Sahl ibn Bishr i praktyczny warsztat astrologa
Sahl ibn Biszr, żydowski astrolog z Chorasanu działający w pierwszej połowie IX wieku, zostawił zwięzłe podręczniki pytań i wyboru chwil, które jako Introductorium, De interrogationibus, De electionibus i Quinquaginta praecepta uczyły łacińską Europę technicznego rzemiosła astrologa przez kilka stuleci.
Astrolog w służbie namiestników
O życiu Sahla ibn Biszra wiadomo niewiele, a większość informacji pochodzi z arabskich katalogów uczonych spisanych kilka pokoleń po jego śmierci, przede wszystkim z Fihristu Ibn an-Nadima z końca X wieku. Według tych relacji był Żydem, pochodził z Chorasanu, wschodniej prowincji kalifatu, i służył jako astrolog Tahirowi ibn al-Husajnowi, wodzowi, który pomógł al-Mamunowi zdobyć władzę i został następnie namiestnikiem tej krainy. Później miał pracować dla wezyra al-Hasana ibn Sahla. Jego działalność przypada zatem na pierwsze dziesięciolecia IX wieku, a śmierć zwykle datuje się na około połowę tego stulecia, choć dokładne lata pozostają niepewne.
Ten skromny zarys biograficzny mówi jednak coś istotnego o charakterze jego pism. Sahl nie był filozofem przyrody ani komentatorem Ptolemeusza, lecz praktykiem związanym z dworami, gdzie astrologia służyła podejmowaniu decyzji: kiedy wyruszyć, czy zaufać posłowi, czy zbieg zostanie schwytany, czy choroba możnego się przesili. Jego podręczniki są odbiciem tej sytuacji. Brakuje w nich długich wywodów teoretycznych, za to obfitują w reguły, przykłady i wyliczenia przypadków, które można było szybko zastosować przy sporządzaniu figury nieba.
Sahl pisał po arabsku, korzystając z dorobku astrologii perskiej i greckiej, która docierała do Bagdadu przez przekłady z pahlawi i syryjskiego. Wśród autorytetów, na których się opierał, znajdował się Doroteusz z Sydonu, autor dydaktycznego poematu astrologicznego, znanego Arabom w perskiej wersji, a także inni astrologowie epoki Abbasydów. Przekaz ten zostawił ślady w jego terminologii: wiele pojęć, które w łacinie staną się standardowe, Sahl wyraził zwięźle i systematycznie.
Introductorium jako słownik warunków
Najważniejszym z punktu widzenia technicznego jest wprowadzenie do sztuki sądów, które w łacińskim przekładzie nosiło tytuł Introductorium. Nie jest to elementarz w nowoczesnym sensie, bo zakłada znajomość znaków, planet i domów. Jego zadaniem jest objaśnienie stanów i relacji, w jakich planety mogą się znajdować, oraz ich znaczenia dla wyroku. Sahl opisuje kolejno, co znaczy, że planeta zbliża się do aspektu z inną albo się od niego oddala, że jedna planeta „przyjmuje” drugą, gdy ta znajduje się w jej godności, że światło jest przenoszone przez planetę szybszą lub zbierane przez wolniejszą, że aspekt zostaje przerwany przez trzecią planetę, zanim się dopełni.
Te pojęcia, w łacinie oddawane terminami takimi jak applicatio, separatio, receptio, translatio luminis, collectio czy prohibitio, tworzą gramatykę astrologii horarnej i elekcyjnej. Bez nich figura nieba jest tylko spisem położeń; z nimi staje się opowieścią o tym, czy sprawa dojdzie do skutku, kto jej pomoże, kto przeszkodzi i w jakim czasie się rozstrzygnie. Sahl ujmuje je w krótkich, numerowanych definicjach, co czyniło jego tekst wygodnym w nauczaniu i łatwym do przyswojenia przez tłumaczy.
Wprowadzenie zawiera też ustęp o tym, jak planeta może być wzmocniona lub osłabiona: przez położenie w domu kątowym, przez bycie w swojej godności, przez szybki lub wsteczny ruch, przez bliskość Słońca. Ocena siły planet była warunkiem każdego wyroku, a Sahl formułuje ją z dbałością o szczegół, która pozwala przypuszczać, że jego podręcznik powstał jako narzędzie dla uczniów lub współpracowników na dworze.
