Michel Gauquelin i efekt Marsa

Statystyk przeciw horoskopom

Michel Gauquelin urodził się w Paryżu w 1928 roku i według własnej relacji interesował się astrologią od wczesnej młodości. Studiował psychologię i statystykę na Sorbonie, a jego ambicją było rozstrzygnięcie sporu o astrologię nie przez dyskusję, lecz przez masowe dane. Pracował razem z żoną, Françoise Schneider-Gauquelin, która była współautorką wielu zbiorów i analiz. Dzięki francuskiemu prawu, które wymagało wpisywania w akta stanu cywilnego godziny urodzenia, para mogła gromadzić dokładne dane dla tysięcy osób i porównywać je z położeniem planet w chwili ich narodzin.

Pierwsze wyniki były dla astrologii druzgocące. Gauquelin sprawdzał znaki zodiaku, aspekty, domy i inne klasyczne czynniki i nie znajdował korelacji z zawodami ani cechami charakteru. W książce L'influence des astres z 1955 roku opisał zarówno te negatywne rezultaty, jak i odkrycie, które miało stać się jego znakiem rozpoznawczym. Wśród osób wybitnych w określonych zawodach niektóre planety pojawiały się nieco częściej, niż przewidywał przypadek, w określonych strefach ruchu dziennego, czyli po wschodzie nad horyzont i po przejściu przez południk. Gauquelin podkreślał, że nie potwierdza w ten sposób astrologii, ponieważ znalezione zależności nie miały nic wspólnego z tradycyjnymi znaczeniami znaków i domów.

Sektory kluczowe i efekt Marsa

Metoda polegała na podziale dziennego ruchu planety, od wschodu przez kulminację i zachód aż do dolnego południka, na dwanaście lub trzydzieści sześć sektorów. Dla każdego zawodu porównywano rozkład położeń planet w chwili narodzin z rozkładem oczekiwanym, uwzględniającym astronomiczne i demograficzne czynniki, takie jak nierówny rozkład urodzeń w ciągu doby i roku. Strefy, w których pojawiały się nadwyżki, nazwano sektorami kluczowymi. Obejmowały one obszar tuż po wschodzie i tuż po górnej kulminacji, co stanowiło pewien kłopot dla tradycji, w której najsilniejsze są raczej obszary przed osiami, wchodzące w pierwszy i dziesiąty dom.

Najbardziej znanym wynikiem był związek Marsa z wybitnymi sportowcami. W zebranych przez Gauquelina grupach mistrzów sportowych Mars znajdował się w sektorach kluczowych mniej więcej w jednej piątej przypadków, podczas gdy oczekiwanie wynosiło około jednej szóstej. Różnica nie jest wielka, ale przy kilku tysiącach przypadków osiąga poziom, który według standardowych testów jest bardzo mało prawdopodobny jako dzieło przypadku. Analogiczne, choć słabsze efekty Gauquelin zgłaszał dla Saturna u wybitnych lekarzy i naukowców, dla Jowisza u aktorów i polityków, dla Księżyca u pisarzy. Za każdym razem warunkiem była wybitność: efekt miał słabnąć lub znikać u osób przeciętnych w danym zawodzie.

Później rozwinął też teorię tak zwanej dziedziczności planetarnej. Według jego danych dzieci rodziły się częściej z tymi samymi planetami w sektorach kluczowych co ich rodzice, przy czym efekt miał zanikać w przypadku porodów wywoływanych lub przeprowadzanych operacyjnie. Gauquelin interpretował to jako wskazówkę, że planeta nie kształtuje charakteru, lecz że dziecko o określonym temperamencie „wybiera” moment narodzin w zależności od pewnego sygnału nieba. Hipoteza ta pozostała jednak znacznie słabiej udokumentowana niż sam efekt Marsa i w kolejnych badaniach nie została potwierdzona.

