Willa Farnesina i horoskop Agostina Chigiego

Willa bankiera nad Tybrem

Agostino Chigi, urodzony w Sienie w 1466 roku, był jednym z najbogatszych ludzi swojej epoki. Jako bankier papieży Juliusza II i Leona X, dzierżawca kopalń ałunu w Tolfie i finansista zaangażowany w wielką politykę Italii, zgromadził majątek, który pozwolił mu konkurować z książętami w mecenacie artystycznym. W pierwszych latach XVI wieku zlecił Baldassarre Peruzziemu, architektowi i malarzowi pochodzącemu również ze Sieny, budowę podmiejskiej rezydencji na prawym brzegu Tybru, w dzielnicy Trastevere. Willa powstała w latach 1506–1510 i szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia artystycznego i towarzyskiego Rzymu.

Nazwa, pod którą jest dziś znana, pochodzi z czasów późniejszych. W 1579 roku posiadłość kupił kardynał Alessandro Farnese i odtąd zaczęto ją nazywać Farnesiną, dla odróżnienia od wielkiego Palazzo Farnese po drugiej stronie rzeki. Pierwotnie była po prostu willą Chigiego, a jej dekoracje mówiły przede wszystkim o nim: o jego bogactwie, wykształceniu, ambicjach i, jak się okazało, o jego wierze w gwiazdy.

Do pracy w willi Chigi zaprosił najlepszych artystów, jakich mógł pozyskać. Rafael namalował w niej Triumf Galatei i zaprojektował cykl Amora i Psyche w loggii od strony ogrodu, Sebastiano del Piombo wykonał lunety z przemianami z Metamorfoz Owidiusza, a Sodoma ozdobił sypialnię właściciela scenami z życia Aleksandra Wielkiego. Peruzzi, oprócz architektury, sam namalował sklepienie sali, która od fresku Rafaela nosi nazwę Sali Galatei, i właśnie to sklepienie zawiera najbardziej zagadkowy program całej willi.

Niebo na sklepieniu

Sklepienie Sali Galatei pokrywają przedstawienia mitologiczne rozmieszczone w polach o różnych kształtach. W centrum znajdują się dwa większe pola, z których jedno przedstawia Famę, uskrzydloną personifikację sławy, a drugie Perseusza ścinającego Meduzę. Wokół nich, w mniejszych polach i w trójkątnych żaglach nad lunetami, pojawiają się postaci związane z gwiazdozbiorami: znaki zodiaku, mitologiczne konstelacje znane z katalogu Ptolemeusza i bóstwa planetarne. Na pierwszy rzut oka całość można wziąć za zbiór scen mitologicznych dobranych dla dekoracyjnej rozmaitości, jakich wiele zdobiło renesansowe pałace.

Szczegóły zdradzają jednak inny zamysł. Bóstwa planetarne nie są rozmieszczone dowolnie, lecz każde z nich towarzyszy określonemu znakowi zodiaku, tak jak w horoskopie planeta stoi w określonym znaku. Mars, Wenus, Jowisz, Saturn, Merkury, Słońce i Księżyc pojawiają się w towarzystwie znaków, które nie odpowiadają ich tradycyjnym domom, lecz zdają się wskazywać na ich położenie w konkretnym momencie. Sklepienie przestaje wtedy być ogólnym obrazem kosmosu, a staje się zapisem jednej chwili.

Pomysł, by przedstawić niebo z określonej chwili na sklepieniu, nie był w Italii zupełnie nowy. We Florencji, w Starej Zakrystii kościoła San Lorenzo, kopuła nad ołtarzem przedstawia niebo, którego układ badacze wiązali z datą z lat czterdziestych XV wieku, a rozmaite interpretacje tego fresku wywoływały długie dyskusje. Sklepienie Farnesiny należy do tej samej rodziny przedstawień, w których mapa nieba służy upamiętnieniu wydarzenia. W przypadku Chigiego tym wydarzeniem miały być jego własne narodziny.

