Titus Burckhardt i alchemia jako obraz świata

Książka z kręgu filozofii wieczystej

Titus Burckhardt (1908–1984), Szwajcar urodzony we Florencji, wnuk historyka sztuki Jacoba Burckhardta i syn rzeźbiarza Carla Burckhardta, był jednym z najbardziej wszechstronnych autorów nurtu nazywanego filozofią wieczystą albo szkołą tradycjonalistyczną. Przyjaciel Frithjofa Schuona od dzieciństwa w Bazylei, w latach trzydziestych przebywał w Maroku, gdzie zetknął się z żywą tradycją sufizmu, a później pracował jako wydawca, tłumacz i badacz sztuki sakralnej. Pisał o sztuce islamu, o katedrze w Chartres, o kosmologii, o Fezie jako mieście tradycyjnym; przełożył fragmenty dzieł Ibn Arabiego i Abd al-Karima al-Dżilego.

Alchemie. Sinn und Weltbild ukazała się w 1960 roku nakładem wydawnictwa Walter w Olten, a w 1967 roku w angielskim przekładzie Williama Stoddarta jako Alchemy: Science of the Cosmos, Science of the Soul. Tytuł niemiecki dobrze oddaje zamiar autora: chodzi o sens alchemii i o obraz świata, w którym ten sens jest zrozumiały. Burckhardt nie pisze historii alchemii, nie rekonstruuje dziejów tekstów ani laboratoriów. Pisze rodzaj wykładu doktrynalnego, w którym alchemia jawi się jako jedna z tradycyjnych nauk, zrozumiała tylko w ramach metafizyki, której jest zastosowaniem.

Sztuka duszy w kosmologii tradycyjnej

Punkt wyjścia książki jest wyraźny. Alchemia, twierdzi Burckhardt, jest sztuką, a nie nauką w nowożytnym sensie, i jej przedmiotem jest przemiana duszy, dokonywana przez analogię z przemianą metali. Materia, o której mówią traktaty, to przede wszystkim dusza w jej stanie surowym, chaotycznym i nieuformowanym; złoto, ku któremu zmierza dzieło, to dusza przywrócona do swej pierwotnej szlachetności, przezroczysta dla ducha. Praca przy metalu, jeśli w ogóle była wykonywana, miała w tej optyce rolę oparcia i symbolu, a nie celu samego w sobie.

Burckhardt nie zaprzecza przy tym, że istnieli alchemicy oddani wyłącznie poszukiwaniu złota, ani nie wyklucza możliwości, że sztuka miała również wymiar fizyczny. Twierdzi jednak, że ich istnienie nie przesądza o istocie tradycji, podobnie jak istnienie obrazów pozbawionych sensu religijnego nie przesądza o istocie ikony. Rozróżnia alchemię prawdziwą, związaną z drogą duchową, od jej zdegenerowanej, czysto technicznej formy, która miała dać początek nowożytnej chemii. Ten schemat, charakterystyczny dla całej szkoły, historyk przyjmie z rezerwą, ponieważ wynika z założeń metafizycznych, a nie z lektury źródeł. Warto jednak zrozumieć, jaki obraz świata go uzasadnia.

Tradycyjna kosmologia, na której opiera się Burckhardt, jest hierarchiczna. Świat zmysłowy jest odbiciem świata subtelnego, ten zaś odbiciem zasad czysto duchowych. Każda rzecz ma w nim swoje miejsce na osi, która łączy materię z czystym bytem, a poznanie polega na rozpoznaniu tej osi w samym sobie. Alchemia jest możliwa, ponieważ między poziomami istnieje analogia: to, co dzieje się z metalem, może odpowiadać temu, co dzieje się z duszą, nie dlatego, że metal jest duszą, lecz dlatego, że oba podlegają tym samym zasadom. Stąd podtytuł angielskiego wydania: nauka o kosmosie i nauka o duszy są w gruncie rzeczy jedną nauką, oglądaną z dwóch stron.

