Giovanni Augurello i Chrysopoeia dla Leona X

Humanista z Rimini

Giovanni Aurelio Augurello urodził się w Rimini około połowy XV wieku, a zmarł w Treviso w 1524 roku. Należał do pokolenia humanistów, którzy wychowali się w kulturze przywróconej łaciny klasycznej i traktowali poezję jako najwyższą formę uczonej wypowiedzi. Studiował w Padwie, nauczał literatury w Treviso, przebywał w Wenecji i utrzymywał kontakty z kręgiem tamtejszych literatów, do którego należał między innymi Pietro Bembo. Pisał wiersze łacińskie w różnych gatunkach, od lirycznych po satyryczne, a jego zbiór poezji wydano w Weronie w 1491 roku.

Był więc przede wszystkim poetą i filologiem, a nie praktykiem laboratoryjnym. Brak przekonujących świadectw, by pracował przy piecu w sposób systematyczny, choć tradycja przypisywała mu zainteresowanie praktyczną stroną sztuki. Jego Chrysopoeia nie jest podręcznikiem, który dałoby się zastosować w warsztacie, lecz dziełem literackim o ambicjach filozoficznych. Augurello pisał o alchemii tak, jak Wergiliusz pisał o rolnictwie w Georgikach: z rzeczywistą wiedzą o przedmiocie, ale przede wszystkim po to, by stworzyć piękny poemat, w którym praca człowieka nad naturą staje się obrazem porządku świata.

Ta perspektywa jest kluczowa dla zrozumienia dzieła. Humanista nie pyta przede wszystkim, jak zrobić złoto, lecz czym jest sztuka, która obiecuje je zrobić, jakie ma miejsce w porządku natury i jakie korzenie w tradycji antycznej. Alchemia staje się dla niego tematem godnym wysokiej poezji, porównywalnym z astronomią czy filozofią przyrody, a jej obrona jest zarazem obroną godności ludzkiego poznania.

Wybór tematu nie był oczywisty. Humanizm odziedziczył po Petrarce wyraźną nieufność wobec alchemii: w zbiorze dialogów De remediis utriusque fortunae Petrarka przedstawił ją jako złudną nadzieję, która pochłania majątek i rozum. Wielu późniejszych literatów podzielało to przekonanie albo traktowało alchemików jako wdzięczny przedmiot satyry. Augurello występował więc przeciw silnemu nurtowi własnego środowiska, gdy postanowił uczynić z alchemii temat poważnego poematu, a jego dzieło można czytać także jako apologię skierowaną do kolegów po piórze.

Poemat w trzech księgach

Chrysopoeia, czyli „sztuka czynienia złota”, ukazała się w Wenecji w 1515 roku wraz z krótszym poematem Geronticon, poświęconym starości. Utwór składa się z trzech ksiąg pisanych heksametrem, miarą eposu i poematu dydaktycznego. Wybór tej formy był znaczący: Augurello stawiał swoje dzieło w jednym szeregu z Lukrecjuszem i Wergiliuszem, z tradycją, w której poezja służyła wykładowi filozofii natury. Alchemia otrzymała w ten sposób szlachetny strój literacki, rzadko dotąd spotykany w łacińskim piśmiennictwie o tej sztuce.

Pierwsza księga przynosi teorię. Augurello wyjaśnia pochodzenie metali, które według dawnej nauki rodzą się w ziemi z połączenia siarki i rtęci, i broni możliwości ich przemiany. Natura sama dąży ku doskonałości, a złoto jest najdoskonalszym z metali; sztuka ludzka może jedynie przyspieszyć i dopełnić to, co natura czyni powoli. Druga księga zajmuje się materią i jej przygotowaniem, opisując w poetyckim języku substancje i naczynia. Trzecia księga przedstawia przebieg dzieła i jego zakończenie, w którym niedoskonały metal zostaje przemieniony w szlachetny.

