Zakon Kabalistyczny Róży i Krzyża

Szkoła, która nazwała się zakonem

Ordre Kabbalistique de la Rose-Croix, po polsku Zakon Kabalistyczny Róży i Krzyża, to francuska organizacja ezoteryczna założona w Paryżu w 1888 roku przez Stanislasa de Guaitę i Joséphina Péladana. Od innych stowarzyszeń okultystycznych swojej epoki różniła się przede wszystkim formą. Zamiast długiego łańcucha ceremonii zaproponowała program studiów zamykanych egzaminami, a swoje stopnie nazwała tak, jak nazywał je francuski uniwersytet. Na jej czele stała Rada Dwunastu, której połowa miała pozostawać nieznana.

Ten wybór był świadomy i dobrze osadzony w realiach Trzeciej Republiki. Dyplom, egzamin i rozprawa należały do najbardziej szanowanych form społecznego uznania, a okultyści skupieni wokół Guaity i Papusa chcieli mówić o „nauce tajemnej” w sensie dosłownym: jako o dziedzinie, której można się uczyć, której wyniki da się sprawdzić i w której istnieją kompetentni nauczyciele. Spirytyzm, wówczas najpopularniejsza postać zainteresowania niewidzialnym, opierał się na seansach i świadectwach mediów. Zakon kabalistyczny przeciwstawiał mu książkę, język hebrajski i obowiązek systematycznej pracy.

O ludziach wystarczy tu kilka zdań. Guaita, poeta i bibliofil z Lotaryngii, pełnił funkcję wielkiego mistrza i był głównym autorem programu. Péladan, powieściopisarz i krytyk sztuki, wniósł rozgłos i literacki temperament, ale w zakonie pozostał krótko. Papus, czyli lekarz Gérard Encausse, zapewniał zaplecze wydawnicze i towarzyskie, a François-Charles Barlet, starszy od pozostałych erudyta, uchodził za jeden z najpoważniejszych umysłów grupy. Oswald Wirth pracował jako sekretarz Guaity i rysownik jego symbolicznych tablic.

Rada Dwunastu i podwójna jawność

Najwyższą władzą zakonu była rada złożona z dwunastu członków. Sześć nazwisk podawano do wiadomości, sześć pozostałych miało być ukrytych. Według objaśnień środowiska ukryta połowa gwarantowała trwałość: gdyby jawni członkowie odeszli, zmarli lub rozproszyli się, nieznani mieli przechować tradycję i odtworzyć radę. Do jawnej szóstki należeli w pierwszych latach Guaita, Péladan, Papus i Barlet; najczęściej wymienia się obok nich pisarza Paula Adama, choć skład podawany w opracowaniach nie jest w pełni zgodny, a miejsca zwolnione po rozłamach z czasem obsadzano na nowo.

Historyk nie ma sposobu, by ustalić, czy ukryta szóstka istniała jako sześć konkretnych osób. Nie zachowały się dokumenty, które by ją identyfikowały, a sama konstrukcja przypomina znany od czasów XVIII-wiecznej masonerii motyw nieznanych przełożonych. Trzeba więc odróżnić dwie rzeczy. Pewne jest, że rada działała jako ciało decyzyjne, wydawała oświadczenia i występowała w imieniu zakonu w sporach. Twierdzenie o jej niewidzialnej połowie należy do autoprezentacji zakonu i w tej kategorii powinno być opisywane.

Do kompetencji rady należało przyjmowanie członków, nadawanie stopni i rozstrzyganie, kto może mówić w imieniu wspólnoty. W praktyce oznaczało to także wydawanie publicznych opinii o innych ezoterykach. Organizacja pomyślana jako szkoła działała więc zarazem jak trybunał, i ta podwójna rola w ciągu kilku lat przysporzyła jej więcej konfliktów niż wszystkie spory doktrynalne razem wzięte.

