Godności planetarne – domicyle, egzaltacje, trygony i termy

Tabela, która wygląda na jedność

W podręcznikach astrologii od późnego średniowiecza po XVII wiek godności planet przedstawiano w postaci tabeli. Dla każdego znaku zodiaku wskazywano władcę domicylu, planetę w egzaltacji, władców trygonu, podział znaku na termy i trzy dekanaty, czyli oblicza. Dodawano też miejsca słabości: wygnanie, przeciwległe domicylowi, oraz upadek, przeciwległy egzaltacji. William Lilly w Christian Astrology z 1647 roku nadał temu układowi postać punktową: pięć punktów za domicyl, cztery za egzaltację, trzy za trygon, dwa za termin, jeden za oblicze. Czytelnik otrzymywał w ten sposób wrażenie systemu zaprojektowanego od początku jako całość, z wagami odpowiadającymi stopniom ważności.

Takie wrażenie jest mylące. Kiedy przyjrzeć się każdej kolumnie tej tabeli z osobna, okazuje się, że pochodzą z różnych epok, różnych kultur astronomicznych i różnych sposobów myślenia o niebie. Zestawienie ich w jedną hierarchię było dziełem stopniowej kompilacji, a uzasadnienia, które później im przypisywano, często powstawały długo po samych schematach. Historia godności jest więc historią warstw nakładanych jedna na drugą, z których żadna nie zatarła całkowicie poprzednich.

Egzaltacje i babilońskie miejsca tajemnicy

Najstarszą z tych warstw stanowią najpewniej egzaltacje, greckie hypsomata, czyli wywyższenia. Słońce wywyższa się w Baranie, Księżyc w Byku, Saturn w Wadze, Jowisz w Raku, Mars w Koziorożcu, Wenus w Rybach, a Merkury w Pannie. W tekstach klinowych z ostatnich wieków astronomii babilońskiej pojawia się pojęcie bīt niṣirti, dosłownie „dom tajemnicy” lub „miejsce ukryte”, przypisane poszczególnym planetom w określonych częściach nieba. Badacze mezopotamskiej astronomii, wśród nich Francesca Rochberg, wskazywali, że przyporządkowania te w dużej mierze pokrywają się z hellenistycznymi egzaltacjami, choć pierwotnie odnosiły się raczej do gwiazdozbiorów niż do równych trzydziestostopniowych znaków.

Hellenistyczni astrologowie dodali do egzaltacji konkretne stopnie: Słońce w dziewiętnastym stopniu Barana, Księżyc w trzecim Byka, Saturn w dwudziestym pierwszym Wagi, Jowisz w piętnastym Raka, Mars w dwudziestym ósmym Koziorożca, Wenus w dwudziestym siódmym Ryb, Merkury w piętnastym Panny. Skąd pochodzą te liczby, pozostaje sporne. Proponowano rozmaite wyjaśnienia, od rocznicowych układów planet po ślady starszych katalogów, ale żadne nie zyskało powszechnej zgody. Ptolemeusz, świadomy tej niepewności, nie podaje w Tetrabiblos stopni, lecz jedynie znaki, a egzaltacje uzasadnia fizycznie: Słońce wywyższa się w Baranie, bo wtedy dni się wydłużają i rośnie jego ciepło, Saturn w Wadze, bo naprzeciw niej Słońce słabnie, a chłód Saturna zyskuje przewagę.

To uzasadnienie dobrze pokazuje mechanizm palimpsestu. Babiloński schemat przetrwał w greckim świecie jako coś danego, a hellenistyczny filozof przyrody nadał mu sens zgodny z własną fizyką. Racja wtórna przykryła pierwotną, której Ptolemeusz zapewne już nie znał, ale schemat pozostał nienaruszony.

Domicyle i horoskop świata

Domicyle, greckie oikoi, czyli domy planet, mają wyraźnie inną budowę. Ich układ jest niemal geometrycznie symetryczny. Słońce rządzi Lwem, Księżyc Rakiem; od tej pary w obie strony rozchodzą się domy kolejnych planet w porządku ich odległości: Merkury otrzymuje Bliźnięta i Pannę, Wenus Byka i Wagę, Mars Barana i Skorpiona, Jowisz Ryby i Strzelca, Saturn Wodnika i Koziorożca. Najszybszy Merkury stoi najbliżej świateł, najwolniejszy Saturn najdalej, naprzeciw nich.

