Siedem metali i siedem planet

Siedem ciał na niebie, siedem w ziemi

Starożytni znali siedem ciał niebieskich, które poruszają się na tle gwiazd stałych: Słońce, Księżyc oraz pięć planet widocznych gołym okiem. Znali też siedem metali, które można było wydobyć, przetopić i rozpoznać po barwie, ciężarze i zachowaniu w ogniu. Ta zbieżność liczb nie była dla nich przypadkiem. W świecie pojmowanym jako jedna, wewnętrznie powiązana całość, w której to, co na dole, odpowiada temu, co na górze, siedmiu wędrowcom nieba musiało odpowiadać siedem doskonałych ciał w łonie ziemi.

Klasyczny układ odpowiedniości, który utrwalił się w średniowieczu i przetrwał do początków nowoczesnej chemii, przypisuje Saturnowi ołów, Jowiszowi cynę, Marsowi żelazo, Słońcu złoto, Wenus miedź, Merkuremu rtęć, a Księżycowi srebro. Te same znaki służyły do oznaczania planet i metali, tak że jeszcze w XVIII wieku tablice chemiczne posługiwały się sierpem Księżyca i kołem Słońca. Za tym nawykiem graficznym stała jednak przez wieki cała filozofia przyrody: metal nie był tylko „podobny” do planety, lecz pozostawał pod jej szczególnym wpływem i nosił jej charakter.

Układ ten nie był od początku jednolity. W najwcześniejszych warstwach tradycji przyporządkowania się wahały, a dopiero z czasem ustaliła się postać uznana później za kanoniczną. Ta zmienność jest pouczająca: pokazuje, że odpowiedniości nie odczytywano z gotowej tablicy, lecz wypracowywano je w długim namyśle nad naturą metali i planet.

Greckie listy i komentarz Olimpiodora

W greckim korpusie alchemicznym, zachowanym w bizantyjskich rękopisach, odpowiedniości planet i metali pojawiają się w kilku miejscach. Jedna z najbardziej znanych list znajduje się w tekście przypisywanym Olimpiodorowi, aleksandryjskiemu autorowi z VI wieku, komentującemu pisma Zosimosa i dawniejszych mistrzów. Lista ta przypisuje ołów Kronosowi, żelazo Aresowi, złoto Heliosowi, miedź Afrodycie, srebro Selene, ale cynę łączy z Hermesem, a elektrum – stop złota i srebra – z Zeusem. Rtęć, później nieodłączna od Merkurego, nie miała jeszcze w tym zestawieniu stałego miejsca.

Ta różnica wobec późniejszego kanonu ma sens. Rtęć jest metalem dziwnym: płynnym w zwykłej temperaturze, ruchliwym, rozpuszczającym inne metale i ulatniającym się w ogniu. Gdy w późniejszej tradycji uznano ją za metal Merkurego, zyskała status szczególny. Nie była już tylko jednym z siedmiu, lecz pośrednikiem, który przenika wszystkie pozostałe, podobnie jak posłaniec bogów przemierza wszystkie sfery. W teorii, według której metale powstają z połączenia siarki i rtęci, Merkury okazywał się obecny w każdym z nich.

Olimpiodor i inni komentatorzy greccy wnosili do alchemii również język filozofii neoplatońskiej, w którym wszystkie rzeczy pochodzą z jednego źródła i dążą z powrotem ku niemu. W takim świecie hierarchia metali nie mogła być jedynie katalogiem. Była stopniowaniem bliskości wobec doskonałości, a więc także drogą, którą można przebyć w obu kierunkach.

Od ołowiu do złota

Średniowieczna i nowożytna alchemia uporządkowała metale według ich szlachetności. Na samym dole znajdował się ołów: ciężki, ciemny, miękki, łatwo ulegający rozkładowi, przypisany Saturnowi, najwolniejszej i najdalszej z planet, bogu starości, melancholii i czasu. Na samej górze – złoto, które nie rdzewieje, nie traci blasku i nie ubywa go w ogniu, przypisane Słońcu, źródłu światła i życia. Pomiędzy nimi rozkładały się cyna, żelazo, miedź i srebro, przy czym srebro, metal Księżyca, uchodziło za najbliższe złotu, jakby księżycowe odbicie światła było tuż obok samego światła.

