Julius Evola i Tradycja hermetyczna
La tradizione ermetica Juliusa Evoli z 1931 roku odczytuje alchemię jako „sztukę królewską”, czynną i męską drogę reintegracji ducha, przeciwstawioną mistycznej pobożności, i stanowi jedną z najbardziej konsekwentnych, a zarazem najbardziej ideologicznie nacechowanych interpretacji tradycji hermetycznej w XX wieku.
Książka i jej miejsce w dorobku autora
Julius Evola, rzymski filozof, malarz w młodości związany z dadaizmem, a od lat dwudziestych autor prac o magii, tantrze i tradycji, opublikował La tradizione ermetica nei suoi simboli, nella sua dottrina e nella sua „Arte Regia” w 1931 roku nakładem wydawnictwa Laterza w Bari. Była to jedna z jego najstaranniej przygotowanych książek i zarazem pierwsza tak rozległa próba ujęcia alchemii zachodniej jako jednolitego systemu duchowego w języku włoskim. Evola wracał do niej przez całe życie; poprawione wydania ukazały się w 1948 i w 1971 roku, a przekłady rozpowszechniły jego interpretację daleko poza Włochami.
Polityczne zaangażowanie Evoli, jego związki z faszyzmem i późniejszy wpływ na środowiska skrajnej prawicy należą do innej części jego biografii i zostały wielokrotnie opisane oraz poddane surowej krytyce. Nie da się jednak całkowicie oddzielić ich od Tradycji hermetycznej. Pojęcia hierarchii, męskości, królewskości i przewagi czynu nad kontemplacją, które organizują tę książkę, wyrastają z tego samego światopoglądu. Uczciwa lektura wymaga więc pamiętania, że Evola nie tylko opisuje tradycję, ale także ją przetwarza według własnych założeń.
Bezpośrednim kontekstem książki jest tradycjonalizm, nurt myśli, który za René Guénonem uznawał istnienie jednej pierwotnej tradycji duchowej, rozproszonej w różnych religiach i doktrynach ezoterycznych, oraz ostro krytykował nowoczesność jako epokę upadku. Evola przyjmuje te założenia, ale nadaje im odrębny kierunek. Jeżeli Guénon kładł nacisk na metafizyczne poznanie i na rolę ortodoksyjnych form religijnych, to Evola akcentuje działanie, wolę i bezpośrednie przekształcenie jednostki. Alchemia jest dla niego najbardziej wyrazistym zachodnim przykładem takiej drogi.
Budowa dzieła: symbole i sztuka królewska
Książka dzieli się na dwie części. Pierwsza, poświęcona symbolom i doktrynie, przedstawia hermetyczną naukę o świecie i człowieku: o jedności wszystkiego, o drzewie i o androgynie, o Słońcu i Księżycu, o żywiołach i metalach, o siarce, merkurym i soli. Druga, zatytułowana „sztuka królewska hermetyczna”, opisuje dzieło jako praktykę: oddzielenie, rozkład, oczyszczenie, utrwalenie, osiągnięcie ciała nieśmiertelnego. Konstrukcja ta przypomina podręcznik, ale nie jest instrukcją techniczną; Evola konsekwentnie mówi o stanach świadomości i o przekształceniach całego człowieka, nie o operacjach przy piecu.
Podstawowa teza brzmi, że metale i substancje alchemiczne są symbolami sił i stanów ludzkiej istoty, a ich przemiana oznacza przemianę samego człowieka. Ołów odpowiada stanowi zwykłej, „związanej” świadomości, zanurzonej w ciele i w przypadkowości; złoto – stanowi świadomości wolnej, „słonecznej”, nieśmiertelnej. Pomiędzy nimi rozciąga się droga, którą alchemicy opisali w barwach, figurach i operacjach. Evola zastrzega przy tym, że nie chodzi mu o psychologię w nowoczesnym sensie. Stany, o których mówi, mają dla niego charakter ontologiczny: przemiana dotyczy nie tylko przeżyć, lecz także relacji człowieka z siłami świata, a nawet subtelnej struktury jego ciała.
W późniejszych wydaniach Evola wyraźnie odcina się od interpretacji psychologicznej, zwłaszcza od Carla Gustava Junga, którego czytanie alchemii jako procesu indywiduacji uważał za redukcję duchowej rzeczywistości do życia psychicznego. Ten spór ma znaczenie dla całej książki: Evola nie chce, by alchemia stała się symboliką nieświadomości, lecz by była rozumiana jako realna nauka o przemianie bytu.
