Doroteusz z Sydonu i astrologia elekcyjna

Poemat, którego nikt nie czyta w oryginale

Doroteusz pochodził z Sydonu, starego fenickiego miasta portowego w rzymskiej prowincji Syrii, i pisał po grecku, wierszem, w drugiej połowie I wieku naszej ery. Jego dzieło, złożone z pięciu ksiąg i dlatego zwane Pentateuchem, w nowożytnej nauce funkcjonuje pod łacińskim tytułem Carmen astrologicum, „poemat astrologiczny”. Datowanie opiera się na horoskopach, które autor podaje jako przykłady: najwcześniejszy dotyczy osoby urodzonej w 7 roku przed naszą erą, najpóźniejszy w 44 roku naszej ery. David Pingree, wydawca tekstu, przyjął na tej podstawie, że poemat powstał około 75 roku, co jest rozsądnym przybliżeniem, choć nie pewną datą.

Kłopot polega na tym, że greckiego oryginału w całości nie mamy. Zachowały się fragmenty, cytowane przez późniejszych autorów, przede wszystkim przez Hefajstiona z Teb, który w V wieku włączył do swojego kompendium obszerne partie piątej księgi, częściowo w wierszach, częściowo w parafrazie prozą. Pełny tekst przetrwał tylko w przekładzie arabskim, wykonanym około 800 roku w Bagdadzie przez Umara ibn al-Farruchana at-Tabariego, perskiego astrologa związanego z dworem Abbasydów. Umar nie tłumaczył jednak z greki, lecz z wersji w języku średnioperskim, sporządzonej prawdopodobnie w III wieku w państwie Sasanidów.

Tekst, który czytamy pod imieniem Doroteusza, przeszedł więc przez trzy języki i co najmniej dwie redakcje. Perski przekład wprowadził uzupełnienia i przykłady z własnego środowiska, a arabski tłumacz mógł dodać kolejne objaśnienia. Pingree w wydaniu z 1976 roku, w którym zebrał tekst arabski, angielski przekład oraz greckie i łacińskie fragmenty, wskazał wiele takich warstw. W 2017 roku Benjamin Dykes opublikował nowy przekład z arabskiego. Każda lektura Doroteusza jest zatem lekturą palimpsestu: przez arabskie zdania przeziera perska adaptacja, a przez nią grecki poemat, którego brzmienie znamy tylko z rozproszonych cytatów.

Pięć ksiąg i ich porządek

Pierwsze cztery księgi poematu dotyczą horoskopu urodzeniowego. Doroteusz omawia w nich ocenę pomyślności życia, rodziców, rodzeństwa, małżeństwa i dzieci, wpływ planet w poszczególnych miejscach wykresu, rachunek długości życia i metody określania okresów pomyślnych i trudnych w kolejnych latach. Niektóre z tych tematów, jak losy, profekcje czy hyleg, mają w tym zbiorze własne eseje. Tutaj warto zwrócić uwagę na jedno: system władców trygonów, czyli przypisanie każdej trójce znaków jednego żywiołu trzech planet, dziennej, nocnej i współuczestniczącej, w wersji, którą podaje Doroteusz, stał się standardem w astrologii arabskiej i łacińskiej, wypierając odmienny schemat Ptolemeusza. Już samo to sprawia, że Doroteusz był jednym z najbardziej wpływowych autorów technicznych w historii astrologii.

Piąta księga ma inny charakter. Dotyczy katarchai, czyli początków. Nie pyta o to, jaki los zapisano człowiekowi w chwili urodzenia, ale o to, jaka chwila jest stosowna do rozpoczęcia określonej czynności i co można przewidzieć o przedsięwzięciu z wykresu sporządzonego na moment jego początku. W tej księdze Doroteusz omawia kolejno wiele typowych sytuacji życia w świecie rzymskim i hellenistycznym: budowę domu i jego burzenie, kupno ziemi, zawarcie małżeństwa, kupno i wyzwolenie niewolnika, wypłynięcie w podróż morską, zaciągnięcie długu, wszczęcie sporu, napisanie listu, wyleczenie choroby i przeprowadzenie zabiegu chirurgicznego, a także poszukiwanie zbiegów, odnalezienie rzeczy zgubionych i złodziei.

