Stanisław Duńczewski i kalendarze astrologiczne Rzeczypospolitej

Książka na cały rok

W XVIII wieku najczęściej czytaną książką w szlacheckim domu, obok modlitewnika, był kalendarz. Kupowano go co roku, trzymano przy łóżku lub na stole w izbie, zapisywano na jego marginesach daty urodzin, zgonów, zakupów i wyjazdów. W tym gatunku jedno nazwisko zdobyło pozycję wyjątkową. Kalendarze Stanisława Duńczewskiego, matematyka i astronoma związanego z Akademią Zamojską, ukazywały się regularnie od lat dwudziestych XVIII wieku i stały się tak popularne, że jego nazwisko zaczęło oznaczać kalendarz w ogóle. Tytuł Kalendarz polski i ruski zapowiadał zestawienie rachuby gregoriańskiej i juliańskiej, potrzebne w kraju, w którym obok siebie żyli katolicy i wyznawcy obrządku wschodniego.

Duńczewski, urodzony na początku XVIII wieku, kształcił się w Zamościu i w Krakowie, a później pracował w zamojskiej uczelni jako profesor nauk matematycznych. Akademia Zamojska, założona pod koniec XVI wieku przez kanclerza Jana Zamoyskiego, w jego czasach nie miała już dawnego blasku, ale pozostawała ośrodkiem kształcenia regionalnej szlachty i miała tradycję wydawania kalendarzy. Duńczewski kontynuował tę tradycję i nadał jej formę, która przetrwała jego śmierć w 1767 roku. Kalendarze pod jego nazwiskiem wychodziły jeszcze przez kilka lat po niej, co samo w sobie świadczy o wartości marki.

Kalendarz Duńczewskiego nie był traktatem astrologicznym, lecz encyklopedią roku. Astrologia stanowiła w nim jednak oś, wokół której układano pozostałe treści. To niebo wyznaczało porządek miesięcy, dni świątecznych, faz Księżyca i zaćmień, a z niego wyprowadzano przepowiednie pogody, wskazania lekarskie i ogólne prognozy na nadchodzący rok.

Anatomia kalendarza

Typowy egzemplarz otwierały informacje o roku: jego liczbie od stworzenia świata i od narodzenia Chrystusa, o złotej liczbie, literze niedzielnej, terminach świąt ruchomych i postów. Następnie przychodziła część poświęcona kwartałom roku, z opisem wejścia Słońca w znaki zodiaku, czyli tak zwanych rewolucji, oraz z ogólną charakterystyką pór roku według planety, której przypisywano panowanie nad danym rokiem. Ta ostatnia praktyka wywodziła się ze średniowiecznej tradycji „panów roku”, czyli siedmiu planet rządzących kolejnymi latami w ustalonym cyklu.

Sercem kalendarza był miesięcznik. Każdy miesiąc obejmował zestawienie dni z imionami świętych według obu kalendarzy, wschody i zachody Słońca, fazy Księżyca oraz przepowiednie pogody na krótkie okresy. Obok umieszczano wskazania dla gospodarza: kiedy siać, kiedy ścinać drzewo, kiedy strzyc owce. Duńczewski i jemu współcześni nie przedstawiali tych porad jako nieomylnych. Często opatrywali je zastrzeżeniami, że Bóg może zmienić bieg natury, a astrolog wskazuje tylko skłonności wynikające z układu nieba. Czytelnik przyjmował je jednak jako praktyczny przewodnik, sprawdzany na co dzień w polu i w ogrodzie.

Osobne miejsce zajmowały zaćmienia, opisywane z wyliczeniem godzin i stopnia zakrycia tarczy, a niekiedy z próbą wskazania ich skutków dla krajów i stanów. Tu astrologia przejawiała się w najbardziej tradycyjnej postaci: zaćmienie było znakiem, którego znaczenie należało odczytać. Zarazem jednak precyzyjne podawanie godzin świadczyło o kompetencji astronomicznej autora i dawało czytelnikowi możliwość sprawdzenia, czy przepowiednia się spełniła.

