Astrologia babilońska i narodziny horoskopu
Horoskop narodził się w Babilonii późno i niejako z boku wielkiej tradycji wróżbiarskiej: dopiero gdy dworska sztuka czytania znaków nieba spotkała się z wieloletnimi dziennikami obserwacji, matematycznym przewidywaniem ruchów planet i nowym zodiakiem, niebo dało się obliczyć dla jednego człowieka.
Pismo nieba i jego czytelnicy
Mezopotamscy uczeni nazywali niebo „pismem niebios”, šiṭir šamê. Wyrażenie to dobrze oddaje sposób, w jaki rozumieli zjawiska na nieboskłonie. Zaćmienie, halo wokół Księżyca, pierwsze pojawienie się Wenus po okresie niewidoczności nie były dla nich przyczynami zdarzeń na ziemi, lecz znakami, które bogowie zapisywali, by ostrzec ludzi. Znak można było odczytać, a skoro zapowiadał coś, czego bogowie chcieli, można było też próbować odwrócić jego skutki rytuałem. Ta różnica między znakiem a przyczyną oddziela astrologię babilońską od późniejszej astrologii greckiej, która, zwłaszcza u Ptolemeusza, szukała w niebie fizycznych wpływów.
Najstarsze teksty z wróżbami niebieskimi pochodzą z okresu starobabilońskiego, z pierwszej połowy II tysiąclecia przed naszą erą, ale wielka kanoniczna seria powstała później. Nazywa się Enūma Anu Enlil, od pierwszych słów „Gdy Anu i Enlil”, i w ostatecznej postaci obejmowała około siedemdziesięciu tabliczek z kilkoma tysiącami omenów. Była podzielona na cztery części, odpowiadające czterem bóstwom i czterem rodzajom zjawisk: Sin, czyli Księżyc, Szamasz, czyli Słońce, Adad, bóg burzy, odpowiedzialny za zjawiska atmosferyczne, i Isztar, czyli planety i gwiazdy. Każdy omen ma tę samą formę warunkową: „jeżeli” zachodzi takie zjawisko, „to” nastąpi takie zdarzenie.
Seria zachowała też ślady bardzo starych obserwacji. Jej sześćdziesiąta trzecia tabliczka, nazywana tabliczką Wenus Ammisaduki, zawiera zapisy pierwszych i ostatnich widoczności Wenus z okresu około dwudziestu jednego lat panowania jednego z ostatnich królów pierwszej dynastii babilońskiej. Zachowała się w kopiach z I tysiąclecia, ale dane pochodzą z XVII wieku przed naszą erą i do dziś są wykorzystywane w sporach o chronologię starożytnego Bliskiego Wschodu. Warto też pamiętać, że w okresie starobabilońskim niebo nie było najważniejszym źródłem wiedzy o woli bogów. Większym prestiżem cieszyło się badanie wnętrzności zwierząt ofiarnych, zwłaszcza wątroby, a wróżbiarstwo niebieskie dorównało mu znaczeniem dopiero w I tysiącleciu, gdy jego znaki zaczęto systematycznie zbierać, kopiować i komentować w szkołach skrybów, a uczeni specjalizujący się w serii Enūma Anu Enlil stali się osobną grupą doradców króla.
Treść tych zapowiedzi jest prawie wyłącznie publiczna. Mówią o królu, o kraju, o urodzajach, o wojnach i buntach, o zarazach i powodziach. Jednostka pojawia się w nich tylko jako władca albo jako ktoś, kogo los jest związany z losem państwa. Astrologia babilońska w swojej klasycznej postaci była więc przede wszystkim instrumentem polityki: dostarczała królowi informacji o stanie relacji między nim a bogami.
Raporty do królów Asyrii
Najlepiej znamy działanie tego systemu z VII wieku przed naszą erą, z archiwów w Niniwie. Uczeni na usługach królów Asarhaddona i Aszurbanipala wysyłali do dworu raporty, w których cytowali omeny z Enūma Anu Enlil odpowiadające obserwowanym zjawiskom i dodawali własne komentarze. Te teksty, wydane w serii State Archives of Assyria przez Hermanna Hungera i Simo Parpolę, pokazują zaskakująco żywą rzeczywistość: uczeni spierają się o interpretację, wytykają sobie błędy, proszą o nagrody, przestrzegają króla przed wyjściem z pałacu w dniu niepomyślnym.