Trzy stopnie kabały

Struktura nauczania była prosta i właśnie dlatego dobrze udokumentowana. Nazwy stopni są pewne, natomiast szczegółowe wymagania znamy z ogólnych opisów, a nie z zachowanego regulaminu egzaminów. Stopnie następowały po sobie w porządku:

1. Bakałarz kabały (bachelier en Kabbale) – pierwszy stopień, poświadczający opanowanie podstaw: alfabetu hebrajskiego, symboliki liter i liczb oraz zasadniczych pojęć kabały.
2. Licencjat kabały (licencié en Kabbale) – stopień pośredni, potwierdzający szerszą lekturę i umiejętność objaśniania tekstów tradycji.
3. Doktor kabały (docteur en Kabbale) – najwyższy stopień nauczania, z którym według dostępnych opisów wiązało się przedstawienie własnej pracy.

Warto zauważyć, czego w tym układzie brakuje. Nie ma stopni wyższych niż doktorat, nie ma tajnego zakonu wewnętrznego, do którego dopuszczano by wybranych doktorów, i nie ma rozbudowanej liczby szczebli, tak charakterystycznej dla masonerii wysokich stopni tamtej epoki. Trzy stopnie odpowiadają trzem etapom kształcenia znanym każdemu absolwentowi francuskiego liceum i uniwersytetu. Ponad nimi stoi już tylko rada, która nie jest kolejnym stopniem, lecz organem władzy. Struktura była więc płaska w porównaniu z ówczesnymi rytami i dawała się łatwo objaśnić kandydatowi.

Każde przejście wymagało sprawdzenia wiedzy przez przełożonych. Na temat obrzędów przyjęcia wiadomo niewiele i historiografia zgodnie podkreśla raczej egzamin niż ceremonię. To odróżniało zakon od stopni wolnomularskich, w których kandydat przeżywa dramat rytualny, a nauka przychodzi później lub wcale. Tutaj kolejność była odwrotna: najpierw lektura i odpowiedź przed komisją, potem tytuł. Tytuły pojawiały się później przy nazwiskach autorów z tego kręgu na stronach tytułowych książek i w czasopismach, co pokazuje, że miały funkcję także poza zakonem.

Kanon lektur i krąg wydawniczy

Czego się uczono, najlepiej widać po książkach, które w tym środowisku czytano i pisano. Do hebrajskiego prowadziło La Langue hébraïque restituée Antoine’a Fabre’a d’Olivet, dzieło z lat 1815–1816, które obiecywało odzyskanie pierwotnego sensu hebrajskich rdzeni. Do kabały – łacińskie przekłady z Kabbala denudata Christiana Knorra von Rosenrotha oraz popularna we Francji monografia Adolphe’a Francka La Kabbale z 1843 roku. Teologiczne i magiczne ramy dostarczały pisma Éliphasa Léviego, przede wszystkim Dogme et rituel de la haute magie. Członkowie bardzo rzadko czytali źródła hebrajskie i aramejskie bezpośrednio; ich kabała była kabałą chrześcijańską i okultystyczną, przyswajaną przez łacińskich i francuskich pośredników.

Do tego kanonu szybko dołączyły podręczniki pisane przez samych założycieli. Papus wydał w 1888 roku Traité élémentaire de science occulte, w 1889 roku Le Tarot des Bohémiens, a w 1892 roku obszerną La Kabbale. Guaita od 1886 roku rozwijał własny projekt eseistyczny, którego pierwszą zapowiedzią było Au seuil du mystère. Uczeń zakonu czytał zatem w dużej mierze swoich nauczycieli, a egzamin sprawdzał nie tylko znajomość tradycji, ale i przyswojenie jej wykładni przyjętej w kręgu.

Osobne miejsce zajmował w tym programie tarot. W 1889 roku ukazały się dwadzieścia dwa arkana wielkie narysowane przez Oswalda Wirtha pod kierunkiem Guaity, a w tym samym roku Papus ogłosił swoją książkę o tarocie Cyganów. Karty traktowano jako obrazową wersję hebrajskiego alfabetu: każde arkanum odpowiadało literze, a cała talia miała być podręcznikiem kabały zapisanym w obrazach. Dla ucznia był to materiał do medytacji i zarazem pomoc pamięciowa, ułatwiająca opanowanie korespondencji, z których zdawał sprawę na egzaminie.

