Albert Poisson i Teorie i symbole alchemików

Paryż lat osiemdziesiątych i nowe zainteresowanie alchemią

Pod koniec XIX wieku alchemia powróciła do francuskiej kultury dwiema drogami, które rzadko się spotykały. Pierwszą była droga uczonych. Marcellin Berthelot, jeden z najwybitniejszych chemików swojej epoki, ogłosił w 1885 roku Les Origines de l’alchimie, a w kolejnych latach wydał wraz ze współpracownikami korpus greckich tekstów alchemicznych. Dla Berthelota alchemia była prehistorią chemii, dziedziną zasługującą na badanie historyczne, ale martwą jako wiedza. Drugą drogą był okultyzm, który w tym samym czasie przeżywał w Paryżu prawdziwy rozkwit. Wokół Gérarda Encausse’a, znanego jako Papus, powstawały czasopisma, grupy studyjne i zakony inicjacyjne, w których alchemię traktowano jako żywą część tradycji ezoterycznej.

Albert Poisson należał do drugiego z tych światów, ale próbował korzystać z narzędzi pierwszego. Urodził się w 1868 roku i zmarł bardzo młodo, w 1894 roku, a jego aktywność pisarska zamknęła się w zaledwie kilku latach. W tym krótkim czasie zdążył jednak opublikować książki, które przez dziesięciolecia uchodziły we Francji za podstawowe wprowadzenie do symboliki alchemicznej. Związał się z Niezależną Grupą Studiów Ezoterycznych, założoną przez Papusa w 1889 roku, i przyjął w środowisku martynistów imię Philophotes, „miłośnik światła”.

Przekłady jako przygotowanie

Pierwszym większym przedsięwzięciem Poissona był tom Cinq traités d’alchimie des plus grands philosophes, wydany w 1890 roku. Zawierał francuskie przekłady pięciu krótkich tekstów przypisywanych Paracelsusowi, Albertowi Wielkiemu, Rogerowi Baconowi, Rajmundowi Lullusowi i Arnaldowi z Villanovy. Wybór nazwisk był znamienny: Poisson sięgnął po autorów, którzy w tradycji uchodzili za największe autorytety średniowiecza i renesansu, i przedstawił ich teksty czytelnikowi, który nie znał łaciny.

Należy jednak pamiętać, że wiele z tych atrybucji jest pseudoepigraficznych. Pisma przypisywane Albertowi, Lullusowi czy Arnaldowi powstały w znacznej części później, a ich związek z historycznymi autorami jest wątpliwy lub wykluczony. Współczesna historiografia alchemii poświęciła wiele wysiłku, by te kwestie rozstrzygnąć. Poisson, pracujący w ostatniej dekadzie XIX wieku, nie dysponował tymi wynikami i przyjmował tradycyjne atrybucje w zasadzie bez krytyki. Jego przekłady są więc cenne przede wszystkim jako świadectwo tego, jak okultyści jego pokolenia czytali dawną tradycję, a nie jako krytyczne wydania.

Mimo tych ograniczeń tom spełnił ważne zadanie. Udostępnił teksty, które dotąd krążyły tylko w starych drukach i rękopisach, i przygotował grunt pod książkę, która miała objaśnić ich język. Poisson rozumiał, że sam przekład nie wystarczy: czytelnik, który po raz pierwszy styka się z traktatem alchemicznym, gubi się w jego terminach i obrazach, nawet jeśli czyta go we własnym języku.

Teorie: jedność materii i trzy zasady

Théories et symboles des alchimistes, wydane w 1891 roku z podtytułem Le Grand-Œuvre, były odpowiedzią na tę potrzebę. Książka składa się z dwóch zasadniczych części, zgodnie z tytułem. Pierwsza wykłada teorie, czyli to, co Poisson uważał za filozoficzne podstawy alchemii. Druga omawia symbole, czyli język, w którym te teorie zostały wyrażone. Całość uzupełnia przegląd literatury alchemicznej wydanej w XIX wieku oraz tablice z rysunkami znaków i emblematów.

