Jung i astrologiczny eksperyment w Synchroniczności

Psychiatra przy efemerydach

Zainteresowanie Junga astrologią sięga wczesnego okresu jego twórczości. W liście do Zygmunta Freuda z czerwca 1911 roku pisał, że wieczory spędza w dużej mierze na astrologii i stawia horoskopy, aby znaleźć klucz do psychologicznej prawdy. Przez kolejne dziesięciolecia wracał do tego tematu w korespondencji i seminariach, zwykle jednak w tonie ostrożnym: astrologia interesowała go jako zbiór projekcji, w których ludzkość zapisała swoją wiedzę o psychice, a nie jako fizyka wpływów nieba. Nie był przy tym obojętny na pytanie, czy w horoskopach kryje się coś więcej niż projekcja, i właśnie to pytanie doprowadziło go do eksperymentu opisanego w rozprawie o synchroniczności.

Rozprawa Synchronizität als ein Prinzip akausaler Zusammenhänge ukazała się w 1952 roku w tomie Naturerklärung und Psyche, wydanym razem z esejem fizyka Wolfganga Pauliego o archetypowych wyobrażeniach w teoriach naukowych Keplera. Angielski przekład, The Interpretation of Nature and the Psyche, ukazał się w 1955 roku. Już samo zestawienie autorów pokazuje ambicję przedsięwzięcia: psycholog i laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki wspólnie pytali, czy obok przyczynowości istnieje w przyrodzie inna zasada porządkująca, która ujawnia się przez sens, a nie przez mechanizm.

Pauli nie był w tym przedsięwzięciu tylko współautorem tomu. Przez lata prowadził z Jungiem obszerną korespondencję, w której fizyk z jednej strony podsuwał psychologowi pojęcia nowej fizyki, takie jak nieciągłość i statystyczny charakter praw kwantowych, a z drugiej strony upominał go w sprawach ścisłości. To w dużej mierze pod wpływem tej wymiany Jung zaproponował w rozprawie schemat czterech zasad opisu przyrody: obok niezniszczalnej energii, kontinuum czasoprzestrzennego i przyczynowości umieścił synchroniczność jako czwarty człon, uzupełniający obraz świata. Eksperyment astrologiczny był jedną z prób pokazania, że ten czwarty człon nie jest wyłącznie spekulacją filozoficzną, lecz pozostawia ślady w danych.

Trzy księżycowe wskaźniki małżeństwa

Jung wyszedł od starej tradycji, która wśród oznak związku małżeńskiego wymieniała przede wszystkim relacje Księżyca. Wybrał trzy konfiguracje porównawcze między horoskopami partnerów: koniunkcję Słońca jednego z małżonków z Księżycem drugiego, koniunkcję obu Księżyców oraz koniunkcję Księżyca jednego partnera z Ascendentem drugiego. Uzasadniał ten wybór autorytetem klasycznym, w tym Ptolemeusza, który w Tetrabiblos przypisywał Słońcu i Księżycowi szczególną rolę w ocenie małżeństwa. Do porównania uwzględnił także inne aspekty, aby zobaczyć, czy wybrane konfiguracje występują u par małżeńskich częściej niż w zestawieniach losowych.

Materiał gromadzono stopniowo. Jung otrzymywał dane urodzeniowe od znajomych astrologów i z innych źródeł, a w obróbce pomagała mu współpracowniczka Liliane Frey-Rohn. Pierwsza partia obejmowała sto osiemdziesiąt par, druga dwieście dwadzieścia, trzecia osiemdziesiąt trzy, razem czterysta osiemdziesiąt trzy małżeństwa, czyli prawie tysiąc horoskopów. Jako grupę kontrolną potraktowano pary niezamężne, utworzone przez sztuczne łączenie horoskopów osób, które w rzeczywistości ze sobą nie były. Obliczenia prawdopodobieństwa przeprowadził fizyk Markus Fierz, którego Jung poprosił o ocenę, czy otrzymane częstości mogą być dziełem przypadku.

