Teofil z Edessy i astrologia dworu Abbasydów

Chrześcijanin z Edessy w służbie kalifów

Teofil urodził się około 695 roku w Edessie, mieście północnej Mezopotamii, które od wieków było jednym z głównych ośrodków kultury syryjskiej. Należał do chrześcijan wyznania chalcedońskiego; Bar Hebraeus, syryjski uczony z XIII wieku i główne źródło wiadomości o jego życiu, nazywa go maronitą. Żył zatem w świecie, w którym greka pozostawała językiem nauki, syryjski – językiem Kościoła i codziennej uczoności, a arabski stawał się językiem władzy. Teofil posługiwał się wszystkimi trzema w różnym stopniu, ale swoje dzieła astrologiczne pisał po grecku.

Środowisko, z którego wyrósł, miało za sobą długą tradycję pracy nad grecką nauką. Sergiusz z Reszainy w VI wieku przekładał na syryjski Galena i pisma logiczne Arystotelesa, a w VII wieku Sewer Sebocht, biskup związany z klasztorem Kenneszre nad Eufratem, pisał po syryjsku o astrolabium i gwiazdozbiorach i z dumą bronił wiedzy Syryjczyków przed greckim poczuciem wyższości. Teofil był dziedzicem tej szkoły. Gdy Abbasydzi zaczęli zabiegać o grecką wiedzę, znaleźli ją nie tylko w bibliotekach Bizancjum, lecz przede wszystkim u chrześcijańskich uczonych własnego państwa, którzy przechowywali ją od pokoleń.

Kariera dworska przypadła na pierwsze dziesięciolecia dynastii Abbasydów, która w 750 roku obaliła Umajjadów i przeniosła centrum kalifatu do Iraku. W 762 roku założono Bagdad, a samą datę założenia miasta wybrano według rachunku astrologów, o czym traktuje odrębny esej; w zespole, który ją ustalił, występowali między innymi perski astrolog Nawbacht i żydowski uczony Maszallah. Teofil należał do tego samego pokolenia specjalistów, choć jego pozycja na dworze jest najlepiej poświadczona dopiero za panowania al-Mahdiego, który rządził w latach 775–785.

Bar Hebraeus przedstawia go jako głównego astrologa tego kalifa i osobę darzoną przez niego wyjątkowym zaufaniem. Według tej samej relacji Teofil zmarł w 785 roku, na krótko przed swoim mocodawcą. Chronologia ta, przekazana kilka wieków po wydarzeniach, nie jest niepodważalna, ale nie ma powodów, by ją odrzucać. Jeśli jest ścisła, Teofil dożył około dziewięćdziesięciu lat i był świadkiem całej przemiany Bliskiego Wschodu od kalifatu damasceńskiego do bagdadzkiego.

Kronikarz i tłumacz Homera

Zanim przejdziemy do astrologii, trzeba przypomnieć, że Teofil był znany także jako historyk. Napisał kronikę obejmującą dzieje od początku VII wieku do połowy VIII, która nie zachowała się w całości, ale według szeroko przyjętej hipotezy była intensywnie wykorzystywana przez późniejszych autorów piszących w trzech językach: przez bizantyjskiego kronikarza Teofanesa Wyznawcę, przez arabskojęzycznego biskupa Agapiusza z Manbidżu i przez syryjskich historyków, zwłaszcza Michała Syryjczyka. Robert Hoyland w opracowaniu z 2011 roku zrekonstruował tę kronikę z zachowanych przekazów i pokazał, jak wiele z naszej wiedzy o wczesnych podbojach arabskich i wojnach z Bizancjum pochodzi pośrednio od Teofila.

Bar Hebraeus przypisuje mu również przekład eposów Homera na syryjski. Wiadomość ta jest sporna co do zakresu – nie wiadomo, czy chodziło o pełny przekład, czy o fragmenty – ale samo przypisanie ma wymowę. Przedstawia Teofila jako uczonego, dla którego grecka kultura nie ograniczała się do traktatów technicznych, lecz obejmowała także poezję i historię. W tym świetle jego astrologia jawi się jako część szerszego programu: zachowania i przekazania greckiej wiedzy w środowisku, w którym jej dawne instytucje przestały istnieć.

