Jean-Baptiste Morin i monumentalna Astrologia Gallica

Jean-Baptiste Morin, profesor matematyki w Collège Royal i przeciwnik Kopernika, oparł Astrologię Gallica na scholastycznej metafizyce przyczyn i teorii determinacji, tworząc najbardziej systematyczny wykład sztuki w chwili, gdy nowa fizyka odbierała mu fundament.

Strona „Astrologia Gallica” Jean-Baptiste’a Morina z wydania z 1661 roku – domena publiczna · Wikimedia Commons

Lekarz, matematyk i doradca kardynałów

Jean-Baptiste Morin urodził się w 1583 roku w Villefranche-en-Beaujolais i dlatego w literaturze astrologicznej często nazywa się go Morinem de Villefranche. Studiował filozofię w Aix, a dyplom doktora medycyny uzyskał w Awinionie w 1613 roku. Przez kilka lat pozostawał w służbie biskupa Boulogne, Claude’a Dormy’ego, a następnie księcia Luksemburga, któremu, jak sam twierdził, doradzał także jako astrolog. W 1630 roku objął katedrę matematyki w Collège Royal w Paryżu, instytucji założonej przez Franciszka I, i piastował ją aż do śmierci w 1656 roku.

Kariera ta przypada na czas, gdy Francja Ludwika XIII i Richelieu budowała nowoczesne państwo, a paryskie środowisko uczone przeżywało wielką fermentację intelektualną. W tych samych latach pisali Mersenne, Gassendi i Kartezjusz, a dyskusja o ruchu Ziemi przestała być sporem wąskiego grona astronomów. Morin brał w niej udział z zapałem polemisty i zyskał opinię człowieka kłótliwego, zarozumiałego i nieustępliwego. Zarazem był uznanym matematykiem, którego zdanie traktowano poważnie.

Morin zyskał też reputację astrologa dworu. Tradycja, częściowo podtrzymywana przez niego samego, głosi, że stawiał horoskopy dla Richelieu i Mazarina, a przy narodzinach przyszłego Ludwika XIV w 1638 roku miał być obecny w pobliżu komnaty królowej, by uchwycić dokładną chwilę porodu. Nie wszystkie te opowieści dają się potwierdzić, ale nie ulega wątpliwości, że w latach czterdziestych Morin otrzymał od Mazarina pensję, a jego wiedza astrologiczna była w kręgach władzy znana i wykorzystywana.

Spory o Ziemię i długość geograficzną

Pierwszą wielką polemiką Morina była obrona nieruchomości Ziemi. W 1631 roku wydał rozprawę, w której zapowiadał długo oczekiwane rozwiązanie problemu ruchu albo spoczynku Ziemi, i opowiedział się przeciw Kopernikowi. Po procesie Galileusza w 1633 roku stanowisko to zgadzało się z oficjalną linią Kościoła, ale Morin nie ograniczał się do argumentów teologicznych. Chciał wykazać, że system heliocentryczny jest fałszywy także z punktu widzenia fizyki i matematyki. Najostrzejszy spór w tej sprawie prowadził z Pierre’em Gassendim, który był zarazem zdecydowanym krytykiem astrologii, co dodawało konfliktowi szczególnej zaciekłości.

Drugim polem działalności była kwestia wyznaczania długości geograficznej na morzu, jeden z najważniejszych problemów praktycznych XVII wieku. Morin zaproponował metodę opartą na pomiarach położenia Księżyca względem gwiazd stałych. W 1634 roku jego projekt badała specjalna komisja powołana z inicjatywy Richelieu i uznała go za niewykonalny przy ówczesnej dokładności tablic księżycowych i instrumentów. Morin uważał to orzeczenie za krzywdę, a późniejsza historia częściowo przyznała mu rację: metoda odległości księżycowych stała się praktyczna w XVIII wieku, gdy poprawiono teorię ruchu Księżyca. Pensja od Mazarina była po części rekompensatą za lata tej walki.

Dla zrozumienia astrologii Morina ważne jest to, że jej autor nie stał na marginesie nauki swojego czasu. Był profesorem królewskim, uczestnikiem dyskusji o metodzie i astronomii, korespondentem Kartezjusza. Jego wysiłek nie był ucieczką od nowej filozofii przyrody, ale próbą obrony starszego obrazu świata jej własnymi środkami: precyzją, systematycznością i dowodem.