W latach siedemdziesiątych Gauquelin przesunął akcent z zawodów na cechy charakteru. Zebrał biografie i wspomnienia mistrzów sportu, naukowców i aktorów, wypisywał z nich określenia opisujące osobowość i sprawdzał, czy słowa takie jak „żelazna wola”, „agresywny” czy „niezłomny” występują częściej u tych sportowców, którzy mieli Marsa w sektorach kluczowych. Według jego analiz tak było, a co więcej, sportowcy o łagodniejszym temperamencie, opisywani przez biografów jako „mili” czy „skromni”, mieli Marsa w tych strefach rzadziej. Wywiódł z tego wniosek, że planeta wiąże się nie z zawodem jako takim, lecz z typem temperamentu, który sprzyja sukcesowi w danej dziedzinie. Hipoteza ta zainteresowała brytyjskiego psychologa Hansa Eysencka, który traktował prace Gauquelina poważnie i współpracował przy próbach ich weryfikacji, choć metoda wydobywania cech z tekstów biograficznych była narażona na subiektywizm i błędy kodowania.

Comité Para i pierwsze replikacje

Wynik dotyczący sportowców przyciągnął uwagę belgijskiego Comité Para, komitetu do naukowego badania rzekomych zjawisk paranormalnych, założonego w 1949 roku. Komitet zebrał własną próbę ponad pięciuset belgijskich i francuskich sportowców i przeprowadził analizę, której wyniki ogłosił w 1976 roku. Paradoksalnie potwierdziła ona obecność nadwyżki Marsa w sektorach kluczowych w stopniu podobnym do tego, jaki podawał Gauquelin. Komitet nie przyjął jednak wniosku o realności efektu, sugerując, że wynik może wynikać z błędów w obliczaniu rozkładu oczekiwanego, na co Gauquelin odpowiadał, że jego rozkłady oczekiwane uwzględniają właśnie te czynniki, o których mówili krytycy.

W połowie lat siedemdziesiątych amerykański statystyk Marvin Zelen zaproponował test, który miał rozstrzygnąć spór o rozkład oczekiwany. Polegał on na porównaniu każdego mistrza sportowego z osobami urodzonymi w tym samym miejscu i w tym samym czasie, które sportowcami nie były. Gauquelinowie zebrali w tym celu dane wielu tysięcy zwykłych urodzeń z tych samych dni i miejscowości. Wynik okazał się zgodny z ich tezą: u przeciętnych osób Mars znajdował się w sektorach kluczowych z częstością oczekiwaną, a nadwyżka pojawiała się tylko u mistrzów. Tym samym zarzut demograficznego złudzenia nie wystarczał do wyjaśnienia efektu.

Spór z CSICOP i afera „sTARBABY”

Wyniki testu Zelena zostały ogłoszone w piśmie „The Humanist” w 1977 roku, w artykule podpisanym przez Zelena, filozofa Paula Kurtza i astronoma George'a Abella, związanych z niedawno powstałym CSICOP, amerykańskim komitetem do naukowego badania twierdzeń o zjawiskach paranormalnych. Autorzy nie przyznali, że efekt został potwierdzony, i skierowali uwagę na możliwe błędy w doborze próby. Następnie CSICOP przeprowadził własne badanie na kilkuset amerykańskich sportowcach, które nie wykazało żadnej nadwyżki Marsa. Gauquelin odpowiedział, że próba obejmowała w dużej części zawodników o umiarkowanej klasie, a więc nie spełniała warunku wybitności, który od początku był częścią jego tezy.

Spór przerodził się w skandal wewnątrz samego ruchu sceptyków. Astronom Dennis Rawlins, jeden z założycieli CSICOP, który brał udział w obliczeniach, oskarżył kierownictwo komitetu o ukrywanie niekorzystnych wyników i manipulowanie interpretacją. W 1981 roku opublikował w piśmie „Fate” obszerną relację pod tytułem „sTARBABY”, w której opisał przebieg sprawy ze swojej perspektywy. Rawlins przestał być członkiem komitetu, a sprawa przez lata służyła zwolennikom Gauquelina jako dowód, że sceptycy nie potrafią obiektywnie ocenić niewygodnych danych. CSICOP przyznał później pewne błędy w prowadzeniu sprawy, choć nie zmienił stanowiska w kwestii samego efektu.