Odczytanie Saxla

Fritz Saxl, jeden z najbliższych współpracowników Aby'ego Warburga i późniejszy dyrektor Instytutu Warburga w Londynie, poświęcił sklepieniu Sali Galatei studium La fede astrologica di Agostino Chigi, wydane w Rzymie w 1934 roku. Zestawił rozmieszczenie planet na sklepieniu z danymi astronomicznymi i doszedł do wniosku, że odpowiada ono położeniu ciał niebieskich pod koniec listopada lub na początku grudnia 1466 roku, a więc w czasie narodzin Chigiego. Sklepienie okazało się horoskopem właściciela, namalowanym nad salą, w której przyjmował gości.

Metoda Saxla zasługuje na chwilę uwagi, bo dobrze pokazuje, jak historia sztuki może posłużyć się astronomią. Planety wolne, takie jak Saturn i Jowisz, zmieniają znak rzadko, co pozwala zawęzić możliwe daty do kilku lat; szybsze, jak Mars, Wenus i Merkury, zawężają je dalej, a położenie Słońca i Księżyca wskazuje już konkretny miesiąc i dzień. Gdy wszystkie elementy zgadzają się z jedną chwilą, a ta chwila odpowiada znanym okolicznościom życia zleceniodawcy, przypadkowa zbieżność staje się mało prawdopodobna. Saxl nie dysponował oczywiście komputerowymi efemerydami, lecz tablicami astronomicznymi, które pozwalały wyliczyć położenia planet wstecz, i właśnie zgodność tych obliczeń z obrazem uczyniła jego tezę przekonującą.

Saxl umieścił to odkrycie w szerszym kontekście warburgowskiego programu badań nad przetrwaniem antycznych bogów. Bóstwa planetarne na sklepieniu Farnesiny są dla niego przykładem tego, jak renesans przywracał bogom ich klasyczną postać, zachowując zarazem ich astrologiczną funkcję. Średniowiecze przechowało planety jako siły rządzące losem, ale często w zniekształconych, orientalnych lub współczesnych przebraniach; renesans oddał im antyczną urodę, nie odbierając im mocy. Na sklepieniu Peruzziego Wenus i Jowisz wyglądają jak postacie z rzymskich sarkofagów, ale stoją w miejscach, które wskazują ich położenie w horoskopie bankiera.

Tytuł studium Saxla nie jest przypadkowy. Mówi o „wierze astrologicznej”, a więc o przekonaniu, które nie było dla Chigiego jedynie ozdobnikiem. Bankier żyjący w świecie niepewnych kredytów, ryzykownych przedsięwzięć i kapryśnej łaski papieży mógł traktować gwiazdy jako źródło wiedzy o pomyślnych i niepomyślnych chwilach. Wiele osób jego stanu korzystało z porad astrologów przy rozpoczynaniu przedsięwzięć, a horoskop urodzeniowy był dla nich nie tylko dokumentem charakteru, lecz także narzędziem planowania.

Quinlan-McGrath i dalsze pytania

Odczytanie Saxla zostało w kolejnych dziesięcioleciach przyjęte w ogólnym zarysie, ale szczegóły budziły pytania. Mary Quinlan-McGrath w artykule opublikowanym w 1984 roku w „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” podjęła kwestię, której Saxl nie rozstrzygnął w pełni: jaki znak wschodził w chwili narodzin Chigiego i jak sklepienie wyraża tę informację. Ascendent, jako najczulszy punkt horoskopu, zmienia się w ciągu dwóch godzin, więc jego ustalenie pozwala określić nie tylko dzień, lecz także porę narodzin. Quinlan-McGrath wskazała elementy sklepienia, które jej zdaniem pełnią tę funkcję, i zaproponowała dokładniejsze określenie godziny.

Badaczka rozwinęła później swoje zainteresowania w szerszym studium Influences. Art, Optics, and Astrology in the Italian Renaissance, wydanym w 2013 roku. Stawia w nim pytanie, jak renesansowi odbiorcy rozumieli działanie obrazów przedstawiających niebo. Według koncepcji, którą rekonstruuje na podstawie ówczesnej optyki i filozofii przyrody, promienie wychodzące z przedmiotów mogły oddziaływać na patrzącego, a obraz nieba, zwłaszcza pomyślnego, mógł przenosić na otoczenie coś z jego mocy. Sklepienie Farnesiny byłoby wtedy nie tylko upamiętnieniem narodzin, lecz także rodzajem urządzenia, które w zamierzeniu wzmacniało pomyślne wpływy horoskopu właściciela.