Wynik, który Jung uznał za uderzający, dotyczył nie tyle samych częstości, ile ich rozkładu między partiami. W pierwszej partii najczęściej występowała koniunkcja Słońca z Księżycem, w drugiej koniunkcja Księżyców, w trzeciej koniunkcja Księżyca z Ascendentem. Każda kolejna porcja materiału wyróżniała więc jeden z trzech klasycznych wskaźników, i to dokładnie te, które tradycja astrologiczna wskazywała jako typowe dla małżeństwa. Gdy jednak połączono wszystkie partie, przewaga ta słabła, a całościowe zestawienie nie dawało podstaw, by twierdzić, że małżonkowie częściej niż inni ludzie mają takie układy.

Od statystyki do sensu

W tym miejscu rozprawa wykonuje zwrot, który decyduje o jej oryginalności i o jej kłopotliwości. Jung przyznaje, że jego liczby nie dowodzą astrologii. Nie twierdzi, że Księżyc w jakiś sposób wiąże ludzi, ani że horoskop pozwala przewidzieć małżeństwo. Zauważa natomiast, że wyniki zachowywały się tak, jakby chciały spełnić oczekiwania osób zaangażowanych w eksperyment. Każda partia przyniosła to, na co liczył badacz, i to w formie, która miała sens w ramach tradycji, a jednocześnie nie przetrwała próby rachunku jako całość. Ta „złośliwa” zgodność z nadzieją była dla Junga właśnie tym, co nazywał synchronicznością.

Aby wzmocnić to odczytanie, Jung opisał dodatkowe drobne losowania, w których osoby o silnym emocjonalnym nastawieniu wybierały horoskopy i otrzymywały układy odpowiadające ich własnym oczekiwaniom. Pokrewną rolę pełniły w jego rozprawie eksperymenty Josepha Banksa Rhine'a z Uniwersytetu Duke'a, w których wyniki prób telepatycznych miały zależeć od zainteresowania i zmęczenia badanych. W obu przypadkach Jung widział ten sam wzór: zjawisko pojawia się, gdy w grę wchodzi afekt, i zanika, gdy przedsięwzięcie staje się rutynowe. Wynikało z tego, że synchroniczność nie poddaje się powtórzeniu w taki sposób, jak zjawiska przyczynowe, ponieważ jej warunkiem jest szczególny stan psychiczny.

Teoretyczne tło tego rozumowania stanowi jungowska koncepcja archetypu jako czynnika psychoidalnego, który leży u podstaw zarówno psyche, jak i materii. Gdy archetyp zostaje poruszony, mogą się zdarzyć zbieżności między stanem wewnętrznym a zdarzeniem zewnętrznym, które nie mają wspólnej przyczyny, lecz mają wspólne znaczenie. Astrologiczny eksperyment miał być ilustracją tej tezy w materiale, który da się policzyć. Ironia polega na tym, że policzenie posłużyło Jungowi przede wszystkim do wykazania, że wyniku nie da się wyjaśnić tak, jak wyjaśnia się zwykłe statystyczne prawidłowości.

Trzeba przy tym pamiętać, że rozdział astrologiczny jest tylko jednym z elementów rozprawy. Jung opisuje w niej także przypadki ze swojej praktyki klinicznej, wśród nich słynny epizod ze złotym żukiem, który uderzył w szybę gabinetu w chwili, gdy pacjentka opowiadała sen o skarabeuszu. Takie pojedyncze zdarzenia mają w jego wywodzie inną wagę niż zestawienia liczbowe: przemawiają siłą przeżycia, ale nie dają się porównać z żadną grupą kontrolną. Horoskopy małżeńskie miały wypełnić tę lukę i przenieść dyskusję z poziomu anegdoty na poziom materiału masowego.

Zastrzeżenia statystyczne

Krytyka eksperymentu pojawiła się szybko i dotyczyła kilku poziomów. Pierwszy to dobór materiału. Horoskopy pochodziły od astrologów i z kręgu osób zainteresowanych tematem, a nie z próby losowej, i nie wiadomo, w jakim stopniu same źródła mogły wpływać na skład danych. Drugi poziom dotyczy wyboru wskaźników. Spośród wielu możliwych aspektów Jung skupił uwagę na tych, które w danej partii wypadły najkorzystniej, co w statystyce prowadzi do znanego problemu wielokrotnych porównań: gdy bada się wiele zmiennych, któraś z nich niemal na pewno wyróżni się przypadkiem. Trzeci poziom to wielkość orbów i sposób definiowania koniunkcji, które również wpływają na ostateczne częstości.