Niezależnie od tych sporów pojawiły się analizy, które wskazywały na możliwe źródła nadwyżki w samym procesie zbierania danych. Przedmiotem dyskusji była przede wszystkim selekcja: o tym, kto trafia do grupy mistrzów, decydowały w części kryteria przyjmowane przez Gauquelina, a sceptycy sugerowali, że mogły one, nawet bez złej woli, faworyzować przypadki zgodne z hipotezą. Niemiecki psycholog Suitbert Ertel, który ponownie przeanalizował dane, przekonywał, że efekt rośnie wraz ze stopniem wybitności, co uważał za argument za jego realnością. Inni badacze, jak Geoffrey Dean, proponowali wyjaśnienia odwołujące się do dawnych praktyk zgłaszania godzin urodzenia, w których rodzice mogli zaokrąglać lub przesuwać czas narodzin.

Francuski test i dziedzictwo sporu

Ostatnim wielkim etapem była próba przeprowadzona przez francuski komitet CFEPP, który zebrał dane ponad tysiąca sportowców i ogłosił wyniki w 1996 roku. Nie znaleziono w nich nadwyżki Marsa w sektorach kluczowych. Zwolennicy Gauquelina zarzucali badaczom, że w doborze zawodników nie zachowali ściśle kryterium najwyższej klasy, a krytycy uznali wynik za zamknięcie sprawy. Sam Gauquelin nie doczekał tego rozstrzygnięcia; zmarł w 1991 roku w Paryżu. Według relacji z jego otoczenia przed śmiercią zniszczył część niepublikowanych materiałów, ale wydane wcześniej zbiory danych pozostały dostępne dla innych badaczy.

Spór o efekt Marsa jest dla historii astrologii XX wieku wydarzeniem wyjątkowym. Po raz pierwszy przedmiotem poważnego sporu naukowego stało się twierdzenie dotyczące związku planet z ludźmi, sformułowane w sposób sprawdzalny i oparty na publicznych danych. Gauquelin nie był astrologiem w tradycyjnym sensie, a jego odkrycie, nawet gdyby okazało się prawdziwe, nie ratowałoby astrologii znaków i domów, którą sam uważał za bezpodstawną. Paradoksalnie właśnie dlatego tak wielu astrologów powoływało się na jego nazwisko, a tak wielu sceptyków traktowało jego wyniki jako zagrożenie, którego nie wolno zlekceważyć.

Z dzisiejszej perspektywy sprawa ta mówi wiele o samym procesie naukowym. Pokazuje, jak trudno rozstrzygnąć spór o efekt niewielki, ale statystycznie wyraźny, gdy wyniki zależą od doboru próby, od definicji grupy i od szczegółowych kryteriów przyjętych przez badaczy. Pokazuje też, że postawa sceptyczna nie chroni automatycznie przed błędami proceduralnymi, a postawa entuzjasty nie wyklucza staranności w zbieraniu danych. Gauquelin pozostał postacią na pograniczu, której nie da się zaliczyć ani do obozu astrologów, ani do obozu ich krytyków.

Warto też odnotować, jak skromne było samo twierdzenie, wokół którego rozgorzała ta walka. Gauquelin nie mówił o losie, przepowiedni ani duchowym znaczeniu nieba, lecz o kilku punktach procentowych w rozkładzie godzin urodzenia wąskiej grupy ludzi. Fakt, że tak niewielka anomalia mogła zmobilizować komitety, statystyków i redakcje pism przez ponad dwadzieścia lat, świadczy o symbolicznej wadze, jaką w kulturze nowoczesnej zachowała astrologia. Spór nie dotyczył tylko Marsa i sportowców, lecz granicy między wiedzą a przesądem, której obie strony chciały bronić, choć każda rozumiała ją inaczej. Może właśnie w tej nieproporcji między skalą efektu a skalą emocji leży najtrwalsza lekcja całej sprawy.