Jan van Rijckenborgh i Lectorium Rosicrucianum

Bracia Leene i holenderska gałąź Heindla

Jan Leene urodził się w 1896 roku w Haarlemie i tam też zmarł w 1968 roku. Pseudonim, pod którym jest znany, Jan van Rijckenborgh, przyjął jako autor pism duchowych; w życiu zawodowym i we wczesnej działalności występował pod rodowym nazwiskiem. Wychował się w protestanckiej Holandii, a jego zainteresowania religijne ukształtowały się w okresie, gdy w Niderlandach żywe były zarówno ruchy odnowy protestanckiej, jak i teozofia, antropozofia i liczne grupy ezoteryczne. Dla jego biografii kluczowa okazała się współpraca ze starszym bratem, Zwierem Willemem Leene, który do swojej śmierci w 1938 roku dzielił z nim kierownictwo ruchu.

Bracia zetknęli się z różokrzyżowstwem za pośrednictwem Rosicrucian Fellowship, wspólnoty założonej w 1909 roku w Stanach Zjednoczonych przez Maxa Heindla, której główną siedzibą było Mount Ecclesia w Oceanside w Kalifornii. W połowie lat dwudziestych przystąpili do jej holenderskiego ośrodka w Haarlemie i szybko stali się jego najaktywniejszymi działaczami. Nauki Heindla, wyłożone w The Rosicrucian Cosmo-Conception (1909), przedstawiały różokrzyżowstwo jako chrześcijańską ezoterykę opartą na teozoficznym obrazie ewolucji: człowiek przechodzi przez kolejne okresy kosmiczne i wcielenia, doskonaląc swoje ciała subtelne pod opieką wyższych hierarchii. Program ten, wraz z astrologią, ideą uzdrawiania duchowego i dietą wegetariańską, był dla braci Leene punktem wyjścia, ale nie stał się punktem dojścia.

Rozejście się z Oceanside nastąpiło w 1935 roku. Po śmierci Heindla w 1919 roku Fellowship kierowała jego żona, Augusta Foss Heindel, a holenderscy działacze, coraz bardziej samodzielni w nauczaniu, uznali, że ich droga odbiega od amerykańskiej centrali. Haarlemska grupa usamodzielniła się i rozpoczęła własne dzieje. W kolejnych latach do braci dołączyła Henriette Stok-Huizer, znana później pod imieniem Catharose de Petri, która po śmierci Zwiera Willema stała się, obok Jana, współprzewodniczką ruchu i współautorką części jego dzieł.

Wojna, zakaz i odrodzenie pod nową nazwą

Samodzielna działalność grupy trwała krótko, zanim przerwała ją wojna. Po zajęciu Holandii przez Niemcy w 1940 roku władze okupacyjne zakazały działalności stowarzyszeń ezoterycznych, podobnie jak wolnomularstwa i ruchów pokrewnych, a majątek grupy, w tym jej świątynie, został skonfiskowany. Przez kilka lat praca mogła się toczyć jedynie w ukryciu i w kręgu najbliższych, a doświadczenie prześladowania utrwaliło w ruchu poczucie, że prawdziwa szkoła duchowa zawsze stoi w opozycji do porządku tego świata.

Po wyzwoleniu ruch odrodził się pod nazwą Lectorium Rosicrucianum, a jego przywódcy przedstawiali go odtąd jako szkołę duchową, nie zaś stowarzyszenie studiujące nauki. Późniejsza oficjalna nazwa, Międzynarodowa Szkoła Złotego Różokrzyża, podkreśla ten charakter: Lectorium nie jest kościołem ani zakonem z hierarchią stopni, lecz szkołą, do której wstępuje się, by przejść określoną drogę wewnętrznej przemiany. Siedziba pozostała w Haarlemie, a w następnych dekadach ośrodki szkoły powstały w wielu krajach Europy, w obu Amerykach i poza nimi; grupy związane z Lectorium działają także w Polsce.

Nazwa ta bywa myląca dla czytelnika znającego historię ruchu. Złoty Różokrzyż XVIII wieku, niemiecki zakon o rozbudowanej strukturze stopni, alchemicznych zainteresowaniach i powiązaniach z wolnomularstwem, nie ma z haarlemską szkołą żadnego związku organizacyjnego. Van Rijckenborgh posługiwał się złotem jako symbolem duchowej przemiany, a nie jako odwołaniem do konkretnej tradycji historycznej, i sam nie twierdził, że jest dziedzicem osiemnastowiecznych lóż.