Ta symetria wiąże się z obrazem tak zwanego horoskopu świata, thema mundi, przedstawiającego rzekomy układ nieba w chwili stworzenia: z Rakiem na wschodzie i każdą planetą w jednym ze swoich domów. Firmicus Maternus w Mathesis przypisuje ten wykres tradycji Asklepiosa i Anubiona, a Makrobiusz w komentarzu do Snu Scypiona przytacza jego wersję w kontekście kosmologicznym. Nikt z tych autorów nie traktował thema mundi jako rzeczywistego horoskopu; była to raczej pomoc dydaktyczna, mitologiczny obraz ujawniający logikę przydziału domów.

Ptolemeusz z kolei uzasadnia domicyle znów przez jakości. Lew i Rak, znaki najbliższe zenitowi na półkuli północnej, a więc najcieplejsze, przypadają światłom; znaki najzimniejsze, Koziorożec i Wodnik, otrzymuje Saturn, planeta chłodu. Pośrednie planety zajmują pośrednie miejsca. Jest to argument elegancki, lecz łatwo zauważyć, że służy do potwierdzenia schematu już istniejącego, a nie do jego wyprowadzenia. Domicyle są przy tym, w przeciwieństwie do egzaltacji, wytworem myśli hellenistycznej: nie mają wyraźnego odpowiednika w źródłach klinowych i zakładają już pojęcie dwunastu równych znaków.

Z domicyli i egzaltacji wyprowadzono z czasem pojęcia przeciwne. Planeta w znaku leżącym naprzeciw jej domu znajduje się w wygnaniu, łacińskim detrimentum; w znaku naprzeciw egzaltacji – w upadku, casus. Starożytne teksty znają ideę planety stojącej w znaku sobie obcym lub w miejscu swego „poniżenia”, tapeinoma, ale systematyczne wygnanie jako odrębna kategoria słabości utrwaliło się dopiero w tradycji arabskiej i łacińskiej. Także tu widać ruch charakterystyczny dla całej historii godności: z kilku pozytywnych schematów wyprowadza się przez prostą operację geometryczną schematy negatywne, które z czasem zaczynają funkcjonować jak równoprawne części pierwotnej nauki.

Termy egipskie i rękopis Ptolemeusza

Trzecia warstwa, termy, greckie horia, czyli granice, dzieli każdy znak na pięć nierównych odcinków przydzielonych pięciu planetom, z wyłączeniem świateł. W systemie nazywanym egipskim, który stosowali Doroteusz z Sydonu i Wettiusz Walens i który stał się standardem całej późniejszej tradycji, odcinki te nie tworzą żadnego widocznego porządku: w Baranie pierwszy odcinek przypada Jowiszowi, w Byku Wenus, w Bliźniętach Merkuremu, a długości odcinków wahają się od dwóch do dwunastu stopni.

Ten pozorny chaos skrywa jednak zdumiewającą regularność. Suma stopni przydzielonych każdej planecie we wszystkich dwunastu znakach odpowiada tak zwanym wielkim latom planet: Saturn otrzymuje razem pięćdziesiąt siedem stopni, Jowisz siedemdziesiąt dziewięć, Mars sześćdziesiąt sześć, Wenus osiemdziesiąt dwa, Merkury siedemdziesiąt sześć, co razem daje trzysta sześćdziesiąt. Wielkie lata planet bywają z kolei wiązane z okresami powrotów planet do podobnego położenia względem Słońca, znanymi astronomii babilońskiej, choć związek ten nie jest prosty i nie dla każdej planety równie przekonujący. W termach egipskich przecina się zatem kilka warstw: egipska nazwa, babilońskie okresy i hellenistyczny podział znaku.

