Siedmioboczna krypta i symbolika otwartego grobu

Drzwi z wyrytą datą

Opowieść o odnalezieniu grobu jest w Famie krótka, ale napisana z dbałością o każdy szczegół. Bracia, przebudowując swoją siedzibę, odkrywają w murze tablicę pamiątkową, a za nią ukryte drzwi. Na drzwiach widnieje napis wielkimi literami: Post CXX annos patebo, „Po stu dwudziestu latach otworzę się”. Wskazanie czasu nie jest tu ozdobą. Grób sam zapowiada swoje otwarcie, jakby był istotą obdarzoną wolą, która czeka na właściwą godzinę.

Liczba sto dwadzieścia miała w tradycji biblijnej wyraźne odniesienia. W szóstym rozdziale Księgi Rodzaju Bóg ogranicza dni człowieka do stu dwudziestu lat, a Księga Powtórzonego Prawa mówi, że Mojżesz miał tyle lat, gdy umarł, a jego oko nie przygasło i siła nie opuściła go. Okres ten jest więc miarą pełnego ludzkiego życia, a zarazem miarą życia proroka, który prowadził lud do ziemi obiecanej, lecz sam do niej nie wszedł. Grób, który otwiera się po takim czasie, mówi, że to, co było ukryte, przetrwało całe pokolenie ludzkiego trwania i teraz może wejść w historię.

Tekst nie pozostawia wątpliwości, że chodzi o tajemnicę zachowaną, a nie zapomnianą. Bracia nie odkrywają grobu przypadkiem w tym sensie, że nikt o nim nie wiedział; odkrywają go w chwili, którą przewidział sam zmarły. Otwarcie jest więc wypełnieniem zamiaru, a nie archeologicznym znaleziskiem. To rozróżnienie jest kluczem do całej symboliki krypty.

Siedem ścian i wewnętrzne słońce

Wnętrze grobowca jest opisane z precyzją, która przypomina relację architekta. Krypta ma siedem boków i siedem kątów, każdy bok ma pięć stóp szerokości i osiem wysokości. Choć słońce nigdy do niej nie zaglądało, była oświetlona innym słońcem, które, jak mówi tekst, nauczyło się tego od słońca i znajdowało się w górnej części, pośrodku sklepienia. Sklepienie podzielone było na trójkąty, podobnie jak posadzka; ta ostatnia przedstawiała władzę i rządy niższych zwierzchników, których opisu bracia nie chcą ujawnić z obawy przed nadużyciem.

Liczba siedem łączy kryptę z całym systemem kosmicznych odpowiedniości. Siedem było planet starożytnej astronomii, siedem dni stworzenia, siedem ramion świecznika w przybytku, siedem duchów przed tronem Boga w Apokalipsie, siedem darów Ducha Świętego. Tekst nie objaśnia, które z tych skojarzeń zamierza, i właśnie ta powściągliwość pozwala im wszystkim działać naraz. Siedmioboczna komnata nie jest więc ilustracją jednej idei, lecz punktem, w którym spotyka się porządek niebios, porządek czasu i porządek kultu.

Wewnętrzne słońce zasługuje na szczególną uwagę. Jest to światło wtórne, naśladujące słońce naturalne, ale od niego niezależne. W języku hermetycznym takie światło można rozumieć jako obraz ducha, który oświetla ukryte wnętrze człowieka tam, gdzie nie dociera zwykłe poznanie zmysłowe. Krypta, do której nie wpada promień dnia, a która jest pełna jasności, staje się w tej lekturze metaforą duszy oświeconej od wewnątrz. Trójkąty sklepienia i posadzki tworzą zaś obraz świata górnego i dolnego, połączonych w jednym pomieszczeniu jak niebo i ziemia w mikrokosmosie.

Podział na górę i dół, z których tylko jedna część zostaje opisana, dodaje do tej symboliki element tajemnicy. Bracia mówią o sklepieniu, ale milczą o posadzce, ponieważ dotyczy ona władz niższych, które mogłyby zostać nadużyte. Ten gest jest zarazem literacki i duchowy: pokazuje, że wiedza o świecie ma swoje stopnie, a nie każdy stopień należy wyjawiać każdemu czytelnikowi.