Jako historyk i jako astrolog Teofil zajmował się tym samym przedmiotem: wojną i władzą. Kronika opisywała kampanie, oblężenia i przewroty, a pisma astrologiczne uczyły, jak dobrać chwilę na wymarsz, oblężenie albo zawarcie pokoju. To połączenie nie jest przypadkowe. Dla człowieka jego epoki dzieje polityczne i niebo były dwoma zapisami tej samej rzeczywistości, a historyk, który znał przebieg wydarzeń, mógł szukać w nich potwierdzenia reguł gwiazd.

Wojna wybierana według gwiazd

Najważniejszym dziełem astrologicznym Teofila są Apotelesmatika peri polemikōn katarchōn, czyli pisma o początkach wojennych, poświęcone astrologii elekcyjnej w zastosowaniu do działań zbrojnych. Astrologia katarchiczna, rozwinięta szczególnie przez Doroteusza z Sydonu w I wieku i omawiana w osobnym eseju, nie bada nieba urodzenia, lecz niebo chwili rozpoczęcia jakiegoś przedsięwzięcia. Kto wybiera dobrą godzinę na początek, ten według jej założeń nadaje sprawie korzystny bieg.

Teofil zastosował te zasady do sytuacji, którą znał z dworu: wypraw przeciw Bizancjum, buntów w prowincjach, rywalizacji o władzę. Jego pisma rozważają, jak wyznaczyć chwilę wyruszenia armii, jak rozpoznać w figurze nieba stronę atakującą i broniącą się, kiedy podjąć oblężenie i jak ocenić szanse oblężonego miasta, jak odczytywać wróżby dotyczące posłów, zdrady, jeńców i rozejmu. W typowej figurze katarchicznej ascendent i jego władca reprezentują tego, kto podejmuje działanie, a dom przeciwległy – przeciwnika; Mars, Księżyc i władcy osi decydują o przebiegu walki. Teofil przekłada te ogólne reguły na szczegółowe przypadki, nierzadko z uwagami świadczącymi o doświadczeniu praktyka.

Al-Mahdi prowadził w czasie swojego panowania wojny z Bizancjum na pograniczu anatolijskim, a w 782 roku jego syn Harun, późniejszy Harun ar-Raszid, dotarł z armią aż nad Bosfor i wymusił na cesarzowej Irenie trybut. Nie mamy źródeł, które pozwoliłyby powiązać konkretne decyzje wojskowe z konkretnymi elekcjami Teofila, i takich powiązań nie należy wymyślać. Wiadomo jednak, że kalifowie Abbasydów utrzymywali astrologów jako stałą część dworu, a wybór godziny wymarszu był w tej kulturze praktyką oczekiwaną, nie ekscentryczną.

Obecność astrologów na dworze nie była przy tym oczywista z punktu widzenia religii panującej. W tradycji muzułmańskiej krążyły wypowiedzi przypisywane Prorokowi, które potępiały wróżbitów i przypisywanie deszczu gwiazdom, a uczeni religijni wielokrotnie atakowali astrologię jako zamach na wszechmoc Boga. Kalifowie nie ogłaszali więc swoich elekcji jako aktów doktryny, lecz korzystali z nich jako z fachowej rady. Można przypuszczać, choć źródła nie mówią o tym wprost, że chrześcijanin w roli głównego astrologa był w tym układzie wygodny: jego wiedza była ceniona, a ewentualny zarzut bezbożności nie spadał bezpośrednio na muzułmańskie elity.

Pisma do Deukaliona i warsztat kompilatora

Poza traktatem wojennym Teofil napisał zbiór o różnych początkach, Peri katarchōn diaphorōn, obejmujący elekcje i pytania z życia prywatnego, oraz pismo o początkach kosmicznych, czyli o prognozowaniu losów świata i państw na podstawie wejść Słońca w znaki punktów zwrotnych i innych zjawisk ogólnych. Część jego dzieł ma formę wykładu skierowanego do syna Deukaliona, któremu ojciec przekazuje wiedzę zdobytą przez lata praktyki. Ten zabieg literacki był w tradycji greckiej dobrze znany, ale u Teofila nabiera rysu osobistego: autor wspomina własne doświadczenia i podkreśla, że nie powtarza ślepo autorytetów.

