Nicholas Culpeper i astrologiczne zielarstwo

Aptekarz ze Spitalfields

Nicholas Culpeper urodził się w 1616 roku w hrabstwie Surrey, w rodzinie duchownego, który zmarł jeszcze przed narodzinami syna. Wychowywał go dziadek ze strony matki, również pastor, a krótki pobyt w Cambridge nie zakończył się uzyskaniem stopnia. Zamiast kariery uniwersyteckiej przyszła praktyka u londyńskiego aptekarza, a potem, około 1640 roku, własny zakład w Spitalfields, dzielnicy leżącej tuż za murami City, zamieszkanej przez rzemieślników, przybyszów i biedotę. To miejsce okazało się dla jego późniejszego dzieła rozstrzygające. Culpeper leczył ludzi, którzy nie mogli zapłacić honorarium dyplomowanego lekarza, i z tej codzienności wyrosło przekonanie, że wiedza medyczna jest zamknięta w języku i instytucjach, które ją przed nimi chronią.

Lata czterdzieste XVII wieku w Anglii były czasem wojny domowej, rozluźnienia cenzury i gwałtownego przyrostu druków. Culpeper stanął po stronie Parlamentu, a według przekazów biograficznych został ranny w pierś podczas walk w 1643 roku; rana ta miała osłabić jego zdrowie na resztę krótkiego życia. Polityczny radykalizm i medyczny program nie były u niego osobnymi sprawami. Dla aptekarza ze Spitalfields Kolegium Lekarzy w Londynie było korporacją podobną do biskupów i dworu: strzegło przywilejów, mówiło po łacinie i pobierało opłaty za to, co w jego przekonaniu powinno należeć do wszystkich.

Farmakopea przełożona wbrew Kolegium

W 1618 roku Kolegium wydało Pharmacopoeia Londinensis, urzędowy spis leków i przepisów, według którego mieli pracować londyńscy aptekarze. Był to tekst łaciński, przeznaczony dla fachowców i wyznaczający granicę między tymi, którzy przepisują, a tymi, którzy wykonują. W 1649 roku Culpeper opublikował jego angielski przekład pod tytułem A Physicall Directory, bez zgody Kolegium i z komentarzami, które nie pozostawiały wątpliwości co do intencji tłumacza. Dopisywał zastosowania leków, objaśniał dawkowanie, wytykał składniki drogie lub zbędne, a autorom farmakopei zarzucał, że ukrywają przed ludem rzeczy, od których zależy jego życie.

Reakcja była przewidywalna. Związani z Kolegium autorzy i sympatycy dworu przedstawiali Culpepera jako szarlatana i wichrzyciela, a jego przekład jako zagrożenie dla zdrowia publicznego, bo dawał narzędzia ludziom bez wykształcenia. On sam odpowiadał w kolejnych przedmowach, łącząc argument medyczny z politycznym i religijnym: skoro Pismo Święte można czytać po angielsku, dlaczego nie farmakopeę. W tej retoryce słychać radykalny protestantyzm epoki, nieufność wobec pośredników i wiarę w bezpośredni dostęp do prawdy. Późniejsze wydania przekładu, poprawiane po kolejnych edycjach urzędowego tekstu, sprzedawały się dobrze i ustaliły pozycję Culpepera jako najbardziej znanego medycznego autora drukującego po angielsku w czasach Wspólnoty.

Ważne jest jednak, czego ten przekład nie robił. A Physicall Directory nie był jeszcze traktatem astrologicznym; był przede wszystkim aktem upublicznienia. Astrologia, która przeniknie jego zielnik, pojawia się w pełni w osobnych dziełach z lat 1651–1653 i dopiero tam staje się metodą łączącą rośliny, ciało i niebo w jeden system.

Rośliny pod rządami planet

W 1652 roku ukazało się The English Physitian, rok później rozszerzone jako The English Physitian Enlarged; w późniejszych stuleciach książka krążyła głównie jako Culpeper's Complete Herbal i w tej postaci przetrwała do dziś w niezliczonych wznowieniach. Zamysł był prosty i ambitny zarazem. Culpeper chciał opisać rośliny rosnące w Anglii, te, które czytelnik mógł zebrać sam przy drodze lub w ogrodzie, i podać ich lecznicze zastosowania tak, by obejść się bez drogich egzotycznych specyfików aptecznych. Każde hasło zawiera opis rośliny, miejsce i czas jej występowania, a następnie wskazanie, pod którą planetą pozostaje, i z tego wskazania wywodzi działanie.

