Greckie horoskopy na papirusach i ostrakach

Astrologia widziana z dołu

Historia astrologii hellenistycznej opowiadana jest zwykle przez wielkie traktaty: Tetrabiblos Ptolemeusza, Antologie Wettiusza Walensa, poemat Doroteusza z Sydonu, później kompendia bizantyjskie. Teksty te mówią, jak astrologia powinna działać w opinii jej teoretyków. Nie mówią jednak, jak wyglądała praca astrologa, który siedział na rynku w Oksyrynchos albo w Arsinoe i za opłatą wypisywał komuś jego niebo urodzenia. Do tej drugiej rzeczywistości prowadzą nas dokumenty, które przypadkiem przetrwały w suchym klimacie Egiptu: papirusy wydobyte z wysypisk antycznych miast i ostraka, czyli skorupy naczyń używane jako tani materiał piśmienny.

Zebranie tych świadectw w jednym miejscu było zadaniem, którego podjęli się Otto Neugebauer, historyk nauk ścisłych z Brown University, i Henry Bartlett Van Hoesen, bibliotekarz i papirolog z tej samej uczelni. Ich wspólna książka Greek Horoscopes, wydana w 1959 roku w serii Memoirs Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego, obejmuje horoskopy dokumentarne zachowane na papirusach, ostrakach i w inskrypcjach, a także horoskopy literackie, cytowane jako przykłady w traktatach astrologicznych. Dla każdego tekstu autorzy podali przekład, komentarz i – co najważniejsze – astronomiczne datowanie.

Jak datuje się horoskop

Metoda Neugebauera była prosta w zasadzie, choć żmudna w wykonaniu. Horoskop podaje zwykle datę urodzenia w kalendarzu egipskim, często z rokiem panowania cesarza, a także godzinę dnia lub nocy. Do tego dochodzą pozycje Słońca, Księżyca, pięciu planet i horoskopu, czyli wschodzącego stopnia ekliptyki. Wystarczy obliczyć współczesnymi metodami, kiedy niebo rzeczywiście przybrało taki układ, aby sprawdzić, czy data w dokumencie zgadza się z astronomią i jak dokładne były rachunki autora.

Osobnym problemem był kalendarz. Egipski rok cywilny liczył równo 365 dni i przesuwał się względem pór roku, a po reformie przeprowadzonej za Augusta w Aleksandrii obowiązywał także rok z dniem przestępnym, zbliżony do juliańskiego. Horoskopy posługują się jednym lub drugim systemem, czasem bez wyraźnego zaznaczenia, a godziny liczono jako dwunaste części dnia lub nocy, a więc o długości zmiennej w ciągu roku. Neugebauer i Van Hoesen musieli więc rozważać kilka wariantów odczytu, zanim rachunek astronomiczny pozwolił wybrać właściwy. Wydawcy przyjęli przy tym zasadę numerowania tekstów według roku urodzenia, z liczbami ujemnymi dla dat sprzed naszej ery, dzięki czemu sama sygnatura w ich katalogu mówi, kiedy dany człowiek przyszedł na świat.

Wynik był pouczający. W wielu przypadkach pozycje planet zgadzają się z rzeczywistością tylko w przybliżeniu, czasem do kilku stopni, czasem jedynie co do znaku. Neugebauer wnioskował z tego, że astrologowie rzadko obserwowali niebo bezpośrednio. Korzystali z tablic: ze schematów okresowych, wywodzących się po części z tradycji babilońskiej, a później także z tablic Ptolemeusza, znanych jako Tablice podręczne. Błędy horoskopów nie są więc przypadkowe, lecz odsłaniają, jakimi narzędziami rachunkowymi dysponowano w danym miejscu i czasie.

Tak powstała zaskakująca sytuacja: najbardziej przyziemne dokumenty astrologiczne stały się źródłem do historii astronomii. Datowania pozwoliły też uporządkować chronologicznie cały materiał, który rozciąga się od schyłku epoki ptolemejskiej, przez wieki rzymskie, aż po późną starożytność. Z czasem zbiór uzupełniano nowymi publikacjami, wśród których wyróżnia się wydanie astronomicznych papirusów z Oksyrynchos przygotowane przez Alexandra Jonesa w 1999 roku.