W tym ujęciu ważne miejsce zajmuje pojęcie natury. Burckhardt przypomina dawną formułę, że natura raduje się naturą, zwycięża naturę i panuje nad naturą, i odczytuje ją jako opis współpracy, nie przemocy. Adept nie narzuca materii obcego porządku, lecz pomaga jej osiągnąć pełnię, do której i tak zmierza. Podobnie dusza nie zostaje przez dzieło zastąpiona czymś innym, lecz odzyskuje to, czym była w zamyśle Stwórcy. Ta myśl odróżnia tradycyjną alchemię, jak ją widzi Burckhardt, od nowożytnej techniki, która traktuje przyrodę jako surowiec.

Równie stanowczo Burckhardt oddziela swoją lekturę od interpretacji psychologicznej, popularnej w jego czasach dzięki Carlowi Gustavowi Jungowi. Dla Junga alchemiczne obrazy były projekcjami nieświadomości, a dzieło – procesem indywiduacji. Burckhardt uważał takie ujęcie za redukcję: dusza, o której mówią alchemicy, nie jest zamkniętym w sobie psychizmem, lecz ogniwem między ciałem a duchem, otwartym ku temu, co ponad nią. Symbol nie wyraża według niego treści psychicznej, lecz rzeczywistość kosmiczną i duchową, którą dusza może poznać, ponieważ sama do niej należy. Różnica ta nie jest drobna; decyduje o tym, czy przemiana jest dojrzewaniem jednostki, czy jej powrotem do źródła, które jest zarazem źródłem świata.

Sol i Luna, siarka i rtęć

Najbardziej charakterystyczne rozdziały książki dotyczą par przeciwieństw. Słońce i Księżyc, złoto i srebro, siarka i rtęć, Król i Królowa są dla Burckhardta różnymi wyrazami jednej polaryzacji: zasady czynnej i biernej, ducha i duszy, formy i materii. Słońce oznacza w duszy ducha, intelekt w sensie dawnego intellectus, czyli władzę bezpośredniego poznania prawdy; Księżyc oznacza duszę jako zwierciadło, zdolne przyjąć światło, lecz także zmienną, podlegającą fazom i ruchowi. Przemiana polega na tym, by dusza stała się zwierciadłem czystym, a duch mógł się w niej odbić bez zniekształcenia.

Burckhardt opisuje siarkę i rtęć jako dwie siły działające w samej duszy. Siarka jest zasadą utrwalającą, mężczyzną i ogniem, który nadaje kształt; rtęć jest zasadą lotną, kobiecą i płynną, która przyjmuje każdy kształt i przez to może zostać ukształtowana na nowo. W stanie nieoczyszczonym obie działają przeciwko sobie: siarka twardnieje w egoizm i pychę, rtęć rozpływa się w rozproszeniu i bezwładności. Dzieło polega na ich pojednaniu, które alchemicy przedstawiali jako zaślubiny Króla i Królowej, a Burckhardt odczytuje jako przywrócenie właściwej relacji między wolą a wrażliwością, między aktywną a receptywną stroną duszy.

Szczególną uwagę poświęca planetom i metalom. Siedem metali odpowiada siedmiu planetom tradycyjnej astronomii, a te z kolei siedmiu stopniom lub jakościom bytu. Ołów Saturna, najcięższy i najciemniejszy, jest punktem wyjścia, złoto Słońca – punktem dojścia. Srebro Księżyca zajmuje w tym porządku miejsce szczególne, jako stan duszy już oczyszczonej, lecz jeszcze nie przenikniętej ogniem ducha; Burckhardt łączy je z dawnym rozróżnieniem dzieła białego i czerwonego, nie rozwijając jednak tego schematu w kierunku szczegółowej sekwencji faz. Burckhardt nie traktuje tego układu jako fizycznej teorii, lecz jako mapę możliwości duszy, w której każda planeta oznacza określoną modalność świadomości. Dzieło jest wędrówką przez te modalności, w której żadna nie zostaje odrzucona, lecz każda zostaje przeniknięta światłem centrum.