Pytania i ich anatomia
Drugim filarem warsztatu Sahla jest księga pytań, w łacinie De interrogationibus. Astrologia pytań opiera się na założeniu, że chwila, w której ktoś zadaje astrologowi poważne pytanie, sama w sobie zawiera odpowiedź. Sporządza się wtedy figurę nieba na ten moment i odczytuje ją według ustalonych zasad. Sahl rozpoczyna od kwestii fundamentalnej: jak przypisać pytającego i rzecz, o którą pyta, do domów figury. Pytający jest zawsze reprezentowany przez ascendent i jego władcę, rzecz pytana przez dom, który jej odpowiada: majątek przez drugi, bracia i krótkie podróże przez trzeci, małżeństwo i przeciwnik przez siódmy, władza przez dziesiąty, i tak dalej.
Następnie bada się relację obu znaczników. Jeśli władca ascendentu i władca domu rzeczy zbliżają się do aspektu, sprawa dojdzie do skutku; jeśli się oddalają, raczej nie. Gdy brak bezpośredniego związku, może go ustanowić trzecia planeta, przenosząc światło od jednej do drugiej. Sahl przechodzi przez kolejne domy i podaje typowe pytania: o chorobę, o zgubę, o ucieczkę niewolnika, o wynik procesu, o powodzenie podróży, o prawdziwość pogłoski. W pytaniu o chorobę, by wziąć jeden przykład, sam chory przypisany jest do ascendentu, choroba do domu szóstego, a śmierć do ósmego; astrolog bada, czy władca ascendentu zbliża się do władcy domu śmierci, czy też oddala się od niego, i jaki jest stan Księżyca, który w każdej figurze współdecyduje o losie pytającego. Ta lista odzwierciedla realia życia w miastach abbasydzkiego kalifatu, ale okazała się na tyle uniwersalna, że łacińscy czytelnicy mogli stosować ją bez większych zmian.
Ciekawym rysem tych pism jest uwaga poświęcona intencji pytającego. Sahl, podobnie jak inni astrologowie jego kręgu, uznawał, że figurę należy sporządzać dla pytania szczerego i ważnego, a nie dla ciekawości czy próby. Odczytuje się też w niej, czy astrolog może bezpiecznie wydać wyrok, czy sytuacja jest niejasna. Tak rozumiana sztuka pytań była nie tylko techniką, lecz także etyką rozmowy między klientem a znawcą nieba.
Wybór chwili i zasada korzenia
Księga wyborów, De electionibus, odwraca kierunek astrologii pytań. Nie chodzi już o odczytanie nieba w chwili zadania pytania, lecz o wybór przyszłej chwili, w której warto rozpocząć przedsięwzięcie: podróż, budowę, zawarcie małżeństwa, spotkanie z władcą, rozpoczęcie kuracji. Sahl formułuje tu zasadę, która stanie się dla tradycji kluczowa: wybór chwili nie działa w próżni, lecz musi się zgadzać z horoskopem urodzenia osoby, dla której się go dokonuje, albo przynajmniej z figurą pytania. Ten fundament nazywał korzeniem; wybrana chwila ma umocnić to, co korzeń obiecuje, ale nie może stworzyć pomyślności, której zabrakło w samym początku.
Zasada korzenia ma znaczenie wykraczające poza technikę. Wprowadza ona ograniczenie mocy astrologa: dobrze wybrana godzina nie zastąpi dobrego urodzenia, a człowiek, któremu gwiazdy nie sprzyjają w danej sprawie, nie zmieni losu przez sam wybór czasu. W ten sposób astrologia elekcyjna stawała się sztuką roztropności, a nie magią, i taki jej charakter podkreślali średniowieczni łacińscy czytelnicy Sahla, którzy musieli liczyć się z teologicznymi zarzutami wobec przepowiadania.
Szczegółowe reguły wyborów u Sahla dotyczą przede wszystkim Księżyca, który jako najszybsza planeta i znacznik początków decyduje o pomyślności przedsięwzięcia. Księżyc nie powinien być wolny od aspektów, czyli w położeniu, które tradycja nazywa pustym biegiem, nie powinien się zbliżać do planet szkodliwych ani przebywać w drodze spalonej, części zodiaku uważanej za niekorzystną. Takie przepisy, powtarzane w późniejszych podręcznikach, mają u Sahla jedną z najwcześniejszych systematycznych postaci.