Na końcu tej części zwykle umieszczano ogólny prognostyk, mówiący o urodzaju, chorobach, wojnach i pokoju. Był on najbardziej ogólnikowy ze wszystkich partii kalendarza i najczęściej formułowany warunkowo: rok „może przynieść”, „skłania ku”, „grozi, jeśli Bóg nie odwróci”. Taka ostrożność miała podwójne uzasadnienie. Chroniła autora przed zarzutem fatalizmu, którego Kościół nie tolerował, i przed kompromitacją, gdyby przepowiednia okazała się chybiona. Zarazem pozostawiała czytelnikowi swobodę interpretacji, dzięki której ogólne zapowiedzi zawsze dało się do czegoś odnieść.

Lekarz w każdym domu

Szczególnie trwałą częścią kalendarzy były wskazania medyczne. W epoce, w której większość szlachty mieszkała daleko od lekarzy z wykształceniem uniwersyteckim, kalendarz pełnił rolę domowego poradnika zdrowia. Wskazywał dni dobre do upustu krwi i stawiania baniek, dni sprzyjające przyjmowaniu leków przeczyszczających, kąpielom i strzyżeniu włosów. Wiele z tych wskazań opierało się na położeniu Księżyca w znakach zodiaku, przy czym każdy znak przypisany był części ciała: Baran głowie, Byk szyi, i tak dalej aż do Ryb, które władały stopami.

Ten układ, znany z XV-wiecznych ilustracji człowieka zodiakalnego, przetrwał w kalendarzach polskich przez całe XVIII stulecie. Zasada głosiła, że nie należy dokonywać zabiegów na części ciała, nad którą panuje znak, w którym przebywa właśnie Księżyc. Dla czytelnika kalendarza była to reguła prosta, łatwa do zastosowania i zgodna z przekonaniem, że ciało ludzkie pozostaje w związku z kosmosem. Duńczewski przekazywał ją jako dziedzictwo medycyny dawnej, nie zawsze dopowiadając, że w kręgach uczonych lekarzy coraz częściej ją kwestionowano.

Ta warstwa kalendarza najlepiej pokazuje, jak astrologia stawała się wiedzą potoczną. Nie trzeba było znać tablic ani umieć sporządzić horoskopu, by z niej korzystać. Wystarczyło spojrzeć na odpowiednią kolumnę i sprawdzić, czy dzień jest „dobry do krwi puszczania”. Astrologia uczona, wymagająca rachunku i interpretacji, przekształcała się w system prostych znaków, zrozumiałych dla każdego, kto umiał czytać.

Kalendarz był zresztą nie tylko lekturą, ale i notatnikiem. Wiele zachowanych egzemplarzy oprawiano z czystymi kartami, na których właściciele zapisywali wydarzenia domowe, pogodę, wydatki i ceny zboża. Dla historyków życia codziennego takie egzemplarze stanowią cenne źródło, bo pokazują, jak czytelnik konfrontował drukowane przepowiednie z tym, co rzeczywiście zdarzyło się w jego okolicy. Zdarzają się notatki ironiczne, w których właściciel odnotowuje deszcz w dniu zapowiadanym jako pogodny, ale znacznie częściej zapisy po prostu towarzyszą drukowi, jakby kalendarz był wspólną księgą autora i czytelnika.

Historia i herbarz w kalendarzu

Kalendarze Duńczewskiego nie ograniczały się do nieba, pogody i zdrowia. Zawierały także obszerne części historyczne i informacyjne, które czyniły z nich podręczne kompendium wiedzy o państwie. Znajdowały się w nich wykazy panujących w Europie, genealogie domów królewskich, spisy senatorów i urzędników Rzeczypospolitej, a także wiadomości o dziejach Polski, nierzadko podawane w odcinkach z roku na rok. Szlachcic otrzymywał w ten sposób nie tylko prognozę, ale i obraz świata politycznego, w którym żył.

Duńczewski był również autorem herbarza, wydanego w połowie XVIII wieku, co potwierdza jego zainteresowanie genealogią i historią rodów. Treści te harmonizowały z charakterem kultury sarmackiej, w której pamięć przodków i znajomość koligacji należały do podstawowych umiejętności towarzyskich. Astrologia sąsiadowała więc w jego kalendarzach z heraldyką i historią, a wszystkie trzy dziedziny łączyła wspólna funkcja: dostarczały czytelnikowi orientacji w czasie i w społeczności.