W ramach ówczesnej teorii przyrody hierarchia ta miała charakter dynamiczny. Natura, jak sądzono, zmierza zawsze do doskonałości, a metale rosną w ziemi powoli, dojrzewając pod wpływem ciał niebieskich. Ołów był więc w pewnym sensie złotem, które nie zdążyło dojrzeć albo zostało zatrzymane przez nieczystości. Sztuka miała przyspieszyć to, co natura czyniła w ciągu wieków. Opis ten należy do przyrodoznawstwa epoki i stanowi tło, bez którego trudno zrozumieć symbolikę; nie jest jeszcze sam w sobie nauką o duszy.

Przejście ku lekturze duchowej dokonywało się w chwili, gdy zapytano, co w człowieku odpowiada ołowiowi, a co złotu. Saturnowa ciężkość, przygnębienie, skłonność do zastygania w przeszłości stawały się obrazem duszy przygniecionej materią i czasem. Słoneczne złoto oznaczało duszę jasną, niezniszczalną, zjednoczoną ze swoim źródłem. Droga od jednego do drugiego nie polegała na odrzuceniu ołowiu, lecz na jego przemianie: Saturn nie jest wrogiem złota, tylko jego najdalszym, najbardziej ukrytym zaczątkiem.

Mitologia dostarczała tej myśli zaskakującego oparcia. Saturn, rzymski odpowiednik greckiego Kronosa, był nie tylko ponurym starcem z sierpem, pożerającym własne dzieci, lecz także władcą złotego wieku, kiedy ludzie żyli bez trudu, a ziemia sama rodziła plony. Bóg najcięższego metalu był więc zarazem królem najszczęśliwszej epoki, a jego ołów krył wspomnienie złota. Renesansowi humaniści, zwłaszcza w kręgu florenckim, chętnie podkreślali tę dwoistość Saturna, widząc w melancholii nie tylko chorobę, ale i warunek głębokiej kontemplacji. Dla alchemika czytającego swoją sztukę duchowo był to znak, że droga ku złotu zaczyna się nie od ucieczki przed saturnowym ciężarem, ale od cierpliwego zgłębienia go.

Między dwoma krańcami drabiny istniało przy tym napięcie, które nie przebiegało po prostej. Srebro i złoto, Księżyc i Słońce, tworzyły parę, która w symbolice Dzieła ma się połączyć, a nie tylko następować po sobie. Hierarchia metali przecinała się więc z biegunowością: wznoszenie od ołowiu ku złotu było zarazem drogą ku zjednoczeniu dwóch świateł, odbitego i własnego.

Bramy planet i wznoszenie duszy

Myśl, że dusza wędruje przez sfery planetarne, była w późnym antyku rozpowszechniona i nie wywodzi się z alchemii. W pierwszym traktacie Corpus Hermeticum, zwanym Poimandres, dusza po śmierci ciała wznosi się przez kolejne strefy niebios i każdej z nich oddaje jedną z namiętności lub skłonności, które otrzymała podczas zstępowania: tej strefie słabość wzrostu i ubywania, innej przebiegłość, innej pożądanie, innej pychę władzy, aż naga i oczyszczona wchodzi do sfery ósmej i łączy się z Bogiem.

Jeszcze bliżej alchemicznej hierarchii prowadzi świadectwo zachowane przez Orygenesa w polemice Przeciw Celsusowi. Celsus opisywał tam symbol używany w misteriach Mitry: drabinę o siedmiu bramach, z których każda wykonana była z innego metalu i poświęcona innej planecie, a ponad nimi znajdowała się brama ósma. Ołów należał do Saturna, a złoto do Słońca, choć pozostałe przyporządkowania różnią się od późniejszego kanonu alchemicznego. Ważne jest to, że w obrazie tym metale wyznaczają stopnie drogi duszy przez niebiosa. Nie mamy dowodów, by alchemicy znali bezpośrednio tę relację, lecz pokazuje ona, że wyobrażenie drabiny metali jako drabiny wznoszenia istniało w kulturze antycznej niezależnie od pracy przy piecu.