Papirusy z Oksyrynchos

Oksyrynchos, miasto w środkowym Egipcie, dostarczyło papirologii więcej tekstów niż jakiekolwiek inne miejsce. Wydobywane od końca XIX wieku przez Bernarda Grenfella i Arthura Hunta wysypiska zawierały wszystko, co mieszkańcy uznali za niepotrzebne: listy, rachunki, wyroki, fragmenty literatury i notatki uczniów. Wśród tych odpadków znalazły się także horoskopy, efemerydy i tablice planetarne, a ich obecność świadczy, że astrologia była w mieście zajęciem zwyczajnym, wpisanym w rytm innych codziennych spraw.

Typowy horoskop dokumentarny z Oksyrynchos jest krótki. Zaczyna się od formuły w rodzaju „narodziny tego a tego” lub od samej daty, po czym wylicza planety i znaki, w których się znajdowały, często bez stopni. Czasem dodano informację o godzinie i o tym, który znak wschodził. Nie ma interpretacji, nie ma przepowiedni. Taki dokument był surowcem, który klient mógł zanieść innemu specjaliście, przechowywać w rodzinnym archiwum lub wykorzystać przy późniejszej konsultacji. Przypomina bardziej odpis metryki niż wróżbę.

W papirusach z Oksyrynchos zachowały się także materiały, którymi posługiwał się sam astrolog: tabele dziennych pozycji planet, zestawienia wejść planet w znaki, listy dat. Pozwalają one zrozumieć, że wypisanie horoskopu było przede wszystkim czynnością kalendarzowo-rachunkową. Astrolog musiał przeliczyć datę z kalendarza egipskiego, odnaleźć ją w tablicach i odczytać położenia. Część interpretacyjna, jeśli w ogóle następowała, mogła mieć postać ustną.

Skorupy z Medinet Madi

Warto dodać, że greckie horoskopy z Egiptu mają demotyckie odpowiedniki. Neugebauer opublikował zbiór horoskopów demotycznych już w 1943 roku, a ich zestawienie z greckimi pokazuje, że ta sama praktyka funkcjonowała w dwóch językach i dwóch środowiskach piśmiennych. Horoskop egipski bywa przy tym jeszcze bardziej oszczędny w formie, ale opiera się na tych samych elementach: dacie, godzinie i liście planet w znakach.

Obok papirusów istotnym materiałem są ostraka. Skorupy ceramiczne były w Egipcie tanie i dostępne w każdej ilości, dlatego zapisywano na nich pokwitowania podatkowe, ćwiczenia szkolne, krótkie notatki i właśnie horoskopy. Teksty na ostrakach są zazwyczaj jeszcze bardziej lakoniczne niż na papirusie, co dobrze pasuje do roli roboczego zapisu, przeznaczonego do jednorazowego użytku.

Szczególne miejsce zajmuje tu Medinet Madi, starożytne Narmuthis na skraju Fajumu. Włoskie wykopaliska prowadzone tam w latach trzydziestych XX wieku przez Achille Vogliano przyniosły duży zespół ostrakonów pisanych po grecku i demotycku, w tym teksty związane z astrologią i astronomią, które powstawały w środowisku świątynnym. Znaleziska te dowodzą, że w późnym Egipcie praktyka astrologiczna była dwujęzyczna i że kapłani mogli przechodzić od greckiej terminologii do egipskiej w obrębie tego samego zbioru notatek. Edycje tych materiałów ukazywały się stopniowo, długo po wojnie, i wciąż zmieniają obraz lokalnych praktyk.

Ostraka z Narmuthis nie są efektownymi dokumentami, ale ich wartość polega na tym, że przedstawiają warsztat, a nie wystawę. Widać w nich, jak astrolog notował dane, jak powtarzał rachunki i jak skracał terminy. Taki materiał przypomina, że hellenistyczna astrologia nie była wiedzą wyłącznie grecką ani wyłącznie miejską, lecz rozwijała się także w świątyniach prowincjonalnych, gdzie greckie znaki spotykały się z demotycką administracją i egipską tradycją kapłańską.