To połączenie nie było przypadkowe. Kalendarz porządkował czas na trzech poziomach: kosmicznym, przez ruchy ciał niebieskich, liturgicznym, przez święta i posty, oraz historycznym, przez dzieje państwa i rodów. Astrologia była w tym układzie pomostem między pierwszym a pozostałymi, bo tłumaczyła, w jaki sposób niebo wpływa na pory roku, zdrowie i sprawy ludzkie. W kulturze, która jeszcze nie rozdzieliła ostro przyrody od historii, takie zestawienie wydawało się naturalne.

Krytyka oświeceniowa

W drugiej połowie XVIII wieku popularność kalendarzy astrologicznych stała się celem krytyki ze strony reformatorów kultury. Pisarze związani z pierwszymi czasopismami oświeceniowymi, zwłaszcza z Monitorem, wydawanym od 1765 roku, wyśmiewali przesądy szlacheckie, a kalendarz z jego przepowiedniami pogody i wskazaniami do upustu krwi był jednym z ich ulubionych przykładów. Satyra przedstawiała szlachcica, który nie wyjedzie z domu ani nie zasieje zboża bez sprawdzenia, co mówi Duńczewski, jako uosobienie zacofania.

Krytyka ta miała kilka warstw. Chodziło w niej o zarzut, że przepowiednie pogody są bezpodstawne, a wskazania lekarskie szkodliwe, bo opóźniają właściwe leczenie. Chodziło także o szerszy program wychowania obywatelskiego, w którym zabobon miał ustąpić wiedzy opartej na doświadczeniu i rozumie. Kalendarz był w tym programie zarówno przeciwnikiem, jak i potencjalnym sojusznikiem. Pod koniec stulecia pojawiały się bowiem kalendarze nowego typu, z wiadomościami gospodarczymi i naukowymi, z których astrologiczne przepowiednie stopniowo znikały.

Przeciwnicy kalendarzy rzadko zadawali sobie trud szczegółowej polemiki z samą teorią wpływów gwiezdnych. Dla nich sprawa była już rozstrzygnięta przez nowożytną fizykę i medycynę, a problem polegał raczej na tym, że wiedza uznana w kręgach uczonych za przestarzałą wciąż kształtowała zachowania większości szlachty. Walka z kalendarzem była więc walką o czytelnika, a nie o prawdę teoretyczną. Dlatego też jej najskuteczniejszym narzędziem okazała się nie rozprawa, lecz zastąpienie dawnych treści nowymi w tym samym, dobrze znanym formacie.

Warto jednak pamiętać, że krytyka oświeceniowa często upraszczała przedmiot swojej satyry. Kalendarze Duńczewskiego nie były wyłącznie zbiorem zabobonów. Zawierały rzetelne dane astronomiczne, przydatne informacje o świętach, terminach i urzędach, a ich autor posiadał wykształcenie matematyczne na poziomie dostępnym w ówczesnej Rzeczypospolitej. Astrologiczne przepowiednie stanowiły jedną z warstw, nie całość, i to warstwę, którą czytelnik traktował z różnym stopniem powagi.

Popularność jako świadectwo

Kalendarze Duńczewskiego są dla historyka ważne właśnie dzięki swojej powszedniości. Ukazują astrologię nie jako wiedzę elitarną, uprawianą na dworach i uniwersytetach, lecz jako składnik codzienności, obecny w izbie, w gospodarstwie i przy łóżku chorego. W tej postaci astrologia traciła wiele z teoretycznej złożoności, ale zyskiwała zasięg. Była sposobem przeżywania czasu, w którym niebo, ciało i historia należały do jednego porządku.

Upadek tego modelu pod koniec XVIII wieku nie nastąpił z dnia na dzień. Kalendarze z przepowiedniami ukazywały się jeszcze długo potem, a wiele ludowych reguł pogodowych i zdrowotnych przetrwało w kulturze wiejskiej aż do XX wieku. Duńczewski stał się w tym procesie postacią symboliczną: dla jednych uosobieniem przesądu, dla innych znakiem dawnej, swojskiej mądrości.

Między tymi skrajnościami mieści się historia rzeczywista, w której matematyk z prowincjonalnej akademii, korzystając z dziedzictwa uczonej astrologii i z potrzeb szlacheckiego czytelnika, stworzył najbardziej rozpowszechniony gatunek wiedzy o niebie w dawnej Polsce.