Theatrum Chemicum i wielka antologia alchemii
Wydawana przez Lazarusa Zetznera i jego spadkobierców od 1602 do 1661 roku sześciotomowa antologia Theatrum Chemicum zebrała pisma tak różne jak traktaty Gerharda Dorna, msza alchemiczna Melchiora Cibinensis i średniowieczne dialogi filozofów, wyznaczając na ponad sto lat kanon tekstów, przez które Europa poznawała alchemię duchową.
Księgarz ze Strasburga
Lazarus Zetzner, urodzony w 1551 roku, był strasburskim księgarzem i wydawcą, który w ostatnich dekadach XVI wieku wyrósł na jednego z najważniejszych wydawców literatury filozoficznej i medycznej w Niemczech. Wydawał pisma lullistyczne, w tym zbiorowe wydanie dzieł przypisywanych Rajmundowi Lullowi wraz z komentarzami późniejszych autorów, a także teksty paracelsjańskie i kompendia przyrodnicze. Jego najtrwalszym pomnikiem stała się jednak antologia, której pierwsze trzy tomy ukazały się w 1602 roku w Oberursel pod Frankfurtem, w drukarni Corneliusa Sutora, nakładem Zetznera. Tytuł Theatrum chemicum odwoływał się do modnego w epoce słowa theatrum, oznaczającego nie scenę, lecz przegląd, panoramę, zbiór pokazujący całość dziedziny.
Przedsięwzięcie miało rozmach. Zetzner nie wybierał jednego autora ani jednej szkoły, ale gromadził teksty z różnych epok, w różnym stopniu wiarygodne i różnie zorientowane – od średniowiecznych traktatów łacińskich po pisma współczesnych mu paracelsjanów. Czwarty tom ukazał się w 1613 roku w Strasburgu. Wydawca zmarł w 1616 roku, a dalsze tomy wydawali jego spadkobiercy: piąty w 1622 roku, a w latach 1659–1661 całość wyszła w nowej edycji, poszerzonej o tom szósty. Taka historia wydawnicza oznacza, że Theatrum Chemicum nie jest jednolitym dziełem zaplanowanym od początku do końca, lecz narastającym zbiorem, który przez sześćdziesiąt lat dopisywał do siebie kolejne warstwy.
Architektura sześciu tomów
Struktura antologii jest raczej kumulacyjna niż systematyczna. Tomy nie są podzielone według tematów ani okresów, a obok siebie znajdują się teksty krótkie i obszerne, teoretyczne i praktyczne, średniowieczne i współczesne. Pewne prawidłowości dają się jednak dostrzec. Tom pierwszy jest w znacznej mierze zdominowany przez pisma jednego autora, Gerharda Dorna, co nadaje mu wyraźny charakter filozoficzny. Kolejne tomy gromadzą teksty bardziej rozproszone, wśród nich wiele pism przypisywanych wielkim autorytetom średniowiecza. Piąty tom zawiera szereg dawnych traktatów pochodzenia arabskiego lub z nimi związanych, przekazanych w łacinie: Turba philosophorum, Allegoriae sapientum, przypisywaną Platonowi Liber quartorum i inne pisma należące do warstwy, z której wyrosła cała łacińska alchemia.
Ten brak systemu ma swoje dobre strony. Theatrum Chemicum jest rodzajem archiwum, w którym przetrwały teksty, które w innym razie mogłyby zaginąć lub pozostać w rękopisach znanych nielicznym. Zarazem zbiór nie oddziela pism laboratoryjnych od duchowych i nie próbuje ustalić autentyczności atrybucji. Pseudepigrafy stoją w nim obok dzieł podpisanych, a teksty, które dziś uznajemy za średniowieczne fałszerstwa, zostały podane czytelnikowi z tą samą powagą co prace współczesnych autorów. Historyk korzystający z antologii musi więc pamiętać, że nazwisko na początku traktatu jest często raczej deklaracją tradycji niż informacją o autorze.
Warto dodać, że w antologii nie brakuje tekstów praktycznych, zawierających przepisy, opisy aparatury i operacji. Byłoby błędem przedstawiać Theatrum Chemicum jako zbiór wyłącznie mistyczny. To raczej przekrój całego pola, w którym praca przy piecu i rozważania o duszy świata, preparaty lecznicze i teologia natury współistniały bez wyraźnych granic. Jeśli antologia zdefiniowała kanon alchemii duchowej, to dlatego, że zawierała teksty tej alchemii w największym nagromadzeniu i w sąsiedztwie, które nadawało im autorytet.