Droga sucha i droga wilgotna
Jednym z najbardziej charakterystycznych pojęć Tradycji hermetycznej jest rozróżnienie dwóch dróg dzieła. Dawne teksty alchemiczne mówią o drodze wilgotnej, długiej i stopniowej, oraz o drodze suchej, krótkiej, gwałtownej i niebezpiecznej, w której materia zostaje poddana działaniu ognia bez pośrednictwa wilgoci. W źródłach rozróżnienie to dotyczy przede wszystkim sposobów pracy z materią, a jego dokładny sens bywa różnie rozumiany przez autorów.
Evola przenosi je na plan duchowy i nadaje mu wyraźnie wartościujący charakter. Droga wilgotna odpowiada w jego lekturze postawie biernej, mistycznej i pobożnej, w której człowiek oczekuje łaski, oddaje się wyższej mocy i rozpuszcza swoją indywidualność. Droga sucha jest drogą czynną, w której świadomość zachowuje pełną przytomność i panowanie, a przemiana dokonuje się przez skupienie woli i bezpośredni kontakt z siłami, które zwykle pozostają ukryte. Evola nie ukrywa, że uważa ją za wyższą, choć zarazem podkreśla jej niebezpieczeństwa: kto podejmie ją bez przygotowania, może ulec zniszczeniu albo szaleństwu.
To rozróżnienie łączy się z kluczową dla autora opozycją „słonecznego” i „księżycowego”. Księżycowe jest to, co odbite, bierne, uczuciowe, kapłańskie w sensie pośrednictwa; słoneczne – to, co samoistne, świecące własnym światłem, królewskie. Alchemia jako „sztuka królewska” ma według Evoli przywracać człowiekowi pierwotną, słoneczną godność, którą utracił, zanurzając się w świecie materii i namiętności. Jej celem nie jest zjednoczenie z Bogiem przez miłość, lecz restauracja suwerennej, nieśmiertelnej jaźni.
Śmierć, oddzielenie i ciało niezniszczalne
W drugiej części książki Evola opisuje dzieło jako ciąg przemian, który zaczyna się od doświadczenia przypominającego śmierć. Pierwszym zadaniem jest oddzielenie świadomości od jej zwykłego zakorzenienia w ciele i w strumieniu wrażeń, co alchemicy mieli wyrażać obrazami rozkładu, czerni, kruka i grobu. Evola interpretuje te obrazy jako moment, w którym zwykłe „ja” traci oparcie i musi odnaleźć w sobie zasadę, która nie zależy od niczego zewnętrznego. Kto przetrwa tę próbę, ten wchodzi w kolejne fazy, które tradycja oznaczała bielą i czerwienią; dla autora są to stany coraz pełniejszego panowania nad siłami, z którymi świadomość została skonfrontowana.
Szczególną wagę przywiązuje Evola do idei ciała przemienionego. W wielu tekstach alchemicznych cel dzieła jest opisywany jako substancja niezniszczalna, odporna na ogień i zdolna przemieniać inne. Autor rozumie ją jako odpowiednik tego, co inne tradycje nazywają ciałem chwały, ciałem subtelnym albo ciałem nieśmiertelnym. Chodzi o stan, w którym duch nie jest już uwięziony w materii, ale też jej nie porzuca: przenika ją i czyni swoim narzędziem. Tu właśnie Evola widzi różnicę między drogą hermetyczną a ascezą, która dąży do wyzwolenia przez wyrzeczenie się ciała.
Symbolem tej syntezy jest dla niego androgyn, istota łącząca Słońce i Księżyc, siarkę i merkury, znana z alchemicznych rycin jako rebis, „rzecz podwójna”. Evola czyta tę figurę nie jako obraz równowagi dwóch równorzędnych zasad, lecz jako przywrócenie jedności pod przewodnictwem zasady słonecznej, męskiej, która ma panować nad kobiecą i księżycową. Ta hierarchiczna wykładnia jest wyraźnie jego własnym wkładem; wiele dawnych tekstów opisuje związek przeciwieństw raczej jako małżeństwo i wzajemne przenikanie niż jako podporządkowanie.
