Zodiak z Dendery i egipskie niebo pod rzymskim panowaniem

Sufit w kaplicy Ozyrysa

Świątynia Hathor w Denderze, w Górnym Egipcie, należy do najlepiej zachowanych sanktuariów późnej epoki. Jej obecny kształt powstawał od ostatnich dziesięcioleci panowania Ptolemeuszy aż po czasy cesarzy rzymskich, którzy kazali przedstawiać się na ścianach w stroju faraonów. Na dachu świątyni znajdują się niewielkie kaplice związane z misteriami Ozyrysa, celebrowanymi w miesiącu choiak, a w jednej z nich sufit zdobił kamienny relief o kolistej kompozycji – jedyny tak pełny okrągły obraz nieba, jaki przetrwał ze starożytnego Egiptu.

Kompozycję podtrzymują cztery stojące kobiece postacie oraz osiem klęczących figur z głowami sokołów, rozmieszczonych parami. Wewnątrz koła rozmieszczono znaki zodiaku, planety w postaci bóstw, gwiazdozbiory egipskie, takie jak Udziec Byka na północy czy postać hipopotamicy, a na obwodzie pochód trzydziestu sześciu postaci dekanów. Nie jest to mapa w nowoczesnym sensie, lecz obraz teologiczny, w którym niebo przedstawiono jako uporządkowany, chroniony przez bogów krąg.

Datowanie reliefu przez długi czas pozostawało przedmiotem sporu, o którym będzie mowa dalej. Dzisiejszy konsensus, oparty na inskrypcjach, stylu i analizie przedstawionych zjawisk, umieszcza go około połowy I wieku p.n.e., czyli w czasach ostatnich Ptolemeuszy, kilkanaście lat przed włączeniem Egiptu do imperium w 30 roku p.n.e. Francuska egiptolog Sylvie Cauville zaproponowała datę zbliżoną do 50 roku p.n.e., wskazując, że na reliefie zaznaczono dwa zaćmienia z lat 52–51 p.n.e. Prostokątny zodiak z sufitu pronaosu tej samej świątyni powstał już w epoce rzymskiej, za Tyberiusza, co pozwala mówić o całym zespole jako o niebie Egiptu przechodzącego pod władzę Rzymu.

Dwa języki jednego nieba

Najciekawsze w reliefie jest zestawienie dwóch systemów porządkowania nieba, które powstały w zupełnie różnych światach. Dwanaście znaków zodiaku to dziedzictwo babilońskie, przetworzone przez Greków i do Egiptu przyniesione dopiero w epoce hellenistycznej. Dekany natomiast należą do rodzimej egipskiej tradycji, poświadczonej na wiekach trumien i sufitach grobowców już w Średnim Państwie, gdzie służyły do mierzenia godzin nocy.

Na sufit w Denderze znaki weszły w postaci nieco zegipcjanizowanej. Wodnik ukazany jest jako bóg Nilu, Hapi, wylewający wodę z dwóch naczyń; Rak w niektórych interpretacjach przypomina skarabeusza; Koziorożec i Strzelec zachowują hellenistyczne rysy, ale wkomponowano je w ikonografię zbliżoną do egipskiej. Planety występują jako bóstwa z atrybutami, z których część łączy się z Horusem w różnych postaciach. Nie ma tu mechanicznego zestawienia dwóch katalogów, lecz próba wyrażenia obcego systemu w rodzimym idiomie obrazowym.

Ta synteza ma duże znaczenie dla historii astrologii. W tym samym czasie, gdy relief powstawał, w Egipcie spisywano greckie podręczniki, w których znaki zodiaku dzielono na odcinki rządzone przez dekany. Relief nie jest ilustracją żadnego z tych traktatów i nie należy go czytać jak schematu technicznego, ale świadczy o tym, że kapłani świątynni byli zaznajomieni z nową, mieszaną wiedzą o niebie i umieli ją włączyć do kultu. Niebo z Dendery jest więc niebem przejściowym: zbudowanym z babilońskich znaków, egipskich dekanów i greckiej idei, że całość można przedstawić jako jedno koło.