Ołtarz zamiast nagrobka

Pośrodku krypty, zamiast płyty nagrobnej, stoi okrągły ołtarz pokryty mosiężną tablicą. Wyryto na niej zdanie: A.C.R.C. Hoc universi compendium unius mihi sepulchrum feci, które można oddać jako „to streszczenie wszechświata uczyniłem sobie za życia grobem”. W pierwszym kręgu wokół napisu widnieje formuła Jesus mihi omnia, „Jezus jest dla mnie wszystkim”. Pośrodku umieszczono cztery figury w kołach, opisane czterema sentencjami: Nequaquam vacuum, Legis jugum, Libertas Evangelii, Dei gloria intacta.

Napis główny jest najbardziej zwięzłym streszczeniem idei krypty. Grób jest compendium universi, skrótem całego świata, a zarazem jest grobem jednego człowieka. Mikrokosmos i makrokosmos spotykają się tu w dosłownym sensie: człowiek, który za życia ogarnął wiedzą cały świat, zbudował sobie grób będący obrazem tego świata. Śmierć nie oddziela go od kosmosu, lecz umieszcza go w samym jego środku, w miejscu, gdzie zbiegają się wszystkie linie.

Cztery sentencje układają się w krótki traktat teologiczny. Nequaquam vacuum, „nigdzie próżni”, wyraża przekonanie o pełni stworzenia, w którym wszystko jest wypełnione obecnością i życiem; była to zresztą teza filozofii natury przeciwna atomistom. Legis jugum i Libertas Evangelii, „jarzmo Prawa” i „wolność Ewangelii”, przywołują luterańskie przeciwstawienie Prawa i Ewangelii, dwóch porządków, w których Bóg zwraca się do człowieka. Dei gloria intacta, „chwała Boża nienaruszona”, zamyka cały układ wyznaniem, że nic w tym dziele nie umniejsza czci należnej jedynie Bogu. Ołtarz łączy więc kosmologię z teologią i nie pozwala czytać krypty wyłącznie jako obrazu natury.

Zastąpienie nagrobka ołtarzem ma także znaczenie samo w sobie. Ołtarz jest miejscem ofiary i obecności, a nie tylko upamiętnienia. Kto chowa się pod ołtarzem, ten wpisuje swoją śmierć w liturgię; tradycja chrześcijańska znała zwyczaj umieszczania relikwii męczenników pod ołtarzami, a Apokalipsa mówi o duszach zabitych dla słowa Bożego, które widzący ogląda pod ołtarzem. Rosenkreutz zostaje w tym obrazie przedstawiony jako świadek, którego śmierć była służbą.

Ściany pełne ksiąg i lamp

Każda ze ścian krypty, jak mówi Fama, podzielona była na dziesięć pól, z których każde zawierało figury i sentencje. Za drzwiami w ścianach znajdowały się skrzynie z różnymi przedmiotami: z księgami Bractwa, wśród których wymieniony jest słownik Paracelsusa, z lustrami o różnych właściwościach, z dzwonkami, z płonącymi lampami i z tym, co tekst nazywa sztucznymi pieśniami. Wszystko to było przygotowane tak, aby po wielu wiekach, gdyby nawet całe Bractwo zaginęło, można było z samej krypty odtworzyć jego wiedzę.

Ten szczegół mówi wiele o koncepcji wiedzy, która przyświecała autorom. Krypta nie jest tylko miejscem spoczynku, lecz archiwum i biblioteką. Siedem ścian po dziesięć pól daje uporządkowany system, przypominający pamięciowe teatry i pałace renesansowej sztuki pamięci, w których każde miejsce przechowuje określony obraz i określoną treść. Kto potrafi czytać ściany, ten może odtworzyć całość, podobnie jak kto zna układ kosmosu, ten może z jednego jego fragmentu wyprowadzić prawa reszty.