Szczególnie wymowny jest rytuał zastępczego króla, šar pūḫi. Kiedy zaćmienie zapowiadało śmierć władcy, uczeni mogli zalecić, by na kilka tygodni posadzić na tronie zastępcę, często człowieka niskiego stanu, na którego miało spaść nieszczęście, podczas gdy prawdziwy król ukrywał się i był nazywany „rolnikiem”. Po upływie wyznaczonego czasu zastępca umierał, a król wracał na tron. Rytuał ten pokazuje logikę systemu: znak jest wyrokiem, ale wyrok można przekierować. Istniały też ogólniejsze obrzędy apotropaiczne, zwane namburbi, które miały rozwiązywać zło zapowiedziane przez złe omeny.
W raportach widać także, że uczeni nie ograniczali się do patrzenia w niebo. Często przewidywali zjawiska z wyprzedzeniem, na przykład informując, że zaćmienie się nie odbędzie, bo nie nadszedł właściwy czas. Ta zdolność przewidywania była jeszcze ograniczona i opierała się na znajomości okresów, ale zapowiadała zmianę, która w następnych stuleciach przekształciła całą dyscyplinę.
Dzienniki, kompendia i nowy zodiak
Kluczowym krokiem było systematyczne zapisywanie obserwacji. Od połowy VII wieku przed naszą erą, a najstarszy zachowany przykład pochodzi z lat pięćdziesiątych tego stulecia, uczeni w Babilonie prowadzili tak zwane dzienniki astronomiczne. Notowali w nich noc po nocy położenia Księżyca i planet względem gwiazd, zjawiska atmosferyczne, poziom Eufratu, ceny podstawowych towarów i wydarzenia polityczne. Seria ta trwała, z przerwami w zachowaniu, aż do I wieku przed naszą erą i jest najdłuższym ciągłym programem obserwacji naukowych starożytności. Jej publikację rozpoczęli Abraham Sachs i Hermann Hunger w 1988 roku.
Wcześniej uczeni sporządzili kompendia, które porządkowały wiedzę o niebie. Najważniejsze z nich, znane od pierwszych słów jako MUL.APIN, „Gwiazda Pług”, zawiera listy gwiazd i gwiazdozbiorów, ich wschody, informacje o planetach i drogę Księżyca, czyli pas gwiazdozbiorów, przez które przechodzą Księżyc i planety. Najstarszy datowany odpis pochodzi z 686 roku przed naszą erą, ale treść jest starsza. Droga Księżyca liczyła siedemnaście lub osiemnaście gwiazdozbiorów, nierównej wielkości, i to z niej wyłonił się później zodiak.
Zodiak dwunastu znaków po trzydzieści stopni pojawia się w tekstach babilońskich pod koniec V wieku przed naszą erą, w epoce panowania perskiego. Był to wynalazek matematyczny, a nie obserwacyjny. Znaki nosiły nazwy gwiazdozbiorów, od których pochodziły, ale stały się abstrakcyjnymi odcinkami ekliptyki, umożliwiającymi podawanie pozycji w stopniach. Na tej podstawie w okresie Achemenidów, a zwłaszcza w epoce Seleucydów, rozwinęła się babilońska astronomia matematyczna, opisana w tekstach, które Otto Neugebauer wydał w 1955 roku jako Astronomical Cuneiform Texts. Uczeni dysponowali w nich arytmetycznymi metodami obliczania położeń Księżyca i planet na wiele lat naprzód, nie odwołując się do geometrycznych modeli kosmosu.
Dziecko urodzone w 410 roku przed naszą erą
W tych warunkach pojawił się horoskop. Najstarszy znany tekst tego rodzaju dotyczy dziecka urodzonego w 410 roku przed naszą erą, za panowania perskiego króla Dariusza II. Zapisany pismem klinowym, podaje imię ojca i rodu, datę narodzin, położenie Księżyca względem gwiazd oraz pozycje planet w znakach zodiaku, odnotowując też planetę, która była wówczas niewidoczna. Kolejne teksty, zebrane i wydane przez Francescę Rochberg w monografii Babylonian Horoscopes z 1998 roku, obejmują około trzech dziesiątków przykładów z okresu od końca V do I wieku przed naszą erą. Pochodzą głównie z Babilonu i z Uruk.