Gdy renesansowi hermetycy połączyli te tradycje, hierarchia metali zyskała podwójne odczytanie. Mogła oznaczać kolejne stopnie doskonalenia materii w naczyniu i zarazem kolejne stopnie oczyszczania duszy, która porzuca saturnowy ciężar, marsową gwałtowność czy wenusową zmysłowość, aby wejść w słoneczne światło. Nie znaczyło to, że wszyscy alchemicy myśleli w ten sposób; wielu z nich interesowało się wyłącznie przemianą ciał. Ale język odpowiedniości był na tyle pojemny, że pozwalał przejść z jednego planu na drugi bez zmiany słownika.

Góra Michelspachera

Najbardziej sugestywnym obrazem tej drabiny w nowożytnej ikonografii są ryciny towarzyszące dziełku Steffana Michelspachera Cabala, Spiegel der Kunst und Natur, wydanemu w Augsburgu w drugiej dekadzie XVII wieku. Jedna z nich przedstawia górę, na której szczycie stoi świątynia, a w niej dokonuje się połączenie króla i królowej. Do świątyni prowadzą stopnie, którym przypisano kolejne operacje Dzieła, a wokół góry umieszczono postacie bóstw planetarnych.

Rycina ta jest diagramem duchowej wspinaczki. Planety nie są w niej przeszkodami ani demonicznymi strażnikami bram, jak bywało w niektórych tekstach gnostyckich, lecz siłami porządkującymi drogę: każda z nich odpowiada pewnemu etapowi, pewnej jakości, którą trzeba przejść i przemienić. Świątynia na szczycie nie jest poza światem planet, lecz jego zwieńczeniem. Michelspacher, sam działający w środowisku zainteresowanym kabałą chrześcijańską i paracelsyzmem, przedstawił alchemię jako drogę, na której przyroda, kosmos i dusza poruszają się w jednym kierunku.

Zestawienie z antyczną drabiną bram jest pouczające. Tam dusza wspinała się przez sfery, aby je opuścić; tu wspina się przez nie, aby u szczytu osiągnąć zjednoczenie przeciwieństw. Różnica ta odzwierciedla odmienne nastawienie wobec materii: późnoantyczna gnoza często widziała w planetach strażników więzienia, podczas gdy chrześcijański hermetyzm epoki nowożytnej widział w nich stopnie stworzenia, które choć niższe, prowadzą ku Bogu.

Złoto ukryte w ołowiu

Hierarchia siedmiu metali mogłaby wydawać się pozostałością przednaukowej klasyfikacji, gdyby nie jej wewnętrzna myśl, która przetrwała zmianę obrazu świata. Mówi ona, że między najniższym a najwyższym nie ma przepaści, lecz ciągła droga; że to, co ciemne i ciężkie, nie jest odrzucone, ale zawiera w sobie zaczątek światła; i że doskonałość osiąga się nie przez ucieczkę z niższych stopni, lecz przez przejście każdego z nich.

W lekturze duchowej siedem metali staje się zatem mapą charakteru ludzkiego, w którym każda planeta reprezentuje inną siłę – powagę i ciężar, szczodrość i władzę, odwagę i gniew, miłość i pożądanie, rozum i przebiegłość, wrażliwość i zmienność, wreszcie jasność środka. Żadnej z tych sił nie trzeba niszczyć, wszystkie trzeba oczyścić i uporządkować wokół słonecznego serca. Właśnie dlatego złoto alchemików nie jest wyłącznie najdroższym z metali, lecz obrazem całości, w której wszystkie pozostałe zostały doprowadzone do swej prawdziwej natury.