Od Desaix do Saulniera

Europejczycy poznali relief dzięki wyprawie Bonapartego do Egiptu. W 1799 roku oddziały generała Desaix dotarły do Dendery, a towarzyszący im rysownik Dominique Vivant Denon sporządził szkic sufitu, który opublikował w swojej relacji z podróży. Dokładniejsze rysunki wykonali następnie inżynierowie i uczeni Komisji Nauk i Sztuk, a reprodukcje weszły do monumentalnego Description de l'Égypte. Zodiak szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów starożytnego Egiptu w Europie.

Popularność miała swoją cenę. W 1820 roku paryski kolekcjoner Sébastien Louis Saulnier wysłał do Egiptu Jeana-Baptiste'a Lelorraina z zadaniem wydobycia reliefu. Lelorrain, przy użyciu pił, dłut i według niektórych relacji ładunków prochu, wyciął fragment sufitu, przetransportował go Nilem i wywiózł do Francji. W 1821 roku zodiak dotarł do Paryża, gdzie wywołał sensację; rok później kupił go król Ludwik XVIII za znaczną sumę. Przez długi czas przechowywano go w Bibliotece Królewskiej, później Narodowej, a od 1922 roku znajduje się w Luwrze. W Denderze na jego miejscu umieszczono później odlew.

Sam transport był przedsięwzięciem ryzykownym. Kamienny blok ważył wiele ton, a jego wycięcie wymagało rozebrania części stropu, co nieodwracalnie naruszyło kaplicę. Relacje z epoki opisują pośpiech, z jakim pracowano, by uprzedzić ewentualnych konkurentów i uniknąć sprzeciwu miejscowych władz. W tym wyścigu o egipskie zabytki nikt nie pytał, jaką funkcję relief pełnił w świątyni, ani czy można go zrozumieć poza miejscem, dla którego go wykonano.

Wywiezienie zodiaku bywa dziś przywoływane jako przykład kolonialnego zawłaszczania zabytków i co pewien czas wraca w egipskich żądaniach zwrotu. Dla historyka idei istotniejsze jest jednak to, że relief oderwany od świątyni przestał być elementem kaplicy Ozyrysa, a stał się eksponatem i dokumentem naukowym, który poddawano pomiarom, rachunkom i interpretacjom bez związku z jego pierwotnym, liturgicznym kontekstem.

Spór o wiek świata

Zodiak z Dendery trafił do Paryża w momencie, gdy toczyła się debata o starożytności ludzkiej cywilizacji. Już w 1795 roku Charles-François Dupuis w Origine de tous les cultes przekonywał, że zodiak powstał w Egipcie przed wieloma tysiącami lat, a wszystkie religie, z chrześcijaństwem włącznie, są alegoriami ruchów nieba. Jeśli egipski obraz nieba utrwalał układ gwiazd sprzed tysięcy lat, to biblijna chronologia, licząca od stworzenia świata zaledwie kilka tysiącleci, okazywała się nie do utrzymania.

Relief wydawał się dostarczać materiału do takich rachunków. Ponieważ punkty równonocy przesuwają się wzdłuż zodiaku wskutek precesji, położenie znaków względem osi kompozycji można było interpretować jako zapis epoki, w której relief zaprojektowano. Różni uczeni, w tym astronomowie i matematycy związani z wyprawą egipską, wyprowadzali z takich założeń daty bardzo odległe, sięgające nieraz kilku tysiącleci przed naszą erą. Inni, w tym Jean-Baptiste Biot, prowadzili staranniejsze obliczenia i dochodzili do dat znacznie późniejszych, choć wciąż różnych od dzisiejszych ustaleń. Dyskusja angażowała naukowców, duchownych i publicystów, a w kręgach katolickich zodiak budził niepokój jako potencjalny dowód przeciw Pismu.