Gerhard Dorn i filozofia wewnętrznej przemiany
Postać, która najsilniej określa duchowy charakter Theatrum Chemicum, to Gerhard Dorn, lekarz z Flandrii, uczeń i wydawca Paracelsusa, działający w drugiej połowie XVI wieku. Jego pisma w pierwszym tomie, takie jak Speculativa philosophia, Philosophia chemica ad meditativam comparata czy De tenebris contra naturam, stanowią jeden z najbardziej konsekwentnych wykładów alchemii jako drogi poznania i przemiany człowieka. Dorn uważał, że prawdziwa sztuka zaczyna się od poznania samego siebie, a materia, z którą pracuje alchemik, ma swój odpowiednik w jego wnętrzu.
Jego nauka o trzech stopniach zjednoczenia jest tu szczególnie istotna. Pierwszym stopniem jest unio mentalis, zjednoczenie umysłu z duszą przy przezwyciężeniu ciała, rozumiane jako opanowanie namiętności i oczyszczenie poznania. Drugim jest ponowne złączenie tak przemienionego ducha z ciałem, które ma przenieść wewnętrzną przemianę w całą osobę. Trzecim – zjednoczenie człowieka z unus mundus, jednym światem, pierwotną jednością stworzenia. Dorn wyraził też swoje przekonanie w znanym wezwaniu do przemiany z kamieni martwych w żywe kamienie filozoficzne, w którym echo listu Piotra o żywych kamieniach łączy się z językiem sztuki.
Dorn nie był mistykiem w oderwaniu od praktyki; pracował jako lekarz i przygotowywał preparaty. Ale jego teksty mówią wprost o tym, co inni autorzy pozostawiali w domyśle: że Dzieło jest przemianą człowieka i że praca nad materią bez pracy nad sobą jest jałowa. Obecność tak dużego zbioru jego pism na początku antologii sprawiła, że czytelnik Theatrum Chemicum stykał się z alchemią najpierw jako z filozofią wewnętrzną. Było to decyzją wydawniczą o daleko idących skutkach.
Msza Melchiora i inne świadectwa
Trzeci tom antologii zawiera tekst, który w szczególny sposób łączy alchemię z liturgią: traktat przypisywany Melchiorowi Cibinensis, kapłanowi z Sybina w Siedmiogrodzie, w którym przebieg Dzieła został przedstawiony w formie mszy. Kolejne części liturgii – introit, kyrie, gloria, czytania, ofiarowanie – odpowiadają etapom pracy, a Kamień zostaje porównany do Chrystusa. Tradycja wiąże ten tekst z dworem króla węgierskiego na początku XVI wieku, ale szczegóły jego powstania są niejasne. Jego obecność w Theatrum Chemicum pokazuje, jak daleko mogła sięgać paralela między przemianą w naczyniu a tajemnicą odkupienia.
Traktat Melchiora nie jest zjawiskiem odosobnionym. Analogia między Kamieniem a Chrystusem przewija się przez wiele tekstów późnego średniowiecza i renesansu, a jej najbardziej znanym świadectwem jest Aurora consurgens, przypisywana tradycyjnie Tomaszowi z Akwinu. Jej druga część weszła do obiegu drukowanego przez szwajcarską antologię Artis auriferae z 1572 roku, podczas gdy pierwsza, najbardziej mistyczna, pozostała w rękopisach i została wydana dopiero w 1957 roku przez Marie-Louise von Franz. Theatrum Chemicum i Artis auriferae razem stworzyły więc pole, w którym chrystologiczna lektura Dzieła była dostępna wykształconym czytelnikom, choć jej najpełniejszy przykład pozostawał wówczas w ukryciu.
Obok tych tekstów antologia zawiera pisma przypisywane Albertowi Wielkiemu, Arnaldowi z Villanowy, Lullowi i wielu innym, a także traktaty autorów XVI-wiecznych, których nazwiska dziś niewiele mówią poza kręgiem specjalistów. Ta różnorodność sprawia, że Theatrum Chemicum jest zarazem źródłem i zagadką: ogromnym, nieuporządkowanym zbiorem, w którym wybitne teksty sąsiadują z kompilacjami bez większej wartości.