Horoskopy literackie i wystawne

Na przeciwległym biegunie stoją horoskopy, które Neugebauer i Van Hoesen nazwali literackimi. Część z nich zachowała się jako dokumenty, ale zredagowane z dbałością, w wyszukanym stylu, z rozbudowanymi formułami religijnymi i niekiedy z dodaniem szczegółów technicznych, których prosty horoskop nie zawierał. Najbardziej znanym przykładem jest papirus przechowywany w British Museum, opisujący urodziny człowieka z I wieku n.e. i otwarty uroczystym wstępem, w którym autor wychwala starożytnych mędrców egipskich i swoją sztukę. Taki dokument był przedmiotem prestiżu, prawdopodobnie zamawianym przez zamożnego klienta, który chciał posiadać swój los spisany pięknie, a nie tylko poprawnie.

Drugą grupę horoskopów literackich stanowią przykłady w traktatach. Wettiusz Walens, piszący w II wieku n.e., zilustrował swoje Antologie ponad setką rzeczywistych przypadków, zapewne zaczerpniętych z własnej praktyki lub z praktyki kolegów. Imiona zostały w nich zwykle pominięte, ale daty pozostały, co pozwoliło Neugebauerowi odtworzyć je astronomicznie. Ten zbiór jest wyjątkowy, bo pokazuje astrologa przy pracy nad interpretacją: Walens nie tylko podaje pozycje, ale wyjaśnia, jak doprowadziły do wypadku, choroby, kariery czy przedwczesnej śmierci. Podobne przykłady występują u późniejszych autorów, takich jak Hefajstion z Teb i Retoriusz.

Zestawienie horoskopów dokumentarnych i literackich ukazuje wyraźną różnicę funkcji. Pierwsze są narzędziem, drugie argumentem. Przykłady Walensa mają przekonać czytelnika, że metoda działa, i dlatego dobierano je pod kątem pouczającej zbieżności gwiazd z losem. Codzienne horoskopy z Oksyrynchos nie miały takiego celu; zapisywały dane, a nie dowodziły skuteczności sztuki. Historyk, który bierze pod uwagę oba rodzaje, unika złudzenia, że cała praktyka wyglądała tak, jak przedstawiają ją podręczniki.

Co mówią daty i imiona

Zebrane horoskopy pozwalają też na ostrożne wnioski społeczne. Wiele dokumentów wymienia imiona greckie, egipskie i rzymskie, co świadczy, że klientami byli przedstawiciele różnych warstw mieszanego społeczeństwa Egiptu rzymskiego. Pojawiają się również horoskopy dzieci, co sugeruje, że rodziny zamawiały je niedługo po narodzinach, a nie dopiero w dorosłym życiu. Rozkład chronologiczny materiału sugeruje, że największa liczba horoskopów pochodzi z I–III wieku n.e., czyli z okresu, gdy zarówno grecka administracja, jak i greckie piśmiennictwo były w Egipcie najbardziej rozpowszechnione.

Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach tego obrazu. To, co przetrwało, zależy od warunków klimatycznych, od przypadkowych znalezisk i od zainteresowań wydawców. Większość materiału pochodzi z kilku stanowisk, a tylko część z nich została systematycznie opublikowana. Neugebauer sam podkreślał, że jego zbiór nie jest reprezentatywną próbą, lecz tym, czym rozporządzał w danym momencie. Nowe edycje papirusów stale dodają kolejne pozycje, a ich analiza potwierdza zasadnicze wnioski z 1959 roku, choć poszerza je o nowe typy dokumentów.

Najważniejszą lekcją z Greek Horoscopes jest to, że astrologia hellenistyczna była zjawiskiem wielopoziomowym. Na jednym poziomie istniała jako rozbudowana teoria, związana z filozoficznymi pytaniami o los, opatrzność i naturę gwiazd. Na innym była rzemiosłem, w którym liczyło się sprawne przeliczenie daty i odczytanie tablic. Kto czyta jedynie traktaty, widzi system; kto czyta skorupy i papirusy, widzi ludzi, którzy chcieli wiedzieć, pod jakim niebem przyszli na świat, i byli gotowi za tę wiedzę zapłacić.