W latach pięćdziesiątych Van Rijckenborgh i Catharose de Petri nawiązali kontakt z francuskim badaczem katarów, Antoninem Gadalem, co włączyło do tradycji szkoły motyw Montségur i gnostyckiej ciągłości od katarów do współczesności; tej znajomości poświęcono w tej bibliotece osobny esej. Dla obrazu całości ważne jest to, że Lectorium nie wywodzi swojego autorytetu z nieprzerwanej sukcesji inicjacyjnej, jak czyniły to amerykańskie zakony spierające się o prawa do nazwy, lecz z duchowego pokrewieństwa z kolejnymi „bractwami gnostycznymi”, które w różnych epokach miały nieść to samo światło.

Dwie natury i droga wyjścia

Rdzeniem nauki Van Rijckenborgha jest dualizm dwóch porządków natury. Pierwszy, nazywany naturą dialektyczną, to świat, w którym żyjemy: świat narodzin i śmierci, w którym każda rzecz przechodzi w swoje przeciwieństwo, dobro w zło, wzrost w rozpad, światło w ciemność. Drugi to pierwotne, boskie pole życia, królestwo niezmienne, z którego człowiek pochodzi i które utracił. Natura dialektyczna nie jest w tym ujęciu niższym szczeblem drabiny, po której można się wspiąć dzięki ewolucji, lecz porządkiem, który nie prowadzi do żadnego celu i z którego trzeba wyjść.

To rozróżnienie oddziela Lectorium od Heindla wyraźniej niż jakikolwiek spór organizacyjny. W Cosmo-Conception świat jest szkołą ewolucji, a doskonalenie się przez kolejne wcielenia jest drogą do Boga. U Van Rijckenborgha samo koło wcieleń należy do natury dialektycznej i jest formą uwięzienia. Człowiek, który dąży do samodoskonalenia, nawet duchowego, umacnia jedynie to, co ziemskie, i pozostaje w kole. Wyzwolenie wymaga czegoś zupełnie innego: oddania miejsca temu, co w człowieku pochodzi z pierwotnego królestwa.

Szkoła opisuje to przez obraz mikrokosmosu, w którego centrum znajduje się ślad boskiego pochodzenia, zwany atomem iskry ducha lub różą serca. W zwykłym człowieku pozostaje on uśpiony, a osobowość, zbudowana z sił natury dialektycznej, zajmuje całą przestrzeń. Droga szkoły, nazywana endurą – słowem zapożyczonym z historiografii katarów – polega na stopniowym wycofaniu się ego, by mogła się rozwinąć „nowa dusza”, a ostatecznie nowy człowiek. Van Rijckenborgh chętnie przywoływał tu słowa Jana Chrzciciela z Ewangelii: „On ma wzrastać, a ja mam się umniejszać”. Celem nie jest moralna poprawa, lecz transfiguracja, przemiana całego mikrokosmosu, w której stara osobowość ustępuje miejsca pierwotnemu człowiekowi.

Manifesty czytane jako gnoza

Największą część dorobku Van Rijckenborgha stanowią komentarze do tekstów, które uważał za świadectwa tej samej drogi. Najważniejsze dla różokrzyżowej tradycji są jego rozbudowane objaśnienia trzech dokumentów z początku XVII wieku: Fama Fraternitatis, Confessio Fraternitatis i Chymicznych Godów Christiana Rosenkreutza, którym poświęcił dwutomowy komentarz wydany w ostatnich latach życia. Obok nich powstały komentarze do pism hermetycznych w cyklu Egipska pragnoza, do Tao te king w Gnozie chińskiej, napisanej wspólnie z Catharose de Petri, a także systematyczny wykład nauki, Elementarna filozofia nowoczesnego Różokrzyża, i wcześniejsze Dei Gloria Intacta.

