Synezjusz alchemik i komentarz do Demokryta

Komentator i jego adresat

Wśród tekstów greckiego korpusu alchemicznego zachował się utwór zatytułowany mniej więcej tak: „Synezjusz filozof do Dioskorosa, komentarz do księgi Demokryta”. Rękopisy dodają, że Dioskoros był kapłanem wielkiego Serapisa w Aleksandrii. Tekst wydali Berthelot i Ruelle w Collection des anciens alchimistes grecs, a wcześniej, w XVI wieku, ukazał się on w łacińskim przekładzie Domenica Pizzimentiego, opublikowanym w Padwie w 1573 roku razem z pismami przypisywanymi Demokrytowi i komentarzami innych autorów greckich. Dzięki temu wydaniu nazwisko Synezjusza weszło do nowożytnego kanonu autorów alchemicznych na długo przed tym, zanim badacze zaczęli analizować grecki oryginał.

Postać adresata jest dla datowania tekstu kluczowa. Serapeum aleksandryjskie, największe sanktuarium Serapisa w świecie greckim, zostało zniszczone w 391 roku, w okresie gwałtownych konfliktów między chrześcijanami a poganami w mieście. Jeśli dedykacja odpowiada rzeczywistości, komentarz powstał przed tą datą, a więc prawdopodobnie w IV wieku. Trzeba jednak pamiętać, że nagłówki w korpusie alchemicznym bywają późniejsze od samych tekstów, a powołanie się na kapłana Serapisa mogło być zabiegiem literackim, mającym osadzić komentarz w czcigodnej przeszłości. Z tego względu datowanie pozostaje przybliżone.

Który Synezjusz

Imię Synezjusza nasuwa od razu skojarzenie z najsłynniejszym jego nosicielem w późnej starożytności, Synezjuszem z Cyreny, uczniem Hypatii i biskupem Ptolemaidy, żyjącym mniej więcej w latach 370–413. Część dawniejszych autorów, zwłaszcza w epoce nowożytnej, utożsamiała komentatora Demokryta z tym właśnie człowiekiem, co dodawało alchemii prestiżu: oto chrześcijański biskup i wykształcony filozof miałby zajmować się tajemną sztuką. Współcześni badacze odnoszą się do tej identyfikacji ze sceptycyzmem.

Argumenty przeciw niej są dość mocne. W bogatej spuściźnie Synezjusza z Cyreny, obejmującej listy, mowy, hymny i traktaty, brak jakichkolwiek śladów zainteresowania alchemią. Styl komentarza, prosty i rzeczowy, nie przypomina wyrafinowanej prozy biskupa, który był świadomym stylistą. Dedykacja dla kapłana Serapisa nie pasuje wreszcie do człowieka, który niezależnie od swojego neoplatońskiego wykształcenia funkcjonował w kręgu chrześcijańskim. Zbieżność chronologiczna jest możliwa, ale sama w sobie nie dowodzi niczego, skoro imię było w Egipcie i Cyrenajce dość rozpowszechnione.

Najrozsądniej jest więc mówić o „Synezjuszu alchemiku” jako o odrębnym autorze, prawdopodobnie aleksandryjskim, o którym nie wiadomo nic poza tym, co wynika z samego komentarza. Trzeba dodać, że nowożytna tradycja zachodnia przypisała temu imieniu także inne teksty, między innymi francuski traktat ogłoszony na początku XVII wieku jako dzieło „uczonego Synezjusza”, który nie ma związku z greckim komentarzem i należy do zupełnie innego świata literackiego. To pomnażanie się Synezjuszów dobrze pokazuje, jak w historii alchemii jedno prestiżowe imię mogło przyciągać teksty różnego pochodzenia.

Demokryt jako autorytet do objaśnienia

Komentarz zakłada istnienie tekstu, który wymaga wyjaśnienia. Tym tekstem jest księga przypisywana Demokrytowi z Abdery, w rzeczywistości dzieło znacznie późniejszego autora, powstałe w Egipcie prawdopodobnie w I wieku naszej ery. Nie jest tu miejsce na omawianie jej treści; wystarczy powiedzieć, że w czasach Synezjusza uchodziła ona za fundament sztuki, a jej zwięzłe, zagadkowe formuły, w tym słynne zdania o naturze, która raduje się naturą, zwycięża naturę i panuje nad naturą, uważano za streszczenie całej wiedzy alchemicznej.

