Jan Łatosz i spór o reformę kalendarza w Rzeczypospolitej

Astrolog z krakowskiej szkoły

Jan Łatosz, urodzony około 1539 roku, wyrósł w środowisku, w którym sporządzanie kalendarzy i rocznych prognoz było zwykłym obowiązkiem matematyka uniwersyteckiego. Studiował w Akademii Krakowskiej, uzyskał w niej stopnie i wykładał nauki matematyczne, a równolegle zajmował się medycyną, co w tamtej epoce stanowiło połączenie niemal oczywiste. Lekarz potrzebował kalendarza astrologicznego, by wyznaczać dni do upustu krwi i podawania leków, a astrolog uniwersytecki był często pierwszym dostawcą takich kalendarzy dla miasta i dworów.

Twórczość Łatosza obejmowała przede wszystkim druki użytkowe: kalendarze z przepowiedniami pogody, wykazami dni sprzyjających zabiegom i ogólnymi prognozami na nadchodzący rok. Były to teksty skierowane do szerokiego odbiorcy, pisane po polsku lub z polskimi partiami, co sprawiało, że głos krakowskiego matematyka docierał daleko poza krąg uczonych. Prognostyk taki nie był jedynie zbiorem wróżb. W jego obrębie astrolog objaśniał, jak liczy się rok, kiedy przypadają święta ruchome, jakie są pory zaćmień i nowiów. Kalendarz stanowił więc w praktyce główne miejsce, w którym zwykły czytelnik stykał się z problemem miary czasu.

To właśnie sprawiło, że reforma kalendarza dotknęła astrologów bezpośrednio. Gdy w 1582 roku papież Grzegorz XIII ogłosił bullę Inter gravissimas, usuwając dziesięć dni z kalendarza i zmieniając zasady roku przestępnego, twórcy kalendarzy musieli przeliczyć wszystkie swoje tablice. W Rzeczypospolitej nowy kalendarz wprowadzono z inicjatywy króla Stefana Batorego i biskupów jeszcze w tym samym roku, w praktyce jednak jego przyjęcie trwało dłużej i natrafiało na opór.

Prognostyk jako forma sprzeciwu

Łatosz należał do najbardziej znanych polskich krytyków reformy. Jego zastrzeżenia miały charakter astronomiczny i obliczeniowy: uważał, że nowe zasady wyznaczania równonocy i pełni wiosennej, od których zależy data Wielkanocy, nie zostały oparte na dostatecznie dokładnych wyliczeniach, i że kalendarz gregoriański, zamiast usunąć błędy, wprowadza nowe. Nie był w tym odosobniony. Podobne zarzuty formułowali wówczas matematycy protestanccy w Niemczech, a także niektórzy katoliccy astronomowie, którzy sami brali udział w dyskusjach poprzedzających reformę.

Specyfika stanowiska Łatosza polegała na tym, że krytykę reformy przeniósł do gatunku, który był jego codziennym narzędziem pracy, czyli do rocznego prognostyku. W drukach przeznaczonych na kolejne lata, a zwłaszcza w prognostyku na rok 1595, znanym jako Prognosticon abo praktyka, zestawiał rachubę starą i nową, wytykał rozbieżności i sugerował, że posługiwanie się wadliwym kalendarzem prowadzi do obchodzenia świąt w niewłaściwych dniach. W ten sposób sprzeciw przestawał być sporem w gronie specjalistów, a trafiał do czytelników, którzy z prognostyku dowiadywali się o pogodzie, zdrowiu i porze siewu.

Ta strategia była skuteczna właśnie dlatego, że prognostyk cieszył się autorytetem wiedzy o niebie. Czytelnik, który ufał astrologowi w sprawie zaćmień i pełni, ufał mu także, gdy ten twierdził, że nowa rachuba jest błędna. Astrologia, rozumiana jako całość wiedzy o ruchach i znaczeniach ciał niebieskich, użyczała autorytetu argumentom kalendarzowym. Granica między przepowiednią a krytyką naukową zacierała się, a prognostyk stawał się trybuną.