Sufickie paralele

To, co odróżnia Alchemie od wielu innych książek o duchowej alchemii, to stałe odwoływanie się do tradycji islamskiej. Burckhardt znał ją z pierwszej ręki, z lektury arabskich tekstów i z kontaktu z mistrzami sufickimi w Maroku. Przypomina, że łacińska alchemia przejęła swój słownik w dużej mierze z arabskiego i że w świecie islamu istniała własna, bogata literatura alchemiczna. Przywołuje między innymi rozdział Ibn Arabiego o „alchemii szczęścia”, w którym przemiana metalu służy jako obraz przemiany duszy pod działaniem Boskiego objawienia, oraz pisma późniejszych autorów arabskich, takich jak al-Dżildaki, komentator dawniejszej tradycji.

Najważniejszą paralelą jest dla niego nauka o sercu. W sufizmie serce, qalb, jest organem duchowego poznania, zwierciadłem, które pokrywa rdza zapomnienia i które trzeba wypolerować, by mogło odbić Boską rzeczywistość. Burckhardt widzi w tym obrazie dokładny odpowiednik alchemicznego oczyszczania: to, co alchemik nazywa usuwaniem nieczystości z metalu, sufi nazywa oczyszczaniem serca przez wspominanie Boga, dhikr. W obu przypadkach chodzi o odsłonięcie czegoś, co już istnieje, a nie o wytworzenie czegoś nowego. Złoto było w metalu od początku; Bóg był w sercu od początku.

Ta perspektywa pozwala Burckhardtowi przedstawić alchemię jako jedną z form uniwersalnej drogi duchowej, obecnej w różnych tradycjach pod różnymi postaciami. Nie twierdzi, że łacińscy alchemicy byli sufimi ani że sufizm wywodzi się z alchemii. Twierdzi raczej, że obie tradycje wyrażają tę samą prawdę o człowieku i jego powrocie do źródła, posługując się językiem odpowiednim do swojego środowiska. Dla czytelnika zachodniego oznacza to możliwość odczytania alchemicznych symboli w świetle nauki duchowej, która nie została przerwana i nadal jest przekazywana przez żywych mistrzów.

Wartość i granice wykładu

Alchemie. Sinn und Weltbild należy do najbardziej spójnych i najstaranniej napisanych książek o duchowej alchemii XX wieku. Burckhardt pisze jasno, unika zarówno żargonu psychologicznego, jak i okultystycznej egzaltacji, a jego znajomość ikonografii i tekstów, zwłaszcza arabskich, przewyższa większość autorów, którzy przed nim podejmowali ten temat. Książka zawiera przemyślany dobór rycin z rękopisów i druków, opatrzonych komentarzami, które same w sobie są małymi studiami. Burckhardt sięga po łacińskie emblematy i ilustracje z traktatów takich jak Rosarium philosophorum, ale także po mniej znane przedstawienia, a jego komentarze uczą patrzenia na obraz jako na zwartą wypowiedź doktrynalną, w której układ postaci, gest i kolor mają znaczenie.

Jej ograniczenia wynikają z tych samych założeń, które stanowią o jej sile. Burckhardt wie z góry, czym jest prawdziwa alchemia, i czyta źródła jako potwierdzenie tej wiedzy. Teksty, które nie pasują do schematu, uznaje za świadectwa upadku albo nieporozumienia. Historyk, który chce wiedzieć, co konkretni autorzy w konkretnych epokach naprawdę robili i myśleli, znajdzie w tej książce niewiele pomocy, a wiele twierdzeń o „tradycyjnej” istocie alchemii odpowiada raczej doktrynie filozofii wieczystej niż przekonaniom średniowiecznych praktyków.

Mimo to Alchemie zachowuje wartość jako świadectwo pewnego sposobu rozumienia. Pokazuje, jak alchemiczny słownik może funkcjonować w ramach spójnej metafizyki, jak symbol metalu może stać się narzędziem kontemplacji i jak dawny obraz kosmosu, z jego hierarchią poziomów i analogią między nimi, nadaje przemianie duszy kierunek i miarę. Dla tych, którzy szukają w alchemii drogi duchowej, Burckhardt pozostaje jednym z najbardziej wymagających i najbardziej uczciwych przewodników: nie obiecuje skrótów, nie redukuje symbolu do psychologii i przypomina, że przemiana człowieka ma sens tylko w świecie, który sam jest uporządkowany ku temu, co go przekracza.