Ta lista przypomina inwentarz trosk zamożnego mieszkańca wschodniego Morza Śródziemnego. Jest w niej handel, prawo, żegluga, medycyna, gospodarstwo domowe i niewolnictwo. Astrologia elekcyjna od początku nie była więc sztuką metafizyczną, lecz praktyczną, odpowiadającą na pytanie, kiedy działać, by działanie się powiodło.

Że takie pytania zadawano na co dzień, potwierdza rzymska satyra. Juwenalis w szóstej satyrze, napisanej na początku II wieku, wyśmiewa kobietę, która nie wyjdzie nawet na milę za miasto, nie sprawdziwszy w swojej książce właściwej godziny, a gdy zaswędzi ją kącik oka, przed nałożeniem maści zagląda do horoskopu. Satyra przerysowuje, ale zakłada czytelnika, który rozpoznaje opisywany obyczaj. Poemat Doroteusza odpowiadał więc na zapotrzebowanie, które istniało w miastach cesarstwa, i porządkował wiedzę, którą praktykujący astrolodzy stosowali wobec klientów z różnych warstw.

Pojęcie katarchē obejmowało przy tym dwie różne sytuacje, które późniejsza tradycja rozdzieliła. Pierwszą jest wybór, czyli elekcja: astrolog szuka chwili korzystnej dla czynności, którą klient dopiero zamierza podjąć. Drugą jest początek, który już nastąpił bez udziału wyboru, jak kradzież, ucieczka niewolnika albo zachorowanie. W takim przypadku wykres sporządza się na moment zdarzenia lub jego odkrycia i odczytuje z niego jego przebieg: wygląd złodzieja, kierunek ucieczki, przewidywany koniec choroby. Z tej drugiej gałęzi, połączonej później z praktyką odpowiadania na pytania zadawane astrologowi, wyrosła astrologia horarna, której nowożytną postać omawiamy przy Williamie Lillym.

Księżyc jako zwierciadło przedsięwzięcia

W regułach piątej księgi główną rolę odgrywa Księżyc. Jest on w astrologii najszybszym ciałem niebieskim, zmienia znak co dwa i pół dnia i dlatego najlepiej nadaje się do oznaczania spraw codziennych. Doroteusz każe badać, w jakim znaku Księżyc się znajduje, czy przybywa mu światła, czy ubywa, do jakich planet się zbliża i od jakich oddala, czy jest wolny od wpływu planet złowrogich, Marsa i Saturna, i czy nie znajduje się zbyt blisko Słońca, gdzie traci siłę. Równie ważny jest ascendent w chwili rozpoczęcia czynności i planeta rządząca znakiem ascendentu.

Reguły te opierają się na prostej logice analogii. Sprawy, które mają rosnąć, jak budowa albo zakładanie przedsięwzięcia, należy rozpoczynać, gdy Księżyc przybiera. Sprawy, które mają być trwałe, jak fundamenty domu, wymagają znaków stałych, w których zodiak „trzyma się” w miejscu. Sprawy, które mają minąć szybko, jak choroba, wiążą się z inną konfiguracją niż te, które mają trwać. Wiele szczegółowych przepisów wynika z łączenia tych podstawowych zasad z symboliką domów i planet, a ich spójność nie jest przypadkowa: Doroteusz traktuje niebo w chwili początku jako obraz natury tego, co się zaczyna.

W tym ujęciu chwila nie jest neutralnym punktem na osi czasu. Ma jakość, którą można odczytać i której można użyć. Grecka myśl znała pojęcie kairos, właściwej chwili, i astrologia elekcyjna jest jedną z najbardziej konsekwentnych prób uczynienia z tego pojęcia techniki. Każdy moment nosi znak nieba, a kto ten znak zna, może wybrać chwilę, która mu sprzyja.