W części teoretycznej Poisson przedstawia alchemię jako filozofię opartą na idei jedności materii. Wszystkie ciała są według niej różnymi postaciami jednej substancji, a ich różnice wynikają z odmiennego stopnia przemiany i z różnych proporcji podstawowych zasad. Poisson omawia cztery żywioły, rozumiane nie jako pierwiastki chemiczne, lecz jako stany lub jakości materii, oraz trzy zasady – siarkę, merkuriusz i sól – w ich tradycyjnym, paracelsjańskim ujęciu. Opisuje także kamień filozofów i jego przypisywane mu własności, a wreszcie kolejne fazy Dzieła, odpowiadające charakterystycznym barwom.

Szczególnie interesujące jest to, że Poisson próbuje pokazać zgodność tych teorii z nauką swojej epoki. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku idea jedności materii była przedmiotem żywych dyskusji wśród chemików i fizyków, a niektórzy z nich zastanawiali się, czy pierwiastki chemiczne nie są złożone z jednej pierwotnej substancji. Poisson widział w tych dyskusjach potwierdzenie intuicji alchemików. Nie twierdził, że dawni adepci znali nowoczesną chemię, ale sugerował, że ich filozofia materii nie była tak absurdalna, jak przedstawiali ją sceptycy. To połączenie historycznej erudycji z apologią tradycji jest charakterystyczne dla całej jego twórczości.

Symbole: klucz do lektury

Druga część książki jest tą, która zapewniła jej trwałą sławę. Poisson przedstawia w niej symbole alchemiczne w uporządkowany sposób, grupując je w kategorie i objaśniając ich znaczenie. Omawia znaki graficzne, którymi alchemicy oznaczali metale, planety i substancje; symbole zwierzęce, takie jak smok, lew, kruk czy paw; obrazy mitologiczne; barwy i ich kolejność; wreszcie złożone figury emblematyczne, które łączą wiele elementów w jedną kompozycję. Do tekstu dołączone są tablice, na których czytelnik może zobaczyć omawiane znaki i ryciny.

Metoda Poissona polega na tym, by symbole nie pozostawały izolowanymi zagadkami, lecz układały się w system. Każdy symbol odsyła do określonej teorii lub etapu pracy, a znajomość systemu pozwala odczytać traktat, który bez niej wydawałby się chaosem. Czytelnik, który przyswoił sobie klucz, może sięgnąć po dawny tekst i rozpoznać w nim znajome figury, zrozumieć, że kruk oznacza fazę czerni, a paw – przejście barw, że król i królowa to dwie przeciwne zasady, a ich zaślubiny – połączenie tych zasad w jedną.

Taki system ma oczywiste zalety dydaktyczne, ale także ograniczenia. Symbole alchemiczne nie miały w dawnej literaturze stałych, jednoznacznych znaczeń. Ten sam obraz mógł u różnych autorów oznaczać różne rzeczy, a ci sami autorzy celowo mnożyli synonimy i zmieniali znaczenia, by utrudnić lekturę niepowołanym. Poisson, porządkując ten chaos, nieuchronnie go upraszcza. Jego klucz działa dobrze dla typowych przypadków, ale może zwodzić tam, gdzie autor posługiwał się symboliką w sposób oryginalny. Późniejsi badacze, pracujący na rękopisach i drukach z uwzględnieniem kontekstu historycznego, pokazali, jak bardzo symbolika alchemiczna zmieniała się w czasie i jak trudno ją sprowadzić do jednego słownika.

Porównanie z wcześniejszymi próbami jest pouczające. Już w XVIII wieku Antoine-Joseph Pernety ułożył alfabetyczny słownik terminów hermetycznych, w którym każde hasło objaśniało jakąś zasłonę. Poisson wybrał inną drogę: zamiast alfabetu zaproponował porządek tematyczny, w którym symbole są pogrupowane według rodzajów i powiązane z teorią wyłożoną w pierwszej części. Dzięki temu jego książka czyta się nie jak leksykon, lecz jak wykład, w którym każdy znak ma swoje miejsce w całości. Dołączony przegląd XIX-wiecznej literatury alchemicznej dopełniał ten zamysł, pokazując, że tradycja, którą opisywał, nie zakończyła się wraz z dawnymi mistrzami.