Przypisanie roślin planetom nie było wynalazkiem Culpepera. Związki ziół z ciałami niebieskimi pojawiają się w późnoantycznej i średniowiecznej literaturze hermetycznej, w renesansowej filozofii przyrody i u autorów takich jak Marsilio Ficino, a wśród angielskich praktyków jego pokolenia astrologia była powszechnie uprawiana. Nowe było zastosowanie tej zasady konsekwentnie, hasło po haśle, w podręczniku napisanym prostą angielszczyzną dla czytelnika bez szkolnej łaciny. Piołun, babka, krwawnik czy szałwia otrzymywały swoich planetarnych władców, a z charakteru planety wynikał charakter rośliny: rośliny marsowe były gorące i ostre, księżycowe chłodne i wilgotne, jowiszowe łagodne i sprzyjające wzrostowi.

Z tego układu Culpeper wyprowadzał dwie drogi leczenia. Pierwszą była sympatia: choroba wywołana przez daną planetę mogła być leczona rośliną tej samej planety, która wzmacniała odpowiednią część ciała. Drugą była antypatia: dolegliwości jednej planety przeciwdziałało się ziołami planety przeciwnej, na przykład wpływom Saturna roślinami Słońca. Obie zasady opierały się na geometrii relacji planetarnych, w której przeciwieństwo i pokrewieństwo miały znaczenie fizjologiczne. Taka klasyfikacja pozwalała uporządkować ogromny i chaotyczny materiał ludowej wiedzy o ziołach w system, który dawało się zapamiętać i stosować.

Trzeba to powiedzieć jasno: przypisania planetarne w zielniku nie są wynikiem obserwacji działania roślin w nowoczesnym sensie. Opierają się na analogiach koloru, smaku, kształtu, miejsca wzrostu i tradycyjnej teorii humoralnej, a często także na autorytecie wcześniejszych autorów. Wiele wskazań leczniczych Culpepera pochodzi z dawnych zielników, z Dioskuridesa, Galena i renesansowych kompilacji, i zostało jedynie przeorganizowanych pod znakiem planet. Historycznie interesujące jest właśnie to przeorganizowanie: astrologia działała tu jako język porządkujący wiedzę, a nie jako jej źródło.

Równie charakterystyczny jest ton tych haseł. Culpeper pisze o roślinach z poufałością człowieka, który sam je zbierał, i co chwila przerywa opis, by wytknąć uczonym lekarzom niewiedzę, chciwość albo przesadne zaufanie do drogich importowanych specyfików. Zachęca czytelnika, by szukał ziół w okolicy, zważał na porę zbioru i nie dawał się zwieść aptecznej modzie. Wskazówki dotyczące zbierania wiążą się z astrologią także praktycznie: rośliny należało według niego zrywać w godzinie rządzącej planety i przy pomyślnym położeniu Księżyca, aby zachowały pełnię swojej mocy. Ta kalendarzowa dyscyplina, dziś najbardziej egzotyczna dla czytelnika, dla autora była naturalną konsekwencją przekonania, że roślina jest ziemskim odbiciem niebieskiej siły, a czas jej zbioru decyduje o tym, ile z tej siły w niej pozostanie. Zielnik stawał się w ten sposób jednocześnie podręcznikiem botaniki, kalendarzem i elementarzem kosmologii.

Sądzenie chorób z nieba

Jeśli zielnik mówił, czym leczyć, to Semeiotica Uranica, or an Astrological Judgement of Diseases z 1651 roku miała odpowiedzieć na pytanie, jak rozpoznać chorobę i przewidzieć jej przebieg. Culpeper opierał się tu na tradycji sięgającej średniowiecznych traktatów o dniach krytycznych, przypisywanych tradycyjnie Hipokratesowi i Galenowi, oraz na praktyce stawiania horoskopu na chwilę, w której chory zachorował lub zwrócił się o pomoc. Z położenia Księżyca i jego kolejnych aspektów wnioskował o momentach przesilenia choroby, a z władców odpowiednich domów horoskopu o jej naturze i siedlisku w ciele.