Kanon i jego późniejsi czytelnicy
Znaczenie Theatrum Chemicum polega w dużej mierze na tym, że stało się punktem odniesienia. Autorzy XVII wieku powoływali się na teksty z antologii, a jej tomy stały w bibliotekach uczonych, lekarzy i kolekcjonerów w całej Europie. Kto chciał poznać tradycję alchemiczną w jej szerokości, sięgał właśnie po Zetznera. W ten sposób wybór, dokonany przez wydawcę i jego spadkobierców z mieszaniny względów naukowych i handlowych, stał się na długo wyobrażeniem o tym, czym jest literatura alchemiczna.
Zbiór Zetznera nie był jedyną wielką antologią epoki, ale okazał się najobszerniejszą i najdłużej żywą. Wcześniejsza Artis auriferae, wydana w Bazylei, była skromniejsza, a późniejsza Bibliotheca chemica curiosa Jeana-Jacques'a Mangeta, ogłoszona w Genewie w 1702 roku w dwóch potężnych tomach, przejęła wiele tekstów właśnie z Theatrum Chemicum. Kanon ustalony w Strasburgu przeszedł więc do następnej generacji kompendiów i w nich przetrwał do XVIII wieku, kiedy zainteresowanie alchemią w kręgach akademickich wyraźnie osłabło. Wraz z nim przetrwało przekonanie, że istnieje pewien zasób klasycznych tekstów sztuki, które każdy jej adept powinien znać – przekonanie, którego sama literatura alchemiczna wcześniej w tak jasnej formie nie wyrażała.
W XX wieku antologię odkrył na nowo Carl Gustav Jung. W Psychologii i alchemii, a zwłaszcza w Mysterium coniunctionis, cytował ją setki razy, a pisma Dorna stały się dla niego kluczowym źródłem do zrozumienia alchemii jako procesu psychicznego. Jungowska lektura jest częścią dziejów recepcji, a nie jedynym właściwym kluczem do tekstów, i trzeba ją odróżniać od intencji autorów. Faktem jest jednak, że to dzięki niej Theatrum Chemicum stało się znane szerokiemu gronu czytelników, którzy nigdy nie zajrzeliby do sześciu łacińskich tomów.
W tym samym czasie antologia była już przedmiotem badań historyków nauki, dla których stanowiła nieocenione źródło do dziejów chemii i medycyny. Ta podwójna recepcja dobrze oddaje naturę zbioru. Theatrum Chemicum nie jest ani wyłącznie dokumentem protochemii, ani wyłącznie księgą mistyczną; jest zapisem kultury, w której te dwa porządki jeszcze się nie rozdzieliły. Dla historyka alchemii duchowej jest to przede wszystkim miejsce, w którym Dorn, Melchior i dawni filozofowie Turby spotkali się w jednym zbiorze i w ten sposób wyznaczyli horyzont tego, co nowożytna Europa mogła uznać za mądrość hermetyczną.
Teatr jako obraz wiedzy
Pozostaje pytanie o sam tytuł. Słowo theatrum w XVI i XVII wieku obejmowało wiele gatunków: teatry pamięci, teatry anatomiczne, teatry świata, teatry maszyn. Zawsze chodziło o miejsce, w którym całość jakiejś dziedziny zostaje wystawiona na widok, uporządkowana i podana do oglądania. Theatrum Chemicum jest teatrem w tym właśnie sensie: sceną, na której występują kolejni autorzy sztuki, każdy ze swoim głosem i swoją wersją tajemnicy.
Ta metafora ma też swój głębszy sens. Teatr zakłada widza, a widz musi sam połączyć sceny w całość. Antologia Zetznera nie podaje jednego wykładu, lecz zestaw świadectw, które czytelnik musi przemyśleć i uzgodnić. W tym sensie jest wezwaniem do pracy interpretacyjnej, która w alchemii duchowej była zawsze częścią samego Dzieła. Przemiana, o której mówią teksty, zaczyna się od lektury, porównywania i rozważania, a sześć tomów strasburskiej antologii przez dwa stulecia dostarczało do tego materiału.