Historia w służbie okultyzmu

Książka Poissona jest dziełem okultysty, nie historyka w nowoczesnym sensie, i to trzeba jasno powiedzieć. Jej autor był przekonany, że alchemia jest prawdziwą wiedzą, a nie tylko etapem w rozwoju chemii, i pisał z wnętrza tradycji, nie z zewnątrz. Zarazem jednak posługiwał się metodami historyka: zbierał źródła, porównywał autorów, sporządzał bibliografię. Ta podwójność czyni jego książkę szczególnie interesującą jako dokument epoki, w której okultyzm próbował zdobyć uznanie, przyjmując formy wiedzy akademickiej.

Poisson różnił się przy tym od wielu członków kręgu Papusa. Okultyści tego środowiska chętnie interpretowali alchemię jako naukę obowiązującą jednocześnie na kilku planach – fizycznym, psychicznym i duchowym – zgodnie z ulubioną przez Papusa zasadą analogii między trzema światami. Poisson także uznawał duchowy wymiar tradycji, ale jego wykład koncentrował się na teorii materii i na języku symboli. Według przekazów miał własne laboratorium i prowadził doświadczenia, choć nie zachowały się świadectwa, które pozwalałyby ocenić ich charakter. W jego książkach to, co duchowe, i to, co materialne, nie zostaje zredukowane jedno do drugiego, lecz pozostaje w napięciu, które dobrze oddaje sytuację alchemii pod koniec XIX wieku.

Ostatnią większą pracą Poissona była monografia Nicolas Flamel, sa vie, ses fondations, ses œuvres, ogłoszona w 1893 roku, w której zebrał materiały dotyczące najsłynniejszego francuskiego adepta. Rok później już nie żył. Jego śmierć przerwała karierę, która zapowiadała się jako jedna z najważniejszych we francuskim okultyzmie, a kilka lat później inni, przede wszystkim François Jollivet-Castelot, podjęli próbę zorganizowania środowiska alchemików w osobne stowarzyszenie.

Dziedzictwo klucza

Théories et symboles des alchimistes były wznawiane wielokrotnie i przez długi czas stanowiły jedną z podstawowych lektur francuskich czytelników zainteresowanych alchemią. Autorzy XX wieku, zarówno praktycy, jak i ci, którzy widzieli w alchemii drogę duchową, korzystali z systemu symboli Poissona, nawet jeśli nie zawsze się na niego powoływali. Jego klasyfikacja przenikała do kolejnych podręczników i słowników, stając się częścią wspólnego języka francuskiego hermetyzmu.

Trwałość tej książki wynika z tego, że odpowiadała na rzeczywistą potrzebę. Literatura alchemiczna jest trudna, a jej symbolika wydaje się nowemu czytelnikowi nieprzenikniona. Poisson dał mu mapę, która pozwalała zrobić pierwszy krok. Mapa ta była niedoskonała i upraszczająca, ale lepsza niż żadna, a jej przejrzystość sprawiła, że wielu czytelników po raz pierwszy odważyło się sięgnąć po dawne traktaty.

Dziś, gdy historia alchemii jest badana z o wiele większą precyzją, książkę Poissona czyta się przede wszystkim jako świadectwo. Pokazuje ona, jak pod koniec XIX wieku próbowano ocalić alchemię przed zapomnieniem, łącząc szacunek dla tradycji z ambicją systematycznego wykładu. Młody autor, który zmarł, zanim zdążył rozwinąć swoje zamiary, pozostawił po sobie klucz – nie jedyny i nie ostateczny, ale taki, który przez wiele dziesięcioleci otwierał przed czytelnikami drzwi do świata symboli, w którym materia i duch mówią tym samym językiem.