Rozstrzygnięcie przyszło od strony, której astronomowie się nie spodziewali. Jean-François Champollion, który w 1822 roku ogłosił swoją metodę odczytywania hieroglifów, zwrócił uwagę na kartusze w otoczeniu reliefu i odczytał w jednym z nich grecki tytuł autokrator, używany przez władców rzymskich. Wkrótce Antoine-Jean Letronne wykazał na podstawie greckich inskrypcji, że duża część świątyni pochodzi z epoki rzymskiej. Choć sam okrągły relief jest nieco starszy niż pronaos, jego późne datowanie przestało budzić wątpliwości: nie był świadectwem pradawnej mądrości sprzed potopu, lecz dziełem świata, w którym greckie i egipskie wyobrażenia współistniały pod hellenistycznym i rzymskim panowaniem. Historię tego sporu szczegółowo odtworzyli Jed Buchwald i Diane Greco Josefowicz w książce The Zodiac of Paris z 2010 roku.

Niebo jako dokument datujący

Ironia tej historii polega na tym, że ostatecznie to właśnie astronomia pozwoliła precyzyjnie datować relief, choć w sposób odwrotny niż chcieli tego jej pierwsi interpretatorzy. Zamiast wyciągać wnioski z ogólnego ułożenia znaków, współcześni badacze odczytują konkretne zjawiska zaznaczone na reliefie: położenia planet w określonych znakach i symbole zaćmień. Jeżeli planety ukazano w znakach odpowiadających rzeczywistej konfiguracji nieba w danym roku, a dwa zaćmienia pasują do zjawisk obserwowalnych z Egiptu, wówczas możliwy przedział dat zawęża się bardzo wyraźnie.

Metoda ta wymaga ostrożności, bo relief nie jest tablicą astronomiczną i nie wszystkie jego elementy dają się jednoznacznie zinterpretować. Pozycje planet mogą wyrażać ich „wywyższenia”, czyli znaki uznawane w astrologii za szczególnie im sprzyjające, a nie chwilowe położenie; wtedy zestaw nie wskazywałby żadnej daty. Część badaczy rzeczywiście dostrzega w zodiaku taki właśnie, symboliczny układ planet. Debata jest więc nadal żywa, ale toczy się w granicach stulecia, a nie tysiącleci, co samo w sobie pokazuje, jak daleko przesunęła się perspektywa od czasów Dupuisa.

Zodiak z Dendery jest przez to dokumentem podwójnym. Po pierwsze, poświadcza sposób, w jaki kapłani egipscy końca epoki ptolemejskiej wyobrażali sobie kosmos, w którym obce znaki zostały włączone do starszej sieci dekanów i bóstw. Po drugie, dokumentuje dzieje europejskiej nauki XIX wieku, w której egipski kamień posłużył jako argument w walce o autorytet Pisma i rozumu, a potem stał się wzorcowym przypadkiem tego, jak lektura obrazu zależy od pytań, z jakimi się do niego przystępuje. Ten sam krąg gwiazd służył najpierw liturgii Ozyrysa, potem polemice wolnomyślicieli, wreszcie spokojnej pracy egiptologów.

Niebo, które zmieniło gospodarza

Tytułowe „rzymskie panowanie” wymaga zatem doprecyzowania. Okrągły relief powstał tuż przed rzymskim podbojem, ale zespół świątynny, do którego należy, ukończono i ozdobiono już pod władzą cesarzy. Kapłani w Denderze kontynuowali dawne rytuały, wpisując imiona Augusta i Tyberiusza w kartusze tak samo, jak wcześniej imiona Ptolemeuszy. Niebo przedstawione na suficie nie zmieniło się wraz z gospodarzem kraju; zmieniło się tylko to, kto w hieroglificznych tytułach występował jako opiekun porządku świata.

W tej ciągłości tkwi jeden z najważniejszych sensów zabytku. Egipska religia późnej epoki nie zniknęła pod naporem greckiej i rzymskiej kultury, lecz przyjęła z niej to, co dało się włączyć do własnego obrazu kosmosu, i zachowała przy tym swoje formy. Zodiak z Dendery pokazuje tę zdolność w skali jednego sufitu: babiloński pas znaków osadzono w egipskiej strukturze dekanów, a całość ofiarowano bóstwom, które opiekowały się misteriami Ozyrysa, umierającego i odradzającego się boga. Kiedy więc patrzy się dziś na relief w paryskiej sali, warto pamiętać, że oglądany przedmiot był niegdyś elementem kultu, w którym niebo nie było przedmiotem obliczeń, lecz miejscem obecności bogów.