Zakon nie potrzebował własnej szkoły z salami wykładowymi, ponieważ korzystał z zaplecza Papusa. Miesięcznik „L’Initiation”, założony w 1888 roku, oraz grupa studiów ezoterycznych prowadzona przez Papusa przyciągały ciekawych, spośród których rada mogła wybierać kandydatów. Ścisłe więzi łączyły zakon także z odnowionym martynizmem: część historyków podaje, że w latach dziewięćdziesiątych do zakonu kierowano przede wszystkim ludzi wcześniej przyjętych przez martynistów. Granica między obiema organizacjami była płynna, ponieważ tworzyli je ci sami ludzie.

Rozłam Péladana i róża katolicka

Péladan odszedł w 1890 roku, a w 1891 roku ogłosił powstanie Ordre de la Rose-Croix catholique et esthétique du Temple et du Graal. Z punktu widzenia struktury rozłam oznaczał zderzenie dwóch modeli. Zakon kabalistyczny był szkołą, w której autorytet wynikał z wiedzy sprawdzonej egzaminem i z decyzji kolegialnej rady. Zakon Péladana był rycerskim bractwem artystów zgromadzonych wokół jednego mistrza, który sam przybrał tytuł Sâra, deklarował posłuszeństwo Kościołowi i wydawał swoje „mandaty” w tonie listów pasterskich. Jego najważniejszym dziełem stały się nie stopnie, lecz paryskie Salony Rose+Croix z lat 1892–1897.

Dla zakonu kabalistycznego odejście Péladana miało skutki trwałe. Rada uzupełniła skład, a profil organizacji wyraźnie przesunął się ku ponadwyznaniowemu okultyzmowi, w którym kabała, hermetyzm, tarot i martynizm tworzyły jeden program. Spór publiczny, nazwany przez prasę wojną dwóch róż, ujawnił zarazem słabość konstrukcji: rada, która miała strzec poziomu studiów, musiała rozstrzygać sprawy honoru i prawa do nazwy, a na takie zadania żadnego egzaminu nie przewidziano.

Co wiadomo pewnie, a co jest twierdzeniem zakonu

Pewne są data i miejsce powstania, nazwiska głównych twórców, istnienie rady i trzech stopni oraz publiczna działalność członków w prasie i wydawnictwach. Pewne jest również, że po śmierci Guaity w 1897 roku kierownictwo przejął Barlet, a z czasem dziedzictwo zakonu wchłonęło środowisko Papusa, którego śmierć w 1916 roku zamknęła epokę paryskiego odrodzenia okultystycznego.

Do porządku twierdzeń należy natomiast rodowód. W tradycji zakonu pojawiała się opowieść wiążąca go z tuluskim kręgiem różokrzyżowym, skupionym wokół wicehrabiego de Lapasse, zmarłego w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Ogniwami przekazu mieli być pisarz Firmin Boissin i starszy brat Joséphina, Adrien Péladan. Nie dysponujemy dokumentami, które pozwalałyby tę linię sprawdzić, a jej funkcja jest łatwa do rozpoznania: nowa organizacja potrzebowała przodków starszych niż własny statut. Ten sam status ma ukryta połowa rady. Późniejsze grupy, które w XX wieku ogłaszały wznowienie zakonu pod tą samą nazwą, powołują się na ciągłość, której historyk również nie może potwierdzić; może jedynie opisać podobieństwo programu i nazwy.

Trzeba też uczciwie przyznać, że o liczbie członków wiemy bardzo mało. Organizacja nie publikowała list, a świadectwa uczestników mówią raczej o wąskim gronie niż o masowym ruchu. Jakiekolwiek liczby podawane w późniejszej literaturze są szacunkami, których nie da się potwierdzić dokumentami. Znaczenie zakonu wynikało więc nie z jego wielkości, lecz z pozycji jego członków w paryskim życiu wydawniczym, gdzie byli autorami najczęściej czytanych podręczników okultyzmu.

Najtrwalszym wkładem zakonu nie był więc przekaz, lecz pomysł. Ezoteryczna wspólnota zorganizowana jak wydział, z egzaminem w miejsce próby rytualnej i z kanonem lektur w miejsce objawienia, okazała się wzorem, do którego wracały późniejsze szkoły korespondencyjne i kursy okultystyczne. Ich twórcy rzadko powoływali się na Guaitę, ale przyjmowali jego podstawowe założenie: że do tajemnicy prowadzi przede wszystkim cierpliwe studium, a przełożony to ktoś, kto potrafi sprawdzić, czego uczeń naprawdę się nauczył.