Szczególne miejsce w tym dorobku zajmuje lektura Hermesa. W komentarzach do Corpus Hermeticum Van Rijckenborgh odnalazł język bliski własnemu: wizję Poimandresa, w której umysł objawia się człowiekowi uwięzionemu w ciele, i naukę o odrodzeniu z traktatu trzynastego, w której stary człowiek musi ustąpić nowemu. Hermetyczna wizja kosmosu jest w źródłach znacznie bardziej dwuznaczna, niż sugerują te komentarze, bo obok pesymistycznych ustępów zawiera pochwały świata jako pięknego dzieła Boga. Szkoła wybiera z niej to, co zgodne z dualizmem dwóch natur, i w tym sensie jej hermetyzm jest równie selektywny jak jej różokrzyżowstwo.

W komentarzach różokrzyżowych manifesty przestają być tym, czym były dla swoich autorów. Krąg tybiński, z którego wyszły Fama i Confessio, myślał o „powszechnej reformacji” świata: o odnowie nauk, Kościoła i państwa w duchu luterańskiej pobożności, paracelsjańskiej filozofii natury i chiliastycznych oczekiwań. Dla Van Rijckenborgha wszystko to jest szyfrem drogi wewnętrznej. Grób Christiana Rosenkreutza staje się obrazem mikrokosmosu, podróż na Wschód – wyjściem z natury dialektycznej, a Chymiczne Gody – opisem transfiguracji krok po kroku. Reforma świata zamienia się w wyjście ze świata.

Historyk musi powiedzieć wprost, że jest to lektura anachroniczna. Autorzy manifestów nie byli gnostykami w znaczeniu, jakie nadaje temu słowu Lectorium, i nie uważali świata za porządek z gruntu niezdatny do naprawy. Zarazem trzeba przyznać, że komentarze Van Rijckenborgha są konsekwentne i stanowią jedną z najbardziej spójnych prób nadania różokrzyżowym tekstom sensu duchowego w XX wieku. Nie udają filologii, lecz otwarcie deklarują, że czytają teksty z perspektywy żywej szkoły, dla której liczy się nie intencja autorów, lecz droga, którą w tych tekstach rozpoznaje.

Szkoła po założycielu

Po śmierci Van Rijckenborgha w 1968 roku kierownictwo objęła Catharose de Petri, która prowadziła szkołę aż do swojej śmierci w 1990 roku. Następnie władzę przejęło gremium kolegialne, co oddaliło szkołę od modelu charyzmatycznego przywództwa założycieli. Lectorium utrzymało przy tym swój specyficzny charakter: członkowie przechodzą przez etapy przygotowania, uczestniczą w nabożeństwach w świątyniach szkoły i w konferencjach w ośrodkach odosobnienia, a od uczniów oczekuje się określonego stylu życia, obejmującego wstrzemięźliwość od alkoholu, tytoniu i mięsa.

Stosunek szkoły do Kościołów chrześcijańskich jest przy tym złożony. Lectorium posługuje się językiem ewangelii, mówi o Chrystusie i o odrodzeniu, ale odrzuca kościelne rozumienie zbawienia jako łaski udzielanej w obrębie tego świata. Chrystus jest w jej nauce przede wszystkim siłą pierwotnego królestwa, która dotyka mikrokosmosu, a nie historycznym założycielem wspólnoty sakramentalnej.

Miejsce Lectorium w dziejach różokrzyżowstwa jest szczególne. W odróżnieniu od AMORC, które zbudowało system korespondencyjnych monografii i nacisk kładzie na rozwój osobistych zdolności, i od Rosicrucian Fellowship, wiernej teozoficznej kosmologii ewolucji, szkoła z Haarlemu wybrała drogę radykalnego dualizmu. Jej różokrzyżowstwo jest odczytaniem dziedzictwa przez pryzmat gnozy, katarów i hermetyzmu, a pytanie o historyczną ciągłość z bractwem z XVII wieku traktuje jako drugorzędne wobec pytania o duchową tożsamość drogi.

To właśnie tutaj leży najciekawszy wkład Van Rijckenborgha do historii idei. Pokazał on, że różokrzyżowa symbolika jest na tyle otwarta, że mogła wyrazić zarówno optymizm reformy, jak i jego dokładne przeciwieństwo, i że róża na krzyżu może oznaczać zarówno odnowiony świat, jak i duszę, która ten świat opuszcza. Historyk nie musi podzielać jego przekonań, by dostrzec, że w jego komentarzach dziedzictwo manifestów przeszło jedną z najgłębszych przemian w swoich dziejach.