za niebezpieczne i nieprawowierne, podczas gdy dla Guaity studium magii było nieodłącznym elementem wiedzy wtajemniczonego.

Trudno oddzielić w tym rozejściu zasady od temperamentów. Péladan był indywidualistą o skłonności do ekstrawagancji, a w kolektywnej organizacji, gdzie decyzje zapadały w Radzie, nie mógł odgrywać roli, jaką sobie przypisywał. Przeciwnicy sugerowali później, że teologiczne argumenty były pretekstem dla ambicji. Historyk nie musi rozstrzygać tego sporu, by dostrzec, że oba czynniki działały razem: osobista niezgoda znalazła język zasadniczy, a zasadniczy spór nabrał osobistego zabarwienia.

Ważne jest, że Péladan nie porzucił symbolu. Nie odszedł od różokrzyżowstwa, lecz zażądał dla siebie jego prawdziwej, katolickiej wersji. Stworzył w ten sposób sytuację, w której w jednym mieście działały dwa zakony noszące imię róży i krzyża, każdy z pretensją do autentyczności. Konflikt musiał więc przybrać formę sporu o prawo do nazwy.

Listy otwarte i ekskomuniki

Spór toczył się w dużej mierze na łamach prasy, co samo w sobie było znakiem epoki. Paryskie dzienniki i periodyki literackie chętnie drukowały manifesty, odpowiedzi i polemiki ezoteryków, ponieważ czytelnicy z upodobaniem śledzili te zatargi jako widowisko. Péladan, mistrz autopromocji, wykorzystywał to doskonale. Pisał „mandaty” i obwieszczenia w tonie biskupich listów pasterskich, ogłaszał wyroki i potępienia, a niekiedy kierował uroczyste anatemy pod adresem osób lub instytucji, które uznał za wrogie ideałowi. Prasa bulwarowa nazywała go Sârem z mieszaniną szacunku dla jego talentu i drwiny z jego póz.

Strona Guaity odpowiadała w podobnym duchu, choć w innym tonie. Rada Najwyższa Zakonu Kabalistycznego wydała oświadczenie, w którym odcinała się od Péladana i odmawiała mu prawa do występowania w imieniu różokrzyżowstwa. Papus i jego współpracownicy w swoich czasopismach przedstawiali Sâra jako dysydenta, który pomylił tradycję inicjacyjną z własnym wizerunkiem. Polemika przybierała formę wymiany listów otwartych, pełnych ironii, aluzji do stopni i tytułów oraz wzajemnych oskarżeń o samozwańczość. Dla współczesnego czytelnika jej najciekawszą cechą jest to, że obie strony mówiły tym samym językiem prawowitości: każda twierdziła, że strzeże prawdziwego przekazu, a druga go fałszuje.

Prasa nadała temu sporowi nazwę, która przetrwała w historiografii: guerre des deux roses, wojna dwóch róż. Aluzja do angielskiej wojny Lancasterów i Yorków była żartem dziennikarzy, lecz celnie oddawała istotę rzeczy. Nie walczono o doktrynę w ścisłym sensie, ale o to, kto ma prawo do tego samego herbu.

Cień sprawy Boullana

Do tego sporu dołączyła wkrótce sprawa, która rzuciła na okultystyczny Paryż zupełnie inne światło. Joseph-Antoine Boullan, były ksiądz, przywódca grupy kontynuującej w Lyonie mesjańską sektę Eugène'a Vintrasa, głosił doktryny o odkupieniu przez rytualne związki i był podejrzewany o praktyki seksualne o charakterze magicznym. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych Guaita i jego przyjaciel Oswald Wirth, który przez pewien czas przebywał w otoczeniu Boullana, zebrali przeciw niemu materiał i ogłosili go winnym, co sam Boullan interpretował jako wyrok magicznej śmierci. Od tej chwili twierdził, że jest atakowany przez paryskich różokrzyżowców na odległość, i odpowiadał im własnymi rytuałami obronnymi.

Sprawa stała się głośna za sprawą Joris-Karla Huysmansa, który korzystał z informacji Boullana, pisząc powieść Là-bas z 1891 roku, poświęconą satanizmowi i czarnej magii. Gdy Boullan zmarł w styczniu 1893 roku, Huysmans i dziennikarz Jules Bois publicznie zasugerowali, że jego śmierć była skutkiem okultystycznego zamachu ze strony Guaity. Oskarżenie wywołało pojedynki: Guaita zmierzył się z Boisem na pistolety, a Papus na szpady, przy czym żaden z tych pojedynków nie zakończył się poważnym obrażeniem. Prasa opisała je z rozkoszą jako farsę i dramat jednocześnie.