W tym dziele widać, jak Culpeper rozumiał jedność swojego systemu. Ta sama planeta, która w horoskopie wskazywała źródło dolegliwości, prowadziła lekarza do rośliny w zielniku. Diagnoza i terapia stawały się dwoma końcami jednego łańcucha analogii, rozpiętego między niebem a ogrodem. Nie musi to oznaczać, że wszyscy jego czytelnicy stawiali horoskopy; wielu zapewne korzystało z zielnika jako z praktycznego przewodnika po ziołach, pomijając teorię. Sam autor uważał jednak medycynę bez astrologii za ułomną i ostro krytykował medyków z Kolegium, którzy jego zdaniem leczyli na ślepo.

Culpeper należał do kręgu londyńskich astrologów okresu Wspólnoty, wśród których największą sławą cieszył się William Lilly. Zależność ta była rzeczywista, ale nie należy jej przeceniać: Culpeper nie był astrologiem politycznym ani autorem wielkich proroctw o losach państwa, lecz praktykiem, który uczynił z astrologii narzędzie codziennej pracy przy chorym. Jego interesowała nie przyszłość królestw, lecz przyszłość konkretnego ciała w konkretnym łóżku, i to ograniczenie pola nadaje jego astrologii wyraźnie medyczny, warsztatowy charakter. Wydawał też almanachy i pisma polemiczne, a w A Directory for Midwives z 1651 roku zwrócił się do akuszerek, kolejnej grupy wyłączonej z uczonej medycyny, z wiedzą o porodzie i opiece nad noworodkiem.

Lud, rynek i pośmiertna legenda

Culpeper zmarł w styczniu 1654 roku, najpewniej na gruźlicę, mając niespełna czterdzieści lat. Jego wdowa Alice oraz drukarz Peter Cole, z którym współpracował, wydawali po jego śmierci kolejne prace sygnowane jego nazwiskiem, w tym rękopisy pozostawione przez zmarłego i teksty, których autentyczność bywa dyskusyjna. Nazwisko Culpepera stało się w ten sposób marką, a pod tą marką ukazywały się przez następne stulecia rozmaite kompilacje, przeróbki i uzupełnienia. Historyk, który chce mówić o rzeczywistym Culpeperze, musi oddzielić teksty wydane za jego życia od narosłej wokół nich tradycji wydawniczej.

Popularność zielnika miała podłoże praktyczne. Książka była tania, napisana zrozumiale i odnosiła się do roślin, które czytelnik znał z własnego otoczenia. Przenikała do domów, w których była może jedyną książką medyczną obok Biblii i almanachu, a jej planetarne przypisania utrwalały się w ludowym wyobrażeniu o ziołach. W XVIII i XIX wieku, gdy astrologia straciła miejsce w uczonej kulturze, Complete Herbal nadal był wznawiany i czytany, także w koloniach angielskich w Ameryce Północnej. W ten sposób astrologia przetrwała w kulturze ludowej w znacznej mierze dzięki zielnikowi, a nie traktatom teoretycznym.

Znaczenie Culpepera nie polega więc na oryginalności doktryny. Planetarne rządy roślin, sympatia i antypatia, dni krytyczne i horoskop chorobowy należały do odziedziczonego zasobu wiedzy. Jego dziełem było spięcie tego zasobu z politycznym programem upowszechnienia medycyny i podanie go w języku, który mógł przeczytać aptekarz, akuszerka czy gospodyni. Przekład farmakopei odebrał uczonym monopol na przepis, zielnik astrologiczny dał ludowi system, w którym przepis nabierał sensu. Że ów system opierał się na kosmologii, którą nauka kolejnych stuleci odrzuciła, nie zmienia faktu, że był jedną z najbardziej udanych prób przeniesienia renesansowej wizji korespondencji między niebem a ziemią do codziennej praktyki zwykłych ludzi.