Sam przebieg obliczeń nie był wolny od zawirowań. W kolejnych wydaniach rozprawy Jung wprowadzał zmiany i uzupełnienia dotyczące rachunku prawdopodobieństwa, a jego końcowe sformułowania stały się jeszcze bardziej powściągliwe. Wyraźnie podkreślał, że wyniki nie mają statystycznej wagi wystarczającej, by mówić o potwierdzeniu astrologii. Później badacze astrologii, zarówno jej zwolennicy, jak i sceptycy, wielokrotnie wracali do tych danych, wskazując, że eksperyment w swojej pierwotnej postaci nie spełniał nawet ówczesnych standardów metodologicznych.

Najpoważniejszy zarzut ma jednak charakter logiczny, a nie techniczny. Jeżeli pozytywny wynik oznacza potwierdzenie tradycji, a wynik niejednoznaczny, który zgadza się z oczekiwaniami tylko w częściach, oznacza synchroniczność, to trudno wskazać rezultat, który podważałby którąkolwiek z tez. Interpretacja synchronistyczna działa jak siatka bezpieczeństwa, która chroni całą konstrukcję przed obaleniem. Dla krytyków jest to najlepszy dowód, że eksperyment nie był w ogóle testem empirycznym, lecz ilustracją teorii przyjętej z góry.

Miejsce eksperymentu w dziejach astrologii

Mimo tych zastrzeżeń eksperyment Junga stał się punktem odniesienia dla całej późniejszej dyskusji. Był jedną z pierwszych prób zastosowania liczb do astrologii przez autora o międzynarodowym autorytecie, zanim jeszcze na szeroką skalę przeprowadzano statystyczne badania pozycji planet. Jednocześnie wyznaczył drogę, którą poszło wielu astrologów psychologizujących: przekonanie, że astrologia „działa” nie jak mechanizm, lecz jak przestrzeń znaczących zbieżności, które ujawniają się w relacji między astrologiem, klientem i symbolem. Takie podejście przyjęło później wielu praktyków, którzy uznali, że niepowodzenia w testach statystycznych nie dotyczą istoty ich sztuki.

Dla historyka idei rozprawa z 1952 roku jest dokumentem przełomu w rozumieniu samego pytania o astrologię. Dawni krytycy i obrońcy spierali się, czy gwiazdy wpływają na ludzi. Jung przesunął ten spór na inne pole: pytał, czy istnieje porządek znaczeń, który nie daje się zredukować do przyczynowości, i czy astrologia może być jednym z jego śladów. Odpowiedź, jakiej udzielił, nie zadowoliła ani naukowców, którzy widzieli w niej ucieczkę przed sprawdzianem, ani tradycyjnych astrologów, którzy oczekiwali potwierdzenia swojej praktyki. Pozostała natomiast świadectwem uczciwości w jednym ważnym punkcie: Jung opublikował liczby, które nie mówiły tego, czego się po nich spodziewano, i nie ukrył, że ich nie dało się przedstawić jako dowodu.

Ostatecznie najbardziej trwałym skutkiem eksperymentu okazało się pojęcie, które miał on zilustrować. Słowo „synchroniczność” przeszło do języka potocznego i do kultury ezoterycznej XX wieku, oderwane od statystyki i od skrupułów, z jakimi Jung je wprowadzał. W popularnych ujęciach stało się nazwą dla każdego znaczącego zbiegu okoliczności, a jego związek z wątpliwym rachunkiem małżeńskich horoskopów został w dużej mierze zapomniany. Tymczasem właśnie w tym rachunku widać, jak bardzo Jung starał się utrzymać swoje pojęcie na granicy między doświadczeniem a sprawdzalną wiedzą.