Ta interpretacja pozostaje dyskusyjna, ale zwraca uwagę na ważny aspekt renesansowej kultury: przekonanie, że obraz nie jest obojętny, lecz może działać. Przedstawienie nieba w sali, w której Chigi przyjmował gości, mogło więc pełnić jednocześnie kilka funkcji: wyrażać dumę z pomyślnego horoskopu, pokazywać wykształcenie właściciela i jego artystów, a być może także w zamierzeniu przyciągać przychylność gwiazd. Historyk nie musi rozstrzygać, która z tych funkcji była najważniejsza, by dostrzec, że wszystkie wynikały z tej samej wiary w związek między niebem a ludzkim losem.

Horoskop jako portret

Najbardziej uderzające w sklepieniu Sali Galatei jest to, że jest ono portretem człowieka, który nie pojawia się na nim w żadnej postaci. Chigi nie jest przedstawiony jako bohater mitologiczny, nie ma swojego herbu w centrum ani alegorii swoich cnót. Jest obecny wyłącznie przez układ gwiazd, które towarzyszyły jego narodzinom. Fama i Perseusz w centrum sklepienia mogą odnosić się do jego sławy i zwycięstw, ale cała reszta mówi o nim za pomocą nieba.

Ten rodzaj portretu wymagał od widza szczególnej wiedzy. Tylko ktoś, kto znał zarówno mitologię, jak i astrologię, mógł zrozumieć, że patrzy na horoskop gospodarza. Dla większości gości sklepienie było zapewne piękną dekoracją mitologiczną, dla niewielu – zaszyfrowanym wyznaniem.

Szyfr miał też uzasadnienie praktyczne. Horoskop urodzeniowy był w renesansie dokumentem osobistym i niekiedy niebezpiecznym: wrogowie mogli z niego wyczytać słabe punkty, przewidywać choroby i śmierć, a nawet próbować wykorzystać go w intrygach. Władcy i możni strzegli swoich dat i godzin narodzin, a astrologowie sporządzający ich horoskopy nierzadko działali w dyskrecji. Umieszczenie horoskopu na sklepieniu, w formie czytelnej tylko dla znawców, było więc gestem zarazem odważnym i ostrożnym: chwaliło się pomyślnym niebem, nie podając go wprost każdemu, kto wejdzie do sali. Taki podwójny sposób komunikowania był bardzo charakterystyczny dla renesansowego mecenatu, w którym dzieła sztuki miały warstwę dostępną dla wszystkich i warstwę przeznaczoną dla wtajemniczonych.

Chigi powrócił do tematu nieba w innym swoim zamówieniu. W kaplicy rodowej w kościele Santa Maria del Popolo, zaprojektowanej przez Rafaela, kopułę pokryto mozaiką ukończoną w 1516 roku, na której Bóg Ojciec otoczony jest kręgiem planet, a przy każdej z nich stoi anioł kierujący jej ruchem. Tu jednak astrologia zostaje podporządkowana teologii: planety nie działają same, lecz są prowadzone przez boskich posłańców, zgodnie ze średniowieczną nauką o inteligencjach poruszających sfery. Zestawienie obu dzieł pokazuje dwa oblicza wiary astrologicznej jednego człowieka: prywatne, w sali rozrywek, i religijne, w kaplicy grobowej.

Agostino Chigi zmarł w kwietniu 1520 roku, kilka dni po Rafaelu. Jego majątek rozpadł się w następnych dziesięcioleciach, a willę sprzedano Farnesom. Sklepienie Peruzziego przetrwało jednak wszystkie zmiany własności i do dziś przedstawia niebo nad Sieną z przełomu listopada i grudnia 1466 roku. Odkąd Saxl odczytał je jako horoskop, przestało być anonimową dekoracją i stało się jednym z najbardziej osobistych dokumentów renesansowej astrologii: portretem bankiera namalowanym gwiazdami.