Teologia jako fundament systemu

Owocem wieloletniej pracy była Astrologia Gallica, olbrzymie dzieło w dwudziestu sześciu księgach, wydane pośmiertnie w Hadze w 1661 roku. Druk sfinansowała Ludwika Maria Gonzaga, królowa Polski, wychowana w kręgu francuskiego dworu i paryskich salonów. Ta okoliczność jest mało znana, a dobrze pokazuje, jak astrologia funkcjonowała w sieciach mecenatu europejskiej arystokracji połowy XVII wieku.

Struktura dzieła odsłania jego ambicję. Morin nie zaczyna od znaków zodiaku i planet, lecz od Boga, stworzenia, natury świata i duszy. Pierwsze księgi stanowią rozbudowany wykład metafizyki chrześcijańskiej i arystotelesowskiej filozofii przyrody, w której Bóg jest pierwszą przyczyną, a niebo przyczyną uniwersalną, działającą przez światło, ruch i wpływ. Astrologia jest dopiero konsekwencją tego porządku. Jeśli niebiosa są narzędziem Opatrzności, to można poznać sposób, w jaki ich ogólne działanie konkretyzuje się w jednostkowych bytach i wydarzeniach.

To rozróżnienie między przyczyną uniwersalną a partykularną jest kluczem do całego systemu. Niebo samo z siebie wytwarza jedynie ogólną skłonność, która ujawnia się zależnie od natury tego, co ją przyjmuje. Ten sam układ planet będzie miał inny skutek dla człowieka i dla rośliny, dla króla i dla chłopa, dla dziecka urodzonego w Paryżu i w Afryce. Astrolog musi więc uwzględniać nie tylko horoskop, ale też dziedziczenie, stan społeczny i okoliczności, co Morin wyraża zasadą, że gwiazdy działają według zdolności podmiotu do przyjęcia ich wpływu.

Z tej metafizyki wynika też stanowisko Morina w sprawie wolności. Gwiazdy nie są dla niego władczyniami ludzkiej woli, ponieważ dusza rozumna, stworzona bezpośrednio przez Boga, nie podlega ciałom niebieskim w tym samym sensie co materia. Niebo działa na temperament, zdrowie, okoliczności i skłonności, a przez nie pośrednio na decyzje, ale nie wyklucza ani łaski, ani wolnego wyboru. Morin podkreśla, że astrolog może przewidzieć to, co zachodzi w zwykłym biegu natury, natomiast nie jest w stanie uchwycić bezpośredniej interwencji Boga ani w pełni przewidzieć, jak rozumny człowiek odpowie na to, co przynosi mu los. Takie ograniczenie nie było ustępstwem wobec cenzury, lecz konsekwencją przyjętej hierarchii przyczyn: im wyżej stoi przyczyna, tym mniej da się ją sprowadzić do rachunku.

Ten teologiczny fundament miał również wymiar obronny. Po soborze trydenckim i bulli Sykstusa V z 1586 roku, potępiającej astrologię sądową wykraczającą poza medycynę, rolnictwo i żeglugę, katolicki autor musiał wykazać, że jego sztuka nie narusza wolności woli ani Opatrzności. Morin podjął to zadanie z typową dla siebie ambicją. Nie zadowalał się zapewnieniem, że gwiazdy „skłaniają, a nie zmuszają”, lecz chciał pokazać, w jaki sposób ich działanie mieści się w uporządkowanym świecie stworzonym przez Boga.

Teoria determinacji

Najsłynniejszą częścią Astrologii Gallica jest księga dwudziesta pierwsza, poświęcona determinacjom, czyli sposobom, w jakie ogólna natura planety zostaje skierowana na określoną dziedzinę życia. Planeta ma swoją istotową naturę, na przykład Saturn jest zimny i suchy, Jowisz ciepły i wilgotny, ale w horoskopie nabiera znaczenia przez położenie w danym domu oraz przez władanie znakami, które zajmują wierzchołki innych domów. Jeśli Saturn stoi w dziesiątym domu i włada siódmym, jego działanie dotyczy kariery i małżeństwa jednocześnie, a sposób tego działania zależy od jego stanu i aspektów.

Morin nadał tej regule rygor, jakiego wcześniej brakowało. Odrzucał dowolne mnożenie znaczeń, krytykował arabskie punkty losu jako pozbawione fizycznego uzasadnienia i domagał się, by każdy sąd można było wywieść z jasno określonych przesłanek. Posługiwał się systemem domów Regiomontana, który uważał za najlepiej zgodny z naturą sfery, a wielką wagę przywiązywał do kierunków pierwotnych oraz do obrotów słonecznych i księżycowych, czyli horoskopów stawianych na chwilę dokładnego powrotu Słońca albo Księżyca na pozycję z urodzenia.