Synezjusz traktuje Demokryta tak, jak filozofowie szkolni traktowali Platona czy Arystotelesa. Jest dla niego mistrzem, którego słowa nie mogą być błędne, a ich trudność wynika z celowego zamysłu. Na początku komentarza przypomina, że Demokryt przybył z Abdery do Egiptu, został tam wtajemniczony przez kapłanów i napisał swoje księgi w sposób zakryty, aby tylko godni mogli je zrozumieć. Zadaniem komentatora nie jest więc poprawianie mistrza, lecz odsłonięcie sensu, który w jego słowach już jest obecny.

Takie podejście ma dalekosiężne konsekwencje. Alchemia przestaje być wyłącznie zbiorem przepisów przekazywanych z rąk do rąk i staje się tradycją tekstową, w której kluczową umiejętnością jest czytanie. Ten, kto chce opanować sztukę, musi nauczyć się rozumieć język mistrzów, rozpoznawać, które słowa odnoszą się do tej samej rzeczy, i odróżniać to, co powiedziane dosłownie, od tego, co powiedziane w zagadce. Komentarz Synezjusza jest jednym z najwcześniejszych zachowanych przykładów tej hermeneutyki. Jej założenie jest proste, a zarazem wymagające: tekst mistrza jest spójny, nawet jeśli wydaje się sprzeczny, i to czytelnik musi dorosnąć do jego jedności. Tam, gdzie Demokryt zdaje się przeczyć samemu sobie, komentator szuka nie błędu, lecz zamierzonej zasłony, którą należy ostrożnie odchylić, nie zrywając jej całkiem.

Rozmowa nauczyciela z kapłanem

Komentarz ma formę dialogu. Dioskoros zadaje pytania, Synezjusz odpowiada. Pytania dotyczą sensu konkretnych wyrażeń Demokryta, kolejności operacji, natury substancji, o których mówi mistrz, oraz przyczyn, dla których posługiwał się takimi, a nie innymi określeniami. Odpowiedzi są zwykle krótkie i rzeczowe; Synezjusz nie rozwija spekulacji metafizycznych, lecz stara się wskazać, do czego odnosi się dane słowo i jak należy rozumieć daną wskazówkę.

Forma pytań i odpowiedzi nie była wynalazkiem alchemików. Późna starożytność znała cały gatunek literacki zbudowany w ten sposób, określany greckim słowem erotapokriseis, w którym objaśniano trudne miejsca Homera, Pisma Świętego czy dzieł filozoficznych. Gatunek ten służył zarówno nauczaniu, jak i porządkowaniu tradycji: każde pytanie wydzielało z tekstu jeden problem, a każda odpowiedź zamykała go na tyle, by można było przejść do następnego. Komentarz Synezjusza korzysta z tej formy w sposób naturalny, bez ostentacji. Dzięki niej czytelnik nie musi śledzić długiego wywodu, lecz może przechodzić od kwestii do kwestii, jakby sam uczestniczył w rozmowie i zadawał pytania, które przyszłyby mu do głowy przy lekturze Demokryta.

Dialog z kapłanem Serapisa ma także znaczenie symboliczne. Dioskoros reprezentuje autorytet religijny, a jego pytania sugerują, że nawet człowiek wysokiej godności kapłańskiej potrzebuje przewodnika w dziedzinie sztuki. Synezjusz, określany jako filozof, staje w roli nauczyciela kapłana. Ten układ ról odzwierciedla przekonanie, że alchemia jest wiedzą odrębną od kultu, choć z nim spokrewnioną, i że jej zrozumienie wymaga szczególnego przygotowania, którego sama funkcja kapłańska nie zapewnia.