Wykład jest przeplatany mitologicznymi obrazami i aluzjami, które nadają mu klasyczny koloryt. Bogowie Olimpu pojawiają się jako personifikacje planet i metali, a dawne opowieści zostają odczytane jako zawoalowane świadectwa sztuki. Takie alegoryczne czytanie mitów nie było wynalazkiem Augurella: istniało już w średniowieczu i rozwinęło się w renesansie, zwłaszcza w kręgach zafascynowanych ideą odwiecznej mądrości ukrytej w starożytnych fabułach. Augurello nadaje mu jednak szczególnie wytworną postać, w której erudycja i poezja przenikają się nawzajem.

Pisanie o alchemii heksametrem stawiało przed poetą osobne trudności. Średniowieczna terminologia sztuki była pełna wyrazów arabskiego pochodzenia i scholastycznych neologizmów, których nie znał ani Cyceron, ani Wergiliusz. Humanista, dbały o czystość łaciny, musiał więc szukać omówień, klasycznych odpowiedników i peryfraz, które oddawałyby sens dawnych nazw bez łamania reguł stylu. Ta praca przekładowa miała własny sens filozoficzny: przenosząc alchemię do języka starożytnych, Augurello sugerował, że jej prawdy nie należą do jednego barbarzyńskiego wieku, lecz do wspólnego dziedzictwa ludzkiej mądrości.

Natura ożywiona duchem

Najciekawszą warstwą poematu jest jego filozofia natury. Augurello pisał w epoce, gdy we Włoszech krążyły przekłady i komentarze do pism Platona, Plotyna i Corpus Hermeticum, a idea świata ożywionego przez duszę i przeniknionego boskimi siłami należała do wspólnego słownika wykształconych ludzi. W Chrysopoei widać ślady tych wyobrażeń: natura nie jest martwym mechanizmem, lecz żywą całością, w której działają nasiona i siły formujące, a metale dojrzewają w łonie ziemi jak owoce.

W takim świecie alchemia przestaje być próbą gwałtu na naturze. Staje się raczej współdziałaniem z nią, wspieraniem procesów, które i tak zachodzą, choć niezmiernie powoli. Złoto jest celem, do którego dąży każdy metal, tak jak każda istota dąży do swojej doskonałości. Ludzka sztuka, oświecona wiedzą o tych dążeniach, może je przyspieszyć. Ten obraz miał wyraźny wymiar etyczny i duchowy: człowiek nie jest w nim panem natury, lecz jej uczniem i pomocnikiem, a jego władza wynika z rozumienia, nie z przemocy.

Nie należy jednak przesadzać z duchową interpretacją poematu. Augurello nie przedstawia przemiany metali jako alegorii przemiany duszy i nie twierdzi, że prawdziwym złotem jest cnota albo mądrość. Jego temat to złoto rzeczywiste, a filozofia neoplatońska służy mu do uzasadnienia możliwości przemiany, nie do zastąpienia jej metaforą. Tam, gdzie poemat podnosi ton i mówi o boskim porządku, czyni to w duchu kosmologii, a nie mistyki osobistej. Duchowy sens dzieła leży raczej w jego obrazie kosmosu jako żywej i celowej całości niż w alegorycznym odczytaniu operacji. Takie rozróżnienie jest konieczne, by nie przypisywać renesansowemu poecie poglądów, które sformułowali dopiero autorzy znacznie późniejsi.

Wenecja, druk i dwór papieski

Kontekst wenecki ma dla Chrysopoei duże znaczenie. Wenecja przełomu XV i XVI wieku była jednym z najważniejszych ośrodków drukarskich Europy, miejscem, gdzie wydawano klasyków, filozofów i uczonych autorów, a także teksty naukowe i techniczne. Kupiecka republika interesowała się również metalami, monetą i handlem kosztownościami, a alchemia mogła w niej uchodzić zarówno za sztukę uczoną, jak i za potencjalne źródło zysku. W tym środowisku poemat o czynieniu złota, napisany wytworną łaciną przez znanego humanistę, miał szansę zainteresować różnych czytelników.

