Astrologia medyczna i człowiek zodiakalny

Dwie postacie na jednej karcie

Jedna z najsłynniejszych miniatur późnego średniowiecza, karta 14v Bardzo bogatych godzinek księcia de Berry, malowana przez braci Limbourg w latach około 1411–1416, przedstawia nie świętego ani scenę z kalendarza, lecz dwie nagie postacie ustawione plecami do siebie. Jedna jest widziana od przodu, druga od tyłu; razem tworzą jedno ciało oglądane z dwóch stron. Na ich członkach spoczywają znaki zodiaku, od Barana na czole po Ryby przy stopach, a całość otacza migdałowata obwódka z tymi samymi znakami ułożonymi w krąg. W narożnikach karty łacińskie napisy objaśniają, które znaki są gorące i suche, które zimne i wilgotne, do jakiej kompleksji i strony świata należą.

Ta karta streszcza całą astrologię medyczną w jej najbardziej eleganckiej postaci, ale zarazem myli współczesnego widza. Wygląda jak emblemat filozoficznej nauki o człowieku jako małym świecie, a w rzeczywistości jest luksusową wersją rysunku, który w setkach tańszych rękopisów, kalendarzy i druków pełnił funkcję czysto praktyczną. Aby zrozumieć, dlaczego ten obraz był tak rozpowszechniony i dlaczego przetrwał koniec teorii, z której wyrósł, trzeba oddzielić dwa poziomy medycyny gwiazd: rozbudowaną naukę prognostyczną i krótką regułę ostrożności.

Starożytne przypisania ciała niebu

Przyporządkowanie części ciała znakom zodiaku, zwane w historii astrologii melotezją, jest dziełem astrologii hellenistycznej. Najstarszy pełny wykład w literaturze łacińskiej zawiera druga księga Astronomica Maniliusza, poematu z czasów Augusta i Tyberiusza, gdzie znaki rozdzielone są od głowy do stóp w kolejności, którą średniowiecze przejęło niemal bez zmian. Obok tego zodiakalnego schematu istniał drugi, planetarny. Ptolemeusz w trzeciej księdze Tetrabiblos, omawiając urazy i choroby, przypisał planetom poszczególne narządy i zmysły: Saturnowi prawe ucho, śledzionę i kości, Jowiszowi płuca i tętnice, Marsowi lewe ucho, nerki i narządy rodne, Słońcu wzrok, mózg i serce, Wenus wątrobę i węch, Merkuremu mowę i język, Księżycowi smak, żołądek i lewą stronę ciała.

Grecka literatura przypisywana Hermesowi Trismegistosowi rozwinęła z tych elementów osobną dziedzinę, nazywaną jatromatematyką. Krótkie pisma tego rodzaju, adresowane według tradycji do Ammona Egipcjanina, uczyły, jak z położenia planet w chwili zachorowania wnioskować o przebiegu choroby i o szansach chorego. Do tej samej tradycji należy także melotezja dekanów, czyli dziesięciostopniowych odcinków zodiaku, z których każdy miał władać innym fragmentem ciała; jej egipskie korzenie są jednak przedmiotem dyskusji.

Medycyna grecka przyjmowała te pomysły ostrożnie. Hipokratejski traktat O powietrzu, wodach i miejscach zalecał lekarzowi znajomość wschodów gwiazd i przesileń, ale chodziło w nim o pory roku i klimat, nie o horoskop. Rozstrzygające znaczenie miał dopiero Galen. W pismach O dniach krytycznych podjął hipokratejską obserwację, że gorączki osiągają przesilenie w określone dni – siódmy, czternasty, dwudziesty – i próbował wyjaśnić tę rytmikę cyklem Księżyca, proponując nawet szczególny „miesiąc medyczny”. Galen nie był astrologiem, lecz jego autorytet sprawił, że związek przebiegu choroby z fazami Księżyca wszedł do kanonu medycyny akademickiej.