Sama obecność astrologii w tym sporze miała także głębszy sens. Wierzono powszechnie, że właściwe obchodzenie świąt wiąże się z porządkiem kosmicznym, że Wielkanoc należy świętować w zgodzie z ruchem Słońca i Księżyca, które Bóg ustanowił jako znaki czasu. Błąd w kalendarzu nie był więc tylko pomyłką administracyjną, lecz rozstrojeniem relacji między liturgią a niebem. Łatosz, jako astrolog, występował w obronie tej harmonii, przynajmniej w swoim przekonaniu.

Szerszy front sprzeciwu

Głos Łatosza wpisywał się w europejską debatę, która toczyła się przez całe lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte XVI wieku. Po stronie reformy stał przede wszystkim jezuita Christoph Clavius, matematyk Kolegium Rzymskiego, który przygotował jej uzasadnienie i przez lata odpowiadał na zarzuty krytyków. Po stronie przeciwnej znaleźli się między innymi Michael Maestlin z Tybingi, nauczyciel Keplera, oraz Joseph Justus Scaliger, którzy wytykali reformie zarówno błędy rachunkowe, jak i samowolę papieskiego dekretu w sprawie, która ich zdaniem należała do całego chrześcijaństwa. Spór był więc jednocześnie naukowy i polityczny, a stronnictwa układały się w dużej mierze według granic wyznaniowych.

W Rzeczypospolitej opór miał jeszcze inne źródła. Wprowadzenie nowego kalendarza zderzyło się z interesami miast protestanckich, a w Rydze doszło w latach osiemdziesiątych do rozruchów, w których sprawa kalendarza splotła się z konfliktem między mieszczaństwem a władzami. Na wschodzie państwa ludność prawosławna pozostała przy rachubie juliańskiej, co oznaczało, że w jednym państwie obchodzono Wielkanoc w różnych terminach, a jarmarki, terminy sądowe i płatności trzeba było przeliczać.

W takiej sytuacji twórca kalendarzy był pierwszym, który musiał rozstrzygnąć praktyczny problem: którą rachubę drukować, a jeśli obie, to w jakim porządku. Wielu wydawców zestawiało w kalendarzach daty starego i nowego stylu, co samo w sobie było już formą uznania, że spór pozostaje otwarty. Łatosz poszedł dalej, bo nie poprzestał na zestawieniu, lecz uznał jedną z rachub za błędną i mówił o tym publicznie.

Konflikt z Akademią

Stanowisko Łatosza nie mogło pozostać bez odpowiedzi w środowisku, w którym reforma była sprawą Kościoła i korony. Akademia Krakowska, ściśle związana z hierarchią kościelną, opowiedziała się za kalendarzem gregoriańskim, a krytyka ze strony jednego z jej członków stawiała ją w trudnej sytuacji. Spór przybrał charakter instytucjonalny. Według przekazów dotyczących prognostyku na rok 1595 władze uczelni potępiły druk, a sam Łatosz znalazł się w takim położeniu, że jego dalsza działalność w Krakowie stała się niemożliwa.

W sporze tym splatały się różne motywy. Dla Akademii chodziło o posłuszeństwo wobec decyzji papieskiej i o wizerunek uczelni jako wiernej Kościołowi. Dla Łatosza, który najpewniej uważał się za dobrego katolika, chodziło o rzetelność rachunku i o odpowiedzialność astronoma za poprawność czasu. Konflikt odsłonił napięcie, które w XVI wieku towarzyszyło astrologii uniwersyteckiej: astrolog był zarazem uczonym, który miał wiedzieć, jak jest, i członkiem korporacji podległej autorytetom, które decydowały, jak ma być.

Nie wszystkie szczegóły tego konfliktu są dobrze udokumentowane, a część dawnej literatury opisywała go w duchu sympatii dla jednej ze stron. Pewne jest jednak, że Łatosz opuścił Kraków i znalazł schronienie tam, gdzie jego poglądy kalendarzowe nie tylko nie były przeszkodą, lecz stanowiły zaletę.