Dedykacja dla Leona X, czyli Giovanniego de' Medici, papieża od 1513 roku, była gestem typowym dla humanistycznej kultury mecenatu. Leon, syn Wawrzyńca Wspaniałego, wychowany we florenckim środowisku literackim, uchodził za protektora poetów i uczonych, a jego dwór przyciągał ludzi pióra z całych Włoch. Augurello, ofiarowując mu poemat o złocie, mógł liczyć na nagrodę i uznanie. Dedykacja była też próbą nadania alchemii szacownego miejsca w kulturze: dzieło godne papieża nie mogło być w oczach czytelników zwykłym oszustwem.

Wokół tej dedykacji narosła anegdota, którą przekazywali późniejsi autorzy. Leon X miał w odpowiedzi na dar poety wręczyć mu pustą sakiewkę, z uwagą, że ktoś, kto potrafi robić złoto, potrzebuje jedynie miejsca, w którym mógłby je przechowywać. Prawdziwość tej historii jest niepewna i może ona być jedną z wielu dowcipnych opowieści krążących o papieżach i humanistach. Niezależnie od tego, czy wydarzyła się naprawdę, trafnie oddaje napięcie wokół alchemii w kulturze renesansu.

Towarzyszący Chrysopoei Geronticon dopowiada do tego obrazu ton osobisty. Poemat o starości, napisany przez człowieka w podeszłym wieku, rozważa przemijanie, utratę sił i pociechę płynącą z nauki. Zestawienie obu utworów w jednym tomie nie musi mieć ukrytego znaczenia, ale pozwala zobaczyć poetę, który pisząc o doskonaleniu metali, jednocześnie myśli o własnym schyłku. Złoto, symbol tego, co niezniszczalne, staje obok refleksji nad tym, co w człowieku przemija.

Dwuznaczny status sztuki

Anegdota o pustej sakiewce jest bowiem czymś więcej niż żartem. Pokazuje, że nawet na najwyższym szczeblu kultury alchemia budziła jednocześnie fascynację i sceptycyzm. Papież przyjmuje poemat, docenia jego wartość literacką, ale nie traktuje poważnie obietnicy złota. Poeta, który pisze o czynieniu złota, sam potrzebuje mecenatu, by przeżyć. Paradoks jest oczywisty: gdyby sztuka działała, jej znawca nie musiałby nikogo prosić o wsparcie.

Ten paradoks towarzyszył alchemii od dawna. Krytycy, od średniowiecznych teologów po renesansowych satyryków, wytykali alchemikom ubóstwo, oszustwa i niespełnione obietnice. Obrońcy odpowiadali, że prawdziwa sztuka jest tajemnicą, której nie wolno nadużywać, i że jej adepci dobrowolnie żyją skromnie, by nie zdradzić sekretu. Chrysopoeia nie rozstrzyga tego sporu wprost, ale samą swoją formą przesuwa akcent. Alchemia staje się w niej przede wszystkim przedmiotem poznania i kontemplacji, a dopiero w drugiej kolejności źródłem bogactwa.

Poemat okazał się trwały. Przedrukowywano go w XVI wieku, a w 1602 roku włączono do trzeciego tomu Theatrum Chemicum, wielkiej łacińskiej antologii pism alchemicznych, co zapewniło mu obecność w bibliotekach uczonych przez następne stulecia. Czytali go zarówno praktycy szukający wskazówek, jak i humaniści ceniący jego styl. Dla historyka idei Chrysopoeia pozostaje świadectwem chwili, w której alchemia, dotąd sztuka pisana prozą scholastyczną albo zagadkowymi sentencjami, przybrała szatę klasycznego poematu i weszła do świata humanistycznej elegancji. Jej autor nie był ani pierwszym, ani ostatnim poetą alchemii, lecz jednym z pierwszych, którzy z tak pełną świadomością wpisali ją w tradycję poematu dydaktycznego Lukrecjusza i Wergiliusza. Pusta sakiewka od papieża przypomina zaś, że ta elegancja nie usunęła dawnych wątpliwości, lecz jedynie nadała im bardziej wyrafinowaną formę.