Źródła i sposób ich czytania
Evola korzysta z bardzo szerokiego materiału. Cytuje Corpus Hermeticum, greckich alchemików z Zosimosem z Panopolis na czele, łacińskie teksty średniowieczne, takie jak Turba philosophorum, a także autorów nowożytnych, od Bazylego Walentego po Ireneusza Filaletesa. Szczególne miejsce przyznaje mało znanemu włoskiemu traktatowi Cesarego della Riviery Il mondo magico de gli heroi z początku XVII wieku, który w 1932 roku sam wydał ponownie. W tekście tym znalazł potwierdzenie swojej koncepcji maga-bohatera, przekształcającego siebie przez sztukę hermetyczną.
Do tego dochodzą porównania z tradycjami Wschodu: z tantrą, z jogą, z taoistyczną alchemią wewnętrzną. Evola uważa, że wszystkie one opisują tę samą rzeczywistość w różnych językach, a zachodnia alchemia jest jedną z gałęzi uniwersalnej tradycji. Porównania te bywają inspirujące, ale też wygładzają różnice. Teksty pisane w różnych epokach, w różnych językach i w odmiennych kontekstach religijnych stają się w książce wypowiedziami jednej doktryny, a cytat służy przede wszystkim ilustracji z góry przyjętej tezy.
Najpoważniejszy zarzut dotyczy relacji z chrześcijaństwem. Ogromna część zachodniej literatury alchemicznej, zwłaszcza od późnego średniowiecza, jest przeniknięta językiem chrześcijańskim: dzieło porównuje się do męki i zmartwychwstania Chrystusa, a jego warunkiem jest modlitwa i łaska. Evola traktuje ten język jako warstwę zewnętrzną, zasłonę, pod którą kryje się starsza, pogańska i „królewska” nauka. Tymczasem dla wielu autorów chrześcijańska treść była samym sednem ich alchemii. Interpretacja Evoli jest w tym punkcie bardziej projektem niż rekonstrukcją.
Recepcja i spór z Guénonem
Książka spotkała się z uznaniem w kręgach zainteresowanych ezoteryką i tradycjonalizmem, a jej rozmach sprawił, że przez dziesięciolecia uchodziła za jedno z ważniejszych opracowań alchemii duchowej. Czytali ją także badacze religii, którzy cenili zgromadzony w niej materiał i porównawczy charakter wywodu, nawet jeśli nie podzielali jego założeń. Przekład angielski, wydany pod tytułem The Hermetic Tradition w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, otworzył książkę dla nowego pokolenia czytelników ezoteryki, często mniej świadomych jej ideologicznego tła. Właśnie wtedy szczególnie wyraźnie ujawniła się potrzeba lektury krytycznej, oddzielającej bogactwo zgromadzonych źródeł od światopoglądu, który nadawał im kierunek.
Najciekawszą reakcją była jednak odpowiedź René Guénona. Guénon sam uważał hermetyzm za tradycję związaną z inicjacją królewską, odpowiadającą tak zwanym małym misteriom, a więc dotyczącą porządku kosmologicznego i przywrócenia człowiekowi stanu pierwotnego, ale nie ostatecznego wyzwolenia, które należy do porządku metafizycznego. W swoim omówieniu książki Evoli docenił jej bogactwo, lecz zakwestionował próbę uczynienia z drogi królewskiej drogi najwyższej i niezależnej od autorytetu duchowego. Spór ten dotyczył w gruncie rzeczy zasadniczej różnicy między obu autorami: dla Guénona poznanie metafizyczne stało ponad działaniem, dla Evoli działanie było formą najwyższej realizacji.
Z perspektywy historii idei Tradycja hermetyczna jest dokumentem tej właśnie różnicy, a także świadectwem tego, jak w XX wieku alchemię zaczęto czytać jako wykład duchowej antropologii. Nie jest ani podręcznikiem historii alchemii, ani obiektywnym przeglądem jej nurtów. Jest natomiast spójną, wyrazistą i świadomie jednostronną interpretacją, w której stare symbole służą wizji człowieka jako istoty zdolnej przekroczyć swoją kondycję własną mocą. Czytelnik, który chce się z niej czegoś nauczyć, musi czytać ją zarazem z uwagą i z krytycznym dystansem.