Wybór w świecie losu

Astrologia elekcyjna wydaje się zarazem stać w sprzeczności z resztą systemu, do którego należy. Jeśli horoskop urodzeniowy wyznacza losy człowieka, jak twierdzą pierwsze cztery księgi Doroteusza, to wybór chwili wydaje się zbędny albo niemożliwy. Skoro wszystko jest zapisane, nie ma czego wybierać. Hellenistyczni astrolodzy rzadko formułowali ten problem wprost, ale ich praktyka zawierała odpowiedź. Horoskop urodzeniowy określa granice tego, co możliwe, natomiast w obrębie tych granic istnieje przestrzeń wyboru, którą można wypełnić lepiej lub gorzej. Wybór dobrej chwili nie zmienia losu, ale pozwala zrealizować najlepszą z możliwości, które los dopuszcza.

Później, w astrologii arabskiej, problem ten opisywano wyraźniej. Autorzy tacy jak Sahl ibn Biszr, którego warsztat omawiamy osobno, zastrzegali, że elekcja jest skuteczna tylko wtedy, gdy horoskop urodzeniowy osoby jej nie przeczy, i że najpewniej działa w przypadku władców, których nativitas jest znana i silna. Te zastrzeżenia mają w dużej mierze dorotejskie korzenie. Elekcja w tym ujęciu nie jest magią, która przekształca los, ale techniką współdziałania z nim.

Filozoficzne znaczenie tej konstrukcji łatwo przeoczyć. Doroteusz i jego następcy dostarczyli jednego z niewielu w starożytności praktycznych modeli, w których determinizm i wolność nie są przeciwstawne, lecz uzupełniają się. Człowiek nie może zmienić tego, kim jest i co mu dano, ale może wybrać, kiedy działać, i to wybór chwili jest jego udziałem w kształtowaniu losu. Krytycy astrologii, od Sekstusa Empiryka po Augustyna, atakowali przede wszystkim horoskop urodzeniowy; astrologię elekcyjną traktowali jako jego przedłużenie, nie zawsze zauważając, że opiera się ona na odmiennym założeniu.

Od Sydonu do Bagdadu i Toledo

Największe znaczenie dla dziejów Doroteusza miało to, że trafił do Persji, a potem do Bagdadu. Sasanidzcy astrolodzy wykorzystywali jego dzieło w praktyce, a gdy Abbasydzi w VIII wieku zbudowali ośrodek uczony w nowej stolicy, Pentateuch był jednym z podstawowych tekstów, na których kształcono astrologów. Wybór chwili założenia Bagdadu w 762 roku, któremu poświęcony jest osobny esej, był przykładem elekcji w duchu tej tradycji, choć nie musiał opierać się bezpośrednio na dorotejskich regułach.

Maszallah, Sahl ibn Biszr i inni astrolodzy pierwszych pokoleń abbasydzkich cytowali Doroteusza, przerabiali jego reguły i włączali je do własnych podręczników. Przez nich, a nie przez oryginał, dorotejska astrologia elekcyjna trafiła w XII wieku do łacińskiej Europy, w przekładach dokonywanych w Hiszpanii i w innych ośrodkach. Średniowieczni łacińscy astrolodzy znali imię Doroteusza, ale jego reguły czytali przede wszystkim w kompilacjach arabskich, często bez świadomości, że pochodzą z greckiego poematu.

W XX wieku Doroteusz został odkryty na nowo dzięki wydaniu Pingree'ego, a od lat dziewięćdziesiątych stał się jednym z głównych autorów ruchu tak zwanej astrologii tradycyjnej, który dąży do przywrócenia technik hellenistycznych i średniowiecznych. Jego reguły elekcyjne bywają dziś stosowane w praktyce, co pokazuje, jak długo może przetrwać tekst, którego oryginału nikt nie czytał od ponad tysiąca lat.

Historyczna lekcja Doroteusza jest jednak inna niż praktyczna. Pokazuje on, że astrologia nie była tylko nauką o tym, co przeznaczone, lecz także sztuką działania w czasie, i że wiedza o niebie służyła nie tylko przewidywaniu, ale także decydowaniu. Poeta z Sydonu, którego dzieło przetrwało tylko w przekładach, stworzył podręcznik do tego, co w języku greckim nazywano właściwą chwilą, i ten podręcznik przez stulecia uczył ludzi, że czas ma jakość, którą można rozpoznać i wybrać.