W odpowiedziach Synezjusza często powraca motyw jedności ukrytej pod mnogością nazw. Demokryt, jak tłumaczy komentator, mówi o wielu substancjach, ale ma na myśli jedną; używa różnych określeń, aby zmylić niepowołanych, a zarazem by wskazać na różne stany tej samej materii. Szczególną uwagę poświęca Synezjusz rtęci, której zdolność przybierania różnych postaci i łączenia się z innymi ciałami czyni ją w jego wykładzie kluczowym czynnikiem przemiany. Także wybielanie i żółknięcie, o których mówi Demokryt, zostają objaśnione jako etapy jednego procesu, a nie jako odrębne operacje.

Egzegeza i jej granice

Komentarz Synezjusza bywa wymieniany w nowożytnych opracowaniach alchemii duchowej jako przykład wczesnej, filozoficznej lektury sztuki. Trzeba jednak zachować ostrożność. Sam tekst nie przedstawia alchemii jako drogi przemiany duszy i nie interpretuje operacji jako alegorii procesów wewnętrznych. Synezjusz mówi o substancjach, o ich właściwościach i o kolejności działań; jego celem jest zrozumienie, co Demokryt chciał powiedzieć o pracy, a nie przekształcenie tej pracy w obraz duchowej drogi.

To, co w komentarzu ma wymiar duchowy w szerszym sensie, dotyczy raczej stosunku do wiedzy niż jej treści. Synezjusz traktuje sztukę jako dziedzinę świętą, w której obowiązuje dyskrecja i szacunek dla mistrzów. Przekonanie, że prawda zostaje powierzona tylko godnym i że jej zrozumienie wymaga cierpliwej lektury, zbliża alchemię do filozofii i religii późnej starożytności. Komentator nie ukrywa przy tym, że jego wyjaśnienia nie wyczerpują sensu tekstu; pozostawia miejsce na to, co uczeń musi odkryć sam.

Właśnie ta postawa uczyniła komentarz ważnym ogniwem tradycji. Kolejni autorzy greccy, zapewne także Olimpiodor, a później bizantyjscy kompilatorzy, podzielali z Synezjuszem nawyk traktowania dawnych tekstów jako kanonu, który należy objaśniać. W ten sposób powstała tradycja komentarzy do komentarzy, w której Demokryt, Maria, Zosimos i inni mistrzowie byli czytani przez pryzmat wcześniejszych interpretacji. Synezjusz stoi u początku tego łańcucha jako jeden z pierwszych, którzy pokazali, jak można rozmawiać z autorytetem.

Czytanie jako praktyka sztuki

Komentarz do Demokryta jest skromny objętością i nie ma w nim olśniewających obrazów ani wizji. Jego znaczenie polega na czymś innym: na tym, że pokazuje alchemię jako tradycję, która rozwija się przez interpretację. W chwili, gdy Synezjusz zaczął objaśniać Demokryta Dioskorosowi, sztuka zyskała nowy wymiar. Obok pracy przy piecu pojawiła się praca nad tekstem, obok mistrza w warsztacie – mistrz w księdze.

Ta zmiana ma znaczenie także dla późniejszej alchemii duchowej, choć nie w sposób, jaki przypisywali jej niektórzy nowożytni czytelnicy. Nie chodzi o to, że Synezjusz był mistykiem, lecz o to, że ustanowił wzór lektury, w której słowa mistrzów nigdy nie są do końca jasne i zawsze kryją więcej, niż mówią. Gdy w późniejszych wiekach autorzy łacińscy i nowożytni zaczęli czytać teksty alchemiczne jako zapis drogi wewnętrznej, posługiwali się właśnie tą zasadą: każde słowo mistrza może mieć sens ukryty, który odsłania się tylko przed przygotowanym czytelnikiem. Synezjusz nie mógł przewidzieć, dokąd ta zasada zaprowadzi, ale to on był jednym z pierwszych, którzy ją sformułowali w praktyce.

Rozmowa z kapłanem Serapisa, zapisana na krótko przed tym, jak świątynia boga zamieniła się w ruinę, ma w sobie coś z pożegnania. Świat, w którym alchemik mógł nauczać kapłana pogańskiego bóstwa, wkrótce przestał istnieć. Komentarz przetrwał jednak w bizantyjskich rękopisach, przepisywany przez chrześcijańskich mnichów, i przekazał następnym stuleciom nie tylko wyjaśnienia słów Demokryta, ale i samą ideę, że sztuka zaczyna się od uważnego czytania.