Ptolemeusz odrzucał termy egipskie jako nieuporządkowane, a także krytykował system przypisywany Chaldejczykom. W Tetrabiblos przedstawia własną wersję, o której pisze, że znalazł ją w starym, uszkodzonym rękopisie, zawierającym wyjaśnienia porządku i liczby odcinków. Ta deklaracja jest jedną z bardziej zagadkowych w dziejach astrologii: nie wiadomo, czy rękopis istniał, czy był retorycznym uwiarygodnieniem własnej reformy. Wersja ptolemejska zyskała pewną popularność, zwłaszcza w średniowieczu i renesansie, ale nie wyparła egipskiej, którą arabscy i łacińscy astrologowie zwykle uważali za podstawową.

Trygony Doroteusza i oblicza

Czwartą warstwę tworzą trygony, czyli trzy znaki tego samego żywiołu połączone kątem stu dwudziestu stopni. Doroteusz z Sydonu przypisuje każdemu trygonowi trzech władców: dziennego, nocnego i współuczestniczącego. W trygonie ognistym w dzień rządzi Słońce, w nocy Jowisz, a towarzyszy im Saturn; w ziemskim Wenus, Księżyc i Mars; w powietrznym Saturn, Merkury i Jowisz; w wodnym Wenus, Mars i Księżyc. System ten zakłada już podział planet na dzienne i nocne, co wiąże go mocno z myślą hellenistyczną. Doroteusz używał władców trygonów zwłaszcza do oceny przebiegu życia, dzieląc je na trzy okresy przypisane kolejnym władcom.

Ptolemeusz przedstawia wersję częściowo odmienną, uzasadnianą znów jakościami i płcią znaków, w której między innymi trygon wodny przypada przede wszystkim Marsowi. Tak jak przy termach, jego wersja rozeszła się z wersją Doroteusza, a późniejsza tradycja musiała wybierać. Arabscy astrologowie zachowali zwykle schemat doroteuszowy, co jest zrozumiałe, skoro Carmen astrologicum dotarło do nich w przekładzie i należało do kanonu ich nauki.

Wreszcie oblicza, greckie prosopa, czyli dekanaty: każdy znak dzieli się na trzy odcinki po dziesięć stopni, a władców przypisuje się im w porządku chaldejskim, od Saturna do Księżyca. Same trzydzieści sześć dekanów to dziedzictwo astronomii egipskiej, w której służyły do mierzenia godzin nocy i miały własne bóstwa opiekuńcze. Przypisanie im planet jest jednak hellenistyczną konstrukcją, która uczyniła z egipskich bóstw nocnych ostatni, najsłabszy stopień godności.

Sens kompilacji

Nałożenie tych warstw w jedną tabelę dokonało się w praktyce stopniowo, w tradycji arabskiej i łacińskiej, przez autorów, którzy dziedziczyli wszystkie schematy naraz i chcieli je pogodzić. Astrologowie późnego średniowiecza, tacy jak Guido Bonatti, mówili już o pięciu godnościach jako o naturalnej skali, a Lilly ostatecznie zapisał ją w liczbach. W ten sposób powstała jednolita miara siły planety, której żaden z twórców poszczególnych warstw nie przewidywał.

Kompilacja miała też konsekwencje praktyczne. Arabscy astrologowie wprowadzili pojęcie planety, która zbiera najwięcej godności w danym stopniu zodiaku, nazywanej al-mubtazz, a w łacinie almuten, czyli zwycięzca. Rozwinęli także naukę o recepcji: dwie planety, z których każda stoi w godności drugiej, wspierają się wzajemnie, nawet jeśli żadna nie stoi we własnym domu. Obie koncepcje zakładają, że wszystkie godności dają się porównywać i sumować, a więc zakładają już tabelę jako jedność. Powstały na gruncie kompilacji i wzmocniły ją, nadając jej status oczywistości, którego starsze warstwy wcale nie miały.

Dla historyka idei taka kompilacja nie jest wadą, lecz świadectwem. Pokazuje, jak astrologia, sztuka z natury konserwatywna, przechowuje w sobie ślady epok, które ją ukształtowały: babilońskie obserwacje nieba, egipską rachubę godzin, grecką fizykę jakości i matematyczne zamiłowanie do symetrii. Tabela godności przypomina w tym starą bazylikę, w której romańskie mury, gotyckie sklepienia i barokowe ołtarze współistnieją pod jednym dachem. Czytać ją uważnie to rozróżniać te warstwy, zamiast przyjmować je jako jedność, którą stały się dopiero wtórnie.