Ostrze krytyki Morin kierował nie tylko przeciw arabskim mistrzom średniowiecza, lecz także przeciw autorom renesansowym, którzy jego zdaniem pomieszali zasady z przypadkowymi obserwacjami. Nie szczędził uwag Girolamowi Cardanowi, cenionemu komentatorowi Ptolemeusza, a samemu Ptolemeuszowi zarzucał niekonsekwencje w nauce o godnościach planet. Reforma astrologii oznaczała dla niego nie powrót do jakiegoś czystego źródła, lecz zbudowanie systemu od nowa na podstawie poprawnej filozofii.

W tej teorii widać jego temperament matematyka. Astrologia ma być nauką dedukcyjną, w której z ogólnych zasad wynikają szczegółowe wnioski. Morin nie twierdził, że jest nieomylna, ale uważał, że błędy wynikają z niedostatecznej wiedzy albo nieprecyzyjnych danych, a nie z wadliwości samej zasady. W jego ujęciu astrolog przypomina lekarza, który zna anatomię i fizjologię, a nie znachora posługującego się zbiorem przepisów.

Szczególnie charakterystyczna jest jego nauka o obrotach słonecznych. Morin twierdził, że horoskop powrotu Słońca należy stawiać dla miejsca, w którym człowiek rzeczywiście przebywa w chwili tego powrotu, a nie dla miejsca urodzenia, ponieważ działanie nieba zależy od horyzontu, pod którym znajduje się podmiot. Rozróżniał przy tym wyraźnie znaczenie horoskopu urodzeniowego, który określa to, co w ogóle jest możliwe, od znaczenia obrotów, które jedynie wyzwalają w danym roku obietnice zapisane już w nativitas. Obrót nie mógł więc przynieść niczego, czego nie zapowiadał horoskop urodzeniowy. Ta zasada hierarchii między horoskopami stała się jednym z jego najczęściej przywoływanych wkładów w praktykę astrologiczną.

Księgi Astrologii Gallica pełne są przykładów, wśród których ważne miejsce zajmuje horoskop samego autora. Morin analizował w nim własne choroby, procesy, sukcesy i zawody, traktując swoje życie jako materiał doświadczalny dla teorii. Ten autobiograficzny wątek nadaje dziełu rys osobisty, ale także pokazuje, jak rozumiał weryfikację: reguła miała być potwierdzona przez zgodność z dobrze znanymi zdarzeniami, a najlepiej znał przecież zdarzenia własnego życia.

Monumentalność w chwili zmierzchu

Gdy Astrologia Gallica ukazała się drukiem, astrologia traciła swoje miejsce wśród nauk uniwersyteckich i dworskich. Akademia Nauk, utworzona w Paryżu kilka lat później, nie uwzględniała jej w swoim programie, a nowa filozofia mechanistyczna odbierała sens pojęciu wpływu jakościowego. Paradoks Morina polega na tym, że zbudował najbardziej systematyczną teorię astrologiczną swojej epoki właśnie wtedy, gdy podstawy, na których ją oparł, przestawały być wspólnym gruntem uczonych.

Monumentalność dzieła działała w tej sytuacji podwójnie. Z jednej strony przytłaczała, utrudniając lekturę i przekład, z drugiej czyniła z Astrologii Gallica rodzaj summy, do której można było wracać, gdy pojawiała się potrzeba uporządkowania tradycji. Tak stało się na przełomie XIX i XX wieku, kiedy francuski astrolog Henri Selva przełożył i opracował księgę o determinacjach. Jego publikacja z 1902 roku zapoczątkowała nową recepcję Morina we Francji, a później także w krajach anglojęzycznych, gdzie kolejne księgi doczekały się przekładów w drugiej połowie XX wieku.

Współcześni astrologowie cenią u Morina przede wszystkim jasność metody, a mniej jego metafizykę. To przesunięcie akcentów jest znaczące. System pomyślany jako ostatnia obrona arystotelesowsko-chrześcijańskiego kosmosu przetrwał jako technika interpretacji, oderwana od filozoficznego fundamentu, który autor uważał za niezbędny. Morin chciał udowodnić, że astrologia jest nauką w sensie ścisłym, i przegrał ten spór z nową fizyką. Wygrał natomiast na polu, na którym walczyć nie zamierzał: jako nauczyciel porządnego rozumowania dla kolejnych pokoleń praktyków, którzy nie podzielali już jego obrazu świata, lecz szukali w jego księgach dyscypliny myślenia.