Ich struktura jest dość stała. Najpierw podana jest data, często z godziną urodzenia określoną w przybliżeniu, potem pozycje Słońca, Księżyca i planet w znakach, czasem dane dotyczące faz Księżyca, zaćmień w pobliżu daty urodzenia i przesileń. Na końcu niektóre teksty dodają krótką prognozę, sformułowaną na wzór omenów, na przykład o pomyślności, bogactwie albo długim życiu. Interesujące jest to, że dane o położeniach nie zawsze pochodzą z obserwacji. W wielu przypadkach zostały obliczone, prawdopodobnie przy pomocy tablic i almanachów, które uczeni posiadali. Horoskop jest więc od początku produktem astronomii obliczeniowej, a nie bezpośredniego patrzenia w niebo w chwili narodzin.
Obok horoskopów istniały teksty, które łączyły narodziny z określonymi zjawiskami niebieskimi: jeżeli dziecko urodzi się, gdy wschodzi pewna planeta, będzie mu się wiodło tak a tak. Są to wróżby urodzeniowe, przenoszące formułę omenu z państwa na jednostkę. Ich istnienie pokazuje, że horoskop nie zerwał z tradycją wróżbiarską, lecz przeniósł ją w nowy wymiar. Dlaczego to przeniesienie nastąpiło właśnie w okresie perskim, pozostaje przedmiotem dyskusji. Często wskazuje się, że po upadku rodzimych dynastii uczeni stracili królewskiego patrona i zaczęli szukać prywatnych klientów, ale jest to hipoteza, a nie ustalony fakt; równie istotny mógł być sam rozwój metod obliczeniowych, który umożliwił sporządzanie takich wykresów.
Czego Babilonia nie dała horoskopowi
Babilońskie horoskopy różnią się istotnie od tego, co nazywamy horoskopem dziś, i od tego, co pod tą nazwą rozumieli Grecy. Brakuje w nich przede wszystkim ascendentu, czyli punktu ekliptyki wschodzącego na wschodnim horyzoncie w chwili narodzin. Samo greckie słowo hōroskopos, „obserwujący godzinę”, oznaczało właśnie ten punkt, a cała technika podziału nieba na domy opierała się na nim. Babilończycy nie znali systemu domów, nie znali też typowych dla późniejszej astrologii aspektów, losów ani władztw planet nad znakami w postaci znanej z tradycji hellenistycznej.
To, co nazywa się narodzinami horoskopu, było więc procesem dwuetapowym. Babilonia dostarczyła zodiaku, metod obliczania położeń planet, zwyczaju łączenia nieba z narodzinami i ogromnego zasobu wróżebnej wiedzy. Grecko-egipskie środowisko epoki hellenistycznej, zwłaszcza w Aleksandrii, dodało ascendent, domy, aspekty i teorię wpływów, budując system, w którym horoskop stał się mapą całego życia. Najstarsze greckie horoskopy na papirusach są tematem osobnego eseju; tutaj wystarczy powiedzieć, że ich autorzy korzystali z babilońskich parametrów, nawet jeśli nie zawsze wiedzieli, skąd pochodzą.
Pośrednikami między tymi światami byli ludzie, których Grecy nazywali Chaldejczykami. Najsłynniejszy z nich, Berossos, kapłan Bela, napisał na początku III wieku przed naszą erą po grecku historię Babilonii dla seleukidzkiego króla Antiocha I. Późniejsza tradycja, obecna między innymi u Witruwiusza, twierdzi, że założył szkołę astrologiczną na wyspie Kos, ale brak źródeł, które by to potwierdzały, i trzeba to traktować jako legendę. Pewne jest, że imię „Chaldejczyk” stało się w świecie greckim i rzymskim synonimem astrologa, co samo w sobie świadczy o tym, skąd Grecy wywodzili tę wiedzę.
Babilońskie dziedzictwo w astrologii jest zatem zarazem podstawowe i ograniczone. Bez niego horoskop nie byłby możliwy, bo nie byłoby zodiaku ani metod, które pozwalały obliczyć niebo dla dowolnej chwili. Ale sam horoskop w pełnym znaczeniu, jako obraz losu jednostki oparty na godzinie narodzin, był dziełem późniejszym. Pierwsze tabliczki z Babilonu i Uruk pokazują moment przejścia, w którym pismo nieba, czytane dotąd dla królów, zaczęło być czytane dla zwykłych ludzi.