Teofil zapewnia czytelnika, że reguły zaczerpnięte od starszych autorów sprawdzał w praktyce, na wydarzeniach, których był świadkiem, i że przekazuje przede wszystkim te, które się potwierdziły. Trudno ocenić, ile w tym rzeczywistej weryfikacji, a ile toposu doświadczonego mistrza, ale sama deklaracja jest charakterystyczna: autor przedstawia się nie jako komentator ksiąg, lecz jako fachowiec, który zna niebo z sali narad.

Źródła Teofila to przede wszystkim Doroteusz, Ptolemeusz i Wettiusz Walens, a także późniejsi autorzy aleksandryjscy, których dzieła znamy dziś często tylko z jego przytoczeń. Najważniejszym badaczem tej tradycji był David Pingree, który w artykule From Alexandria to Baghdad to Byzantium z 2001 roku przedstawił Teofila jako kluczowe ogniwo w przekazie astrologii greckiej. Angielski przekład zachowanych pism, przygotowany przez Eduarda Gramaglię i wydany w 2017 roku, po raz pierwszy udostępnił je w całości czytelnikom spoza kręgu specjalistów od greckich rękopisów.

Teofil nie był oryginalnym teoretykiem. Był kompilatorem i praktykiem, który porządkował odziedziczony materiał według potrzeb dworu. Właśnie dlatego jego pisma są cenne: pokazują, jak grecka astrologia, uformowana w hellenistycznym Egipcie i rzymskiej Syrii, funkcjonowała w zupełnie nowym środowisku politycznym, i jak tę samą regułę można było przenieść z mieszczańskiego pytania o podróż na pytanie o wyprawę wojenną kalifa.

Droga powrotna: z Bagdadu do Konstantynopola

Losy pism Teofila odwracają zwykły obraz przekazu wiedzy. Zwykle mówi się o drodze greckiej nauki do świata arabskiego, którą później przejęła łacińska Europa. Teofil pokazuje drugi kierunek: jego greckie pisma, powstałe na dworze w Bagdadzie, trafiły do Bizancjum i współtworzyły tam odrodzenie astrologii w VIII i IX wieku. W rękopisach bizantyjskich zachował się traktat przypisywany Stefanowi Filozofowi, który twierdzi, że przybył do Konstantynopola z Persji i przywiózł astrologię zapomnianą przez Greków; Pingree łączył tego autora z kręgiem Teofila i wiązał z nim drogę jego pism do cesarstwa. Atrybucja tego tekstu i jego datowanie pozostają przedmiotem dyskusji.

W Bizancjum pisma Teofila były wypisywane, skracane i włączane do kompilacji astrologicznych, z których znaczna część trafiła do wielkiego katalogu greckich rękopisów astrologicznych, wydawanego od 1898 roku. Dla bizantyjskiego odbiorcy autor z dworu kalifa nie był egzotyczny: pisał po grecku, powoływał się na znane autorytety i był chrześcijaninem. Wraz z jego dziełami do Konstantynopola wracała jednak także praktyka uformowana w świecie arabskim, w tym przyzwyczajenie do traktowania astrologii jako narzędzia polityki państwowej.

Teofil pozwala zatem zobaczyć, że określenie astrologia arabska jest skrótem, który łatwo wprowadza w błąd. Na dworze pierwszych Abbasydów pracowali Persowie, Żydzi, chrześcijanie syryjscy i Arabowie, używający greki, pahlawi, syryjskiego i arabskiego. Teksty krążyły między tymi językami w obu kierunkach, a granica między tłumaczem a praktykiem była płynna. Teofil, piszący po grecku dla kalifa i dla własnego syna, ucieleśnia tę wielojęzyczność lepiej niż ktokolwiek inny.

Jego dzieło zachowuje się zarazem jak świadectwo zawodowej ciągłości. Astrolog z Edessy wykonywał w Bagdadzie te same czynności, które jego poprzednicy wykonywali dla rzymskich namiestników i perskich królów: wybierał chwile, odpowiadał na pytania, przestrzegał przed ryzykiem. Zmieniali się mocodawcy i języki, nie zmieniał się charakter usługi. Właśnie ta ciągłość pozwoliła astrologii greckiej przetrwać upadek świata, w którym powstała, i odrodzić się w miejscach, które jej twórcy uznaliby za barbarzyńskie.