Horoskop położenia się do łóżka

Na tej podstawie astrologia arabska i łacińska zbudowała ambitną naukę prognostyczną. Jej podstawowym narzędziem był horoskop chwili, w której chory po raz pierwszy położył się do łóżka, nazywany w późniejszej angielszczyźnie decumbiture. Z położenia Księżyca względem jego miejsca w tej chwili wyznaczano dni krytyczne: gdy Księżyc dochodził do kwadratury i opozycji, należało spodziewać się przesilenia, a aspekty planet dobroczynnych lub szkodliwych miały wskazywać, czy wyjdzie ono na dobre. W XIII wieku Wilhelm Anglik, lekarz z Marsylii, napisał traktat De urina non visa (1219), w którym uczył, jak ocenić stan chorego bez oglądania moczu, wyłącznie z horoskopu chwili, gdy posłaniec przyniósł pytanie. Był to szczyt pretensji astrologii medycznej: horoskop miał zastępować badanie.

Łacińskie kompendia astrologiczne przekazywały tę naukę w krótkich traktatach, takich jak przypisywany Hermesowi De decubitu infirmorum, który uczył dzielić bieg Księżyca od chwili zachorowania na osiem odcinków po czterdzieści pięć stopni i przy każdym z nich spodziewać się zmiany w stanie chorego. Rachunek był prosty, ale wymagał znajomości efemeryd i umiejętności postawienia figury nieba, a więc wykształcenia, którego nie miał wiejski balwierz. Prognostyka gwiazd była sztuką lekarza uczonego i w jego rękach służyła także do budowania autorytetu: kto umiał przewidzieć przesilenie, ten zyskiwał zaufanie rodziny chorego, nawet jeśli przewidywanie było tylko trafnym przypuszczeniem.

Ta wiedza miała miejsce w nauczaniu. Statuty uniwersytetu bolońskiego z 1405 roku przewidywały dla studentów sztuk i medycyny czteroletni kurs astronomii i astrologii, obejmujący między innymi Alkabicjusza i Ptolemeusza. Kiedy Geoffrey Chaucer w prologu Opowieści kanterberyjskich przedstawia Doktora Medycyny, zaznacza, że był on „ugruntowany w astronomii” i umiał wybrać właściwe godziny dla leczenia – nie jako dziwactwo, lecz jako znak kompetencji. Gdy w 1348 roku paryski wydział medycyny wyjaśniał przyczyny czarnej śmierci, sięgnął po koniunkcję planet z 1345 roku, której poświęcony jest osobny esej.

Prognostyka gwiazd była zarazem najbardziej narażona na krytykę. Twierdziła coś konkretnego: że choroba rozstrzygnie się w określonym dniu, że chory przeżyje albo umrze. Każdy niepomyślny wynik dawał przeciwnikom argument. Giovanni Pico della Mirandola w Disputationes adversus astrologiam divinatricem (1496) zarzucał astrologom właśnie to, że przypisują niebu skutki mające przyczyny bliższe i lepiej poznawalne; dla dni krytycznych proponował wyjaśnienia czysto naturalne, wynikające z przebiegu samej choroby.

Reguła, która niczego nie obiecywała

Zupełnie inaczej funkcjonował człowiek zodiakalny. Rysunek ten służył jednej regule, sformułowanej w dwudziestym aforyzmie Centiloquium, zbioru przypisywanego Ptolemeuszowi: dotykać żelazem członka rządzonego przez znak, w którym przebywa Księżyc, jest niebezpiecznie. Uzasadnienie było humoralne. Księżyc, władca wilgoci, przyciągał soki ciała ku części podległej jego znakowi; nacięcie jej w tym czasie groziło krwotokiem lub zapaleniem. Praktyk nie musiał jednak znać tej teorii. Wystarczyło, że odczytał z kalendarza, w jakim znaku jest dziś Księżyc, i spojrzał na rysunek.

Druk rozpowszechnił tę wiedzę w skali, jakiej nie znała epoka rękopisów. Do najwcześniejszych wytworów prasy drukarskiej należy kalendarz upuszczania krwi i przeczyszczania na rok 1457, przypisywany warsztatowi Gutenberga w Moguncji. W Anglii XV wieku lekarze nosili składane almanachy, przytraczane do pasa, w których figura znaków sąsiadowała z tablicami ruchów Księżyca i z kołami do oceny moczu; kalendarze ułożone przez Johna Somera (1380) i Mikołaja z Lynn (1386) dostarczały im danych na dziesięciolecia. Najstarszym drukiem z ziem polskich jest krakowski almanach na rok 1474, wymieniający dni stosowne do puszczania krwi. Obok człowieka znaków pojawiał się często człowiek żył, wskazujący miejsca nacięć przy określonych dolegliwościach.