Guaita nie ograniczał się do pojedynku. Już wcześniej, w tomie Le Temple de Satan z 1891 roku, pierwszej części cyklu Essais de sciences maudites, poddał sektę Vintrasa i działalność Boullana obszernej krytyce, przedstawiając je jako przykład zwyrodniałej mistyki, która pod pozorem odnowy religijnej prowadzi do czarnej magii. Była to obrona okultyzmu przez odcięcie się od jego ciemnej karykatury: Guaita chciał pokazać, że prawdziwa wiedza tajemna nie ma nic wspólnego z obrzędami, o które oskarżano Boullana. Ten sam gest odcięcia, tylko skierowany w przeciwną stronę, wykonywał Péladan wobec samych okultystów.

Sprawa Boullana nie była częścią sporu z Péladanem, lecz wpisywała się w tę samą logikę. Dla opinii publicznej i dla katolickich obserwatorów była dowodem, że okultystyczne różokrzyżowstwo krąży w pobliżu czarnej magii, wzajemnych przekleństw i niebezpiecznych praktyk. Péladan, który od początku przedstawiał swój zakon jako alternatywę wobec magów, mógł wskazywać na te wydarzenia jako potwierdzenie własnych zarzutów. Ironia polegała na tym, że jego samego prasa także uważała za postać z pogranicza okultyzmu, a katolicka hierarchia nie była skłonna przyjąć jego zakonu za swój.

Znamienna jest dalsza droga Huysmansa. Autor Là-bas wkrótce wrócił do Kościoła, a w powieści En route z 1895 roku opisał swoje nawrócenie i pobyt w klasztorze trapistów. Jego ewolucja – od fascynacji satanizmem przez kontakty z Boullanem do katolickiej konwersji – stanowi osobny, równoległy przykład tego samego napięcia, które rozdzieliło Péladana i Guaitę.

Katolicka róża i róża okultystyczna

Spór z lat 1890–1893 jest dla historii różokrzyżowstwa pouczający, ponieważ obnaża dwuznaczność, która tkwiła w tej tradycji od czasu manifestów. Teksty z początku XVII wieku były protestanckie w tonie i w antypapieskich akcentach, ale zarazem mówiły o wiedzy ukrytej, magii naturalnej i reformie uczonej, które nie dawały się zamknąć w żadnym wyznaniu. Późniejsze wcielenia mitu – od stopni wolnomularskich po zakony okultystyczne – mogły podkreślać jeden lub drugi aspekt. W Paryżu lat dziewięćdziesiątych obie możliwości stanęły naprzeciw siebie w osobach konkretnych ludzi.

Péladan reprezentował różokrzyżowstwo jako duchowe rycerstwo w obrębie Kościoła: symbol miał służyć katolickiej sztuce i mistyce, a wiedza tajemna była dla niego najwyżej literackim ornamentem albo pokusą. Guaita i Papus uosabiali różokrzyżowstwo jako wiedzę uniwersalną, której Kościół jest tylko jedną z historycznych form. Pierwszy model zakładał posłuszeństwo wobec tradycji objawionej, drugi – wtajemniczenie, które ją przekracza. Między nimi nie mogło być trwałego kompromisu, ponieważ każdy z nich uważał drugi za zniekształcenie.

Warto zauważyć, że obie strony potrzebowały siebie nawzajem. Péladan definiował swoją katolicką różę przez odrzucenie magów, a okultyści umacniali własną tożsamość, przedstawiając go jako ekstrawaganckiego odszczepieńca. Spór dostarczał im wspólnej sceny i wspólnej publiczności, a rozgłos, jaki wokół niego narósł, przysporzył obu obozom czytelników i ciekawskich adeptów. W tym sensie wojna dwóch róż była również zjawiskiem medialnym, w którym rywalizacja o prawowitość splatała się z rywalizacją o uwagę Paryża.

Konflikt nie miał zwycięzcy. Zakon Péladana żył głównie dzięki Salonom i wygasł wraz z nimi; Zakon Kabalistyczny przetrwał dłużej, splatając się z martynizmem Papusa i innymi organizacjami belle époque. Obie róże okazały się kwiatami jednego sezonu, ale ich spór pozostawił trwały ślad w świadomości późniejszych ruchów. Pytanie o stosunek inicjacji do Kościoła i o to, czy różokrzyżowstwo jest chrześcijańską mistyką, czy uniwersalną ezoteryką, powracało w XX wieku wielokrotnie, a paryska wojna dwóch róż była pierwszym miejscem, gdzie zostało postawione tak ostro i tak publicznie.