Ostróg i polityka wyznaniowa

Tym miejscem był Ostróg na Wołyniu, siedziba księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, najpotężniejszego magnata prawosławnego w Rzeczypospolitej. Ostrogski stworzył w swoim mieście ośrodek kultury ruskiej i prawosławnej, ze szkołą wyższą, drukarnią, w której ukazała się w 1581 roku słynna Biblia ostrogska, oraz kręgiem uczonych i polemistów. W tym środowisku sprawa kalendarza miała wymiar zasadniczy. Kościół prawosławny pozostał przy kalendarzu juliańskim, a reforma gregoriańska była postrzegana jako przejaw roszczeń papiestwa do decydowania o porządku życia wszystkich chrześcijan.

Już w latach osiemdziesiątych XVI wieku w Ostrogu ukazywały się pisma przeciw nowemu kalendarzowi, w tym polemika Herasyma Smotryckiego, rektora ostrogskiej szkoły, wydana w 1587 roku. Łatosz trafiał więc do środowiska, które od lat prowadziło spór na tym samym polu. Jego kompetencje astronomiczne i lekarskie były tam cenne, a jego krytyka reformy zyskiwała nowy kontekst: ze sporu o dokładność rachunku przekształcała się w element obrony tożsamości wyznaniowej Rusi.

Kontekst ten zaostrzył się po 1596 roku, gdy unia brzeska podzieliła Kościół ruski na część uznającą zwierzchnictwo papieża i część pozostającą przy prawosławiu. Ostrogski był głównym protektorem przeciwników unii, a kalendarz stał się jednym z najbardziej widocznych znaków przynależności. Kto liczył czas po staremu, ten deklarował wierność prawosławiu, kto po nowemu – zwierzchnictwu Rzymu. Łatosz, katolicki astrolog z Krakowa, znalazł się w samym środku tego podziału po stronie przeciwnej Akademii, w której się wykształcił.

W Ostrogu działał do śmierci w 1608 roku, łącząc praktykę lekarską z pracą astronomiczną. Jego obecność na dworze Ostrogskiego pokazuje, że polityczny i wyznaniowy patronat mógł zastąpić uniwersytet jako oparcie dla uczonego, a astrologia znajdowała miejsce w różnych porządkach konfesyjnych, przybierając w każdym z nich nieco inny sens.

Astrologia między porządkami

Przypadek Łatosza pokazuje, że pod koniec XVI wieku astrologia nie była ani dziedziną neutralną, ani wyłącznie prywatną. Prognostyk, kalendarz i horoskop należały do sfery publicznej, a ich twórcy podlegali naciskom ze strony Kościoła, uczelni i możnych protektorów. Spór o kalendarz uczynił te zależności szczególnie widocznymi, ponieważ dotyczył samej miary czasu, na której opierała się cała praktyka astrologiczna.

Łatosz nie walczył z reformą w imię przesądu. Jego zarzuty dotyczyły rachunku i dokładności, a więc tej części astrologii, która dziś nazwalibyśmy astronomią. Jednak siłę przebicia dawało im to, że głosił je astrolog, autor prognostyków czytanych przez szlachtę i mieszczan. W tym sensie jego działalność odsłania szczególną rolę astrologii w kulturze wczesnonowożytnej: była ona pośrednikiem między wiedzą specjalistyczną a opinią publiczną, a przez to również narzędziem politycznym.

Dzieje jego konfliktu przypominają także, że granice wyznaniowe w Rzeczypospolitej przebiegały również przez niebo. Wybór kalendarza oznaczał wybór wspólnoty, a astrolog, który obliczał święta, stawał się uczestnikiem sporu o to, kto ma prawo ustanawiać czas chrześcijański. Łatosz, krytyk z Krakowa, który dokończył życia w prawosławnym Ostrogu, uosabia to przemieszanie nauki, wiary i polityki, w którym astrologia końca XVI wieku była czymś więcej niż sztuką przepowiadania.