Podobne reguły rządziły podawaniem lekarstw. Z punktu widzenia medycyny humoralnej środek przeczyszczający miał działać w dół, a nie wywoływać wymiotów, toteż kalendarze odradzały go wtedy, gdy Księżyc przebywał w znakach przeżuwających – Baranie, Byku i Koziorożcu – noszących imiona zwierząt, które zwracają pokarm, by go przeżuć ponownie. Zalecano natomiast znaki wodne, sprzyjające rozluźnieniu. Takie wskazania łączyły analogię obrazu z teorią jakości: znak zwierzęcia przeżuwającego „ciągnął” w górę, znak wody „rozpuszczał”. Dla historyka idei są one ciekawsze niż sama melotezja, bo pokazują, jak astrologia medyczna myślała – przez podobieństwo nazw i jakości, nie przez obserwację skutków.

Kluczowa jest logika tej reguły. Nie twierdziła ona, że zabieg w dobrym dniu się uda, ani że chory wyzdrowieje; mówiła tylko, kiedy nie należy ciąć. Taki zakaz był tani w przestrzeganiu – wystarczyło przełożyć zabieg o dzień lub dwa – i praktycznie niemożliwy do obalenia, bo nikt nie mógł wykazać, że powikłanie nie nastąpiłoby, gdyby zabieg wykonano w zakazanym dniu. W przeciwieństwie do horoskopu choroby człowiek zodiakalny nie wystawiał się na próbę doświadczenia. Był regułą ostrożności, jaką dziś nazwalibyśmy zasadą przezorności, i jak każda taka reguła żywił się samą niepewnością.

Długie życie po końcu teorii

Uczona astrologia medyczna zanikała w medycynie akademickiej stopniowo, od XVI do XVIII wieku, nie tyle obalona jednym argumentem, ile pozbawiona gruntu przez anatomię, nową fizjologię i rozkład teorii humoralnej. W Anglii połowy XVII wieku jeszcze ją praktykowano na wielką skalę: księgi przypadków Simona Formana i Richarda Napiera oraz popularne poradniki Nicholasa Culpepera, któremu poświęcone są osobne eseje, pokazują, że horoskop choroby był wtedy codziennym narzędziem. Po 1700 roku coraz rzadziej trafiał jednak do podręczników medycyny.

Człowiek zodiakalny przetrwał ten upadek bez trudu, bo nie zależał od podręczników. Mieszkał w kalendarzach. Polskie kalendarze astrologiczne XVIII wieku, jak te Stanisława Duńczewskiego, wciąż podawały dni stosowne do puszczania krwi i baniek. W Ameryce Północnej figura „człowieka znaków” była stałym elementem almanachów rolniczych do XX wieku, a reguła odczytywana z jej pomocą rozszerzyła się z chirurgii na wyrywanie zębów, kastrowanie zwierząt i siew. Oderwana od medycyny humoralnej, stała się częścią ludowej rachuby czasu.

Długowieczność figury ma jeszcze jedno źródło: była łatwa do zapamiętania i do narysowania. Kolejność znaków od Barana na głowie do Ryb na stopach odpowiada kolejności zodiaku, więc wystarczyło znać jedną, by odtworzyć drugą. Człowiek zodiakalny był w tym sensie mnemotechniką, a mnemotechniki rzadko umierają razem z teoriami, które je zrodziły. Przetrwał też w ikonografii religijnej i w zielnikach, gdzie powtarzano go raczej z przyzwyczajenia niż z przekonania, a w XIX i XX wieku literatura okultystyczna odczytała go na nowo jako symbol jedności człowieka i kosmosu, zapominając o balwierzu, dla którego był narysowany.

Historia tej figury pokazuje coś, co dotyczy nie tylko astrologii. Teoria ginie wtedy, gdy jej przewidywania można sprawdzić i gdy pojawia się lepsze wyjaśnienie tych samych faktów. Zakaz trwa, dopóki jego przestrzeganie kosztuje mniej niż wątpliwość. Horoskop położenia się do łóżka był wielką konstrukcją intelektualną, która przegrała ze szpitalną obserwacją; nagi człowiek z Baranem na głowie był skromnym przypomnieniem, które nikogo nie zobowiązywało do wiary w mikrokosmos, i dlatego mógł przetrwać ludzi, którzy w mikrokosmos wierzyli.