Pięćdziesiąt przykazań i sztuka zwięzłości
Najpopularniejszym w średniowiecznej Europie tekstem przypisywanym Sahlowi był zbiór pięćdziesięciu sentencji, znany po łacinie jako Quinquaginta praecepta. Są to krótkie maksymy, z których każda zamyka w jednym zdaniu lub kilku regułę interpretacyjną: o planecie wstecznej, o znaczeniu konkretnego aspektu, o tym, co oznacza położenie władcy ascendentu w domu upadku. Forma aforystyczna, znana też z pseudoptolemejskiego Centiloquium, sprzyjała zapamiętywaniu i cytowaniu, a sentencje Sahla były często przepisywane w zbiorach astrologicznych obok innych krótkich traktatów.
Zwięzłość nie oznacza tu powierzchowności. Każde przykazanie zakłada cały system pojęć wyłożony w Introductorium i stosowany w księgach pytań i wyborów. Można powiedzieć, że Quinquaginta praecepta były rodzajem ściągawki dla praktyka, który znał już zasady, ale potrzebował szybkiego przypomnienia najważniejszych reguł. To właśnie ten tekst sprawił, że imię Zaela, jak zlatynizowano Sahla, stało się w średniowiecznych katalogach rozpoznawalne.
Obok wymienionych traktatów łacińska tradycja zna także księgę o czasach, czyli o sposobach ustalania, kiedy zapowiedziane zdarzenie nastąpi. Pytanie o czas było jednym z najtrudniejszych w astrologii praktycznej, a Sahl podawał na nie odpowiedzi oparte na odległości między znacznikami i na charakterze znaków, w których się znajdują.
Łacińskie życie Zaela
Pisma Sahla zostały przełożone na łacinę w XII wieku, w okresie wielkiej fali tłumaczeń z arabskiego, która objęła Hiszpanię i południową Francję. Przypisanie poszczególnych przekładów konkretnym tłumaczom bywa sporne, ale wiadomo, że teksty Zaela krążyły w licznych rękopisach i wchodziły do zbiorów, z których korzystali nauczyciele astronomii na uniwersytetach. Istniały też przekłady hebrajskie, co dla autora żydowskiego pochodzenia ma szczególną wymowę: jego dzieła powróciły do kultury, z której wyrósł, drogą okrężną przez arabski.
W okresie inkunabułów pisma Zaela trafiły do druku, zwykle w weneckich zbiorach traktatów astrologicznych, wydawanych razem z tekstami innych autorytetów. Pozwoliło to ich treści przetrwać aż do epoki, w której astrologia horarna przeżywała swoje ostatnie wielkie odrodzenie. Wcześniej jednak, w XIII wieku, Gwidon Bonatti z Forlì, najbardziej wpływowy łaciński praktyk tego stulecia, w swoim obszernym Liber astronomiae wielokrotnie powoływał się na Zaela, przejmując jego reguły pytań i wyborów, często niemal dosłownie. Za pośrednictwem Bonattiego nauka Sahla dotarła do czytelników, którzy nigdy nie mieli w ręku jego własnych traktatów, a jego sformułowania zrosły się z tradycją łacińską tak mocno, że późniejsi autorzy nie zawsze pamiętali, skąd pochodzą. Współcześnie podręczniki Sahla przetłumaczono na języki nowożytne, a historycy astronomii zwracają uwagę, że stanowią one jedno z najwcześniejszych świadectw systematyzacji techniki pytań w świecie arabskim.
Znaczenie Sahla polega więc nie na oryginalności doktryny, lecz na nadaniu jej formy, którą można było przekazać i nauczać. Jego podręczniki pokazują astrologię nie jako spekulację o naturze kosmosu, lecz jako warsztat: zbiór narzędzi, procedur i reguł, dzięki którym znawca nieba mógł odpowiadać na pytania ludzi swojego czasu. W tej praktycznej postaci tradycja przetrwała przekłady, zmiany kultur i religii, a jej słownictwo do dziś pozostaje w użyciu u tych, którzy uprawiają astrologię horarną.