Płonące lampy wiążą kryptę z dawną legendą o wiecznych światłach odnajdywanych w starożytnych grobowcach. Opowieści o lampach, które paliły się przez stulecia w zamkniętych komnatach i gasły dopiero w chwili otwarcia, krążyły w literaturze renesansowej i budziły zarówno zachwyt, jak i sceptycyzm. W kontekście Famy lampy są przede wszystkim obrazem wiedzy, która trwa w ukryciu, nie potrzebując karmienia z zewnątrz, i czeka na tych, którzy wejdą do środka. Lustra i dzwonki można odczytywać jako narzędzia poznania i wzywania, choć tekst nie objaśnia ich funkcji i każda interpretacja pozostaje domysłem.

Ciało, które nie uległo rozkładowi

Gdy bracia odsuwają ołtarz i podnoszą mosiężną płytę, znajdują pod nią ciało Rosenkreutza, nienaruszone i wolne od wszelkiego rozkładu. W ręku zmarły trzyma pergaminową księgę oznaczoną literą T, którą bracia uważają po Biblii za swój największy skarb. Na jej końcu znajduje się łacińska pochwała założyciela, zamknięta słowami o ziarnie wszczepionym w pierś Jezusa, granum pectori Jesu insitum, a w zakończeniu tej części tekstu pojawia się trójczłonowa formuła: Ex Deo nascimur, in Jesu morimur, per Spiritum Sanctum reviviscimus – z Boga się rodzimy, w Jezusie umieramy, przez Ducha Świętego powracamy do życia.

Nienaruszone ciało należy do najstarszych znaków świętości w tradycji chrześcijańskiej. Opowieści o świętych, których ciała po latach okazywały się wolne od zepsucia, były w Europie dobrze znane i traktowane jako dowód łaski. Fama, tekst wyrosły w luterańskim środowisku nieufnym wobec kultu relikwii, przejmuje ten motyw, ale przesuwa jego sens. Nienaruszone ciało nie jest przedmiotem czci; jest świadectwem, że to, co Rosenkreutz reprezentował, przetrwało czas bez uszczerbku i może zostać przywrócone w pełni.

Formuła o narodzinach, śmierci i powrocie do życia nadaje temu obrazowi wymiar trynitarny i paschalny. Grób, który się otwiera, odsyła do pustego grobu Ewangelii, choć tutaj ciało pozostaje na miejscu. Zmartwychwstanie dotyczy więc nie tyle samego zmarłego, ile jego dzieła: wiedza, która była pogrzebana, powstaje do nowego życia przez działanie Ducha, a Bractwo, które ją odnalazło, staje się jej świadkiem i głosicielem.

Grób jako obietnica

Całość opisu składa się na obraz, który działa na kilku poziomach jednocześnie. Na poziomie fabuły jest to scena odkrycia, uzasadniająca wystąpienie Bractwa po długim milczeniu. Na poziomie kosmologicznym krypta jest modelem świata, z niebem i ziemią, z centralnym światłem i z siedmioma ścianami odpowiadającymi porządkowi planet i dni. Na poziomie teologicznym jest obrazem przejścia przez śmierć do odnowionego życia, wpisanym w chrześcijańską historię zbawienia.

Najgłębszy sens tej symboliki leży być może w połączeniu grobu z obietnicą. Zwykły grób jest kresem, miejscem, w którym zamyka się historia człowieka. Grób Rosenkreutza jest przeciwnie początkiem, miejscem, z którego historia dopiero wychodzi. Został zbudowany po to, aby kiedyś zostać otwartym, i jego architektura, ze wszystkimi ścianami, lampami i księgami, jest podporządkowana tej przyszłej chwili. W języku duchowej tradycji można powiedzieć, że krypta jest naczyniem, w którym wiedza dojrzewała w ciemności, aby w wyznaczonym czasie ukazać się w świetle.

Dla czytelników z XVII wieku, przekonanych, że stoją u progu ogólnej reformacji świata, obraz ten był szczególnie sugestywny. Każdy z nich mógł zobaczyć w otwartej krypcie swoją własną epokę: czas, w którym długo ukryte prawdy wychodzą na jaw, a stary porządek ustępuje nowemu. W późniejszej tradycji ezoterycznej krypta stała się wzorem przestrzeni, w której symbolicznie przeżywa się śmierć i odrodzenie, ale to już historia jej odczytań. Sam tekst Famy pozostaje świadectwem wyobraźni, która w grobie widziała nie koniec, lecz zapowiedź.