Haly Abenragel i księga sądów gwiazd

Astrolog z Kairuanu

Abu l-Hasan Ali ibn Abi r-Ridżal, którego łacińscy czytelnicy znali jako Haly Abenragel lub Albohazen Haly filius Abenragel, należy do autorów, o których wiadomo zaskakująco mało w porównaniu ze sławą ich dzieła. Prawdopodobnie pochodził z al-Andalus, ale działał w Ifrikiji, na terenie dzisiejszej Tunezji, jako astrolog na dworze ziryjskiego emira al-Muizza ibn Badisa, który rządził od 1016 roku. Jego śmierć datuje się zwykle na okres po 1037 roku, choć dokładna data pozostaje nieznana. Kairuan był wówczas jednym z najważniejszych ośrodków nauki w zachodniej części świata islamu, a dwór Zirydów utrzymywał uczonych, poetów i lekarzy. Dynastia ta rządziła początkowo jako namiestnicza wobec Fatymidów, którzy przenieśli się do Kairu, a za panowania al-Muizza zerwała z nimi zależność i uznała zwierzchnictwo kalifów abbasydzkich. Odpowiedzią Fatymidów było skierowanie na Ifrikiję koczowniczych plemion arabskich, które w 1057 roku doprowadziły do upadku Kairuanu jako stolicy. Ibn Abi r-Ridżal najprawdopodobniej nie dożył tej katastrofy, ale jego dzieło powstało w świecie, którego świetność okazała się krótka, a jego dalsze losy związały się z Półwyspem Iberyjskim, skąd rozpoczęła się europejska kariera księgi.

Ibn Abi r-Ridżal zostawił, oprócz swojej summy, także dydaktyczny poemat astrologiczny, który zachował się w tradycji arabskiej, ale to wielka księga zapewniła mu miejsce w historii. Jej arabski tytuł znaczy w przybliżeniu „Księga wyróżniająca się w sądach gwiazd” lub „Księga doskonała o sądach gwiazd”. Słowo al-bari’ sugeruje biegłość i pełnię, i właśnie to drugie znaczenie podkreślą tłumacze, nazywając dzieło „księgą zupełną”.

Osiem ksiąg jako mapa całej sztuki

Dzieło dzieli się na osiem ksiąg, które w zarysie obejmują wszystkie gałęzie astrologii sądowej uprawiane w świecie arabskim. Pierwsze księgi otwiera wykład zasad: natury znaków i planet, ich wzajemnych relacji, siły i słabości, znaczenia domów. Następnie autor przechodzi do pytań, omawiając je dom po domu, z wyliczeniem typowych spraw, o które pytają ludzie, i sposobów ich rozstrzygania. Tej części poświęca znaczną objętość, co odzwierciedla praktyczny charakter jego zawodu na dworze.

Kolejne księgi zajmują się horoskopami urodzenia. Ibn Abi r-Ridżal omawia w nich kwestie długości życia, kompleksji, charakteru, majątku, rodzeństwa, rodziców, dzieci, małżeństwa, choroby, podróży, zawodu i przyjaciół, zachowując porządek domów. Następnie przechodzi do technik przewidywania w czasie: rocznych obrotów horoskopu urodzenia, profekcji, okresów planetarnych i kierunkowań. Siódma księga dotyczy wyboru chwil, a ósma astrologii światowej, a więc koniunkcji planet wyższych, rocznych obrotów świata, zaćmień, komet i wróżb dotyczących państw, cen i pogody.

Wewnątrz każdej części autor stosuje podobną metodę. Najpierw wskazuje, który dom i która planeta są znacznikami danej sprawy, potem opisuje, jak ocenić ich stan, a wreszcie podaje różne przypadki z ich znaczeniem, często z alternatywnymi regułami zaczerpniętymi od różnych poprzedników. Przy pytaniach o podróż bada się dom dziewiąty i jego władcę, przy pytaniach o chorobę szósty, przy pytaniach o władzę dziesiąty, ale za każdym razem autor przypomina o roli Księżyca i władcy ascendentu, które reprezentują samego pytającego. Powtarzalność tej metody sprawia, że lektura bywa monotonna, ale dla praktyka była zaletą: raz opanowany schemat można było stosować do coraz to nowych spraw. Taki układ czynił z księgi coś więcej niż podręcznik. Była to encyklopedia, w której praktyk mógł odnaleźć odpowiedź na prawie każde pytanie zawodowe, od drobnej sprawy klienta po los królestwa. Struktura ta była wzorowana na wcześniejszych arabskich kompendiach, ale żadne z nich nie dorównywało jej rozmiarem i systematycznością.

Kompendium autorytetów

Szczególną wartością dzieła Ibn Abi r-Ridżala jest jego charakter antologiczny. Autor nie poprzestaje na własnym wykładzie, lecz przytacza opinie wielu poprzedników, od greckich i perskich po arabskich: Doroteusza, Ptolemeusza, Hermesa, astrologów perskich epoki Sasanidów, a z autorów arabskich Maszallaha, Abu Maszara, al-Kindiego, Umara at-Tabariego i innych. Często zestawia ich poglądy na tę samą kwestię, wskazując różnice i wyrażając własne zdanie. Dla łacińskiego czytelnika oznaczało to dostęp do tradycji, której wiele źródeł nie zostało przełożonych osobno.

Dla współczesnych historyków ta antologiczność ma jeszcze inne znaczenie. Niektóre z cytowanych tekstów zaginęły w oryginale, a Kitab al-bari’ przechowuje ich fragmenty. Księga jest więc zarówno źródłem do historii astrologii arabskiej, jak i świadectwem tego, jak astrolog XI wieku porządkował dziedzictwo kilku cywilizacji. Ibn Abi r-Ridżal nie był teoretykiem, który budowałby nową filozofię nieba; był znawcą, który zbierał, porównywał i oceniał, a jego autorytet wynikał z erudycji i doświadczenia.

Zarazem warto pamiętać, że dzieło to nie zawiera spekulacji kosmologicznych, które w innych tekstach towarzyszyły astrologii. Ibn Abi r-Ridżal nie rozważa szeroko, jak gwiazdy działają, ani nie broni astrologii przed krytykami. Przyjmuje ją jako ugruntowaną sztukę i koncentruje się na technice. Właśnie ta techniczność uczyniła go tak użytecznym dla praktyków.

Kastylijski przekład z 1254 roku

Droga księgi do Europy prowadziła przez Kastylię. Alfons X, zwany Mądrym, panujący od 1252 roku, otaczał się tłumaczami, którzy przekładali na kastylijski dzieła naukowe z arabskiego. Jednym z nich był Jehuda ben Mosze ha-Kohen, żydowski lekarz i astronom z Toledo, który w 1254 roku przetłumaczył Kitab al-bari’ pod tytułem Libro conplido en los iudizios de las estrellas. Tytuł ten, „Księga zupełna o sądach gwiazd”, oddawał wiernie zamiar oryginału i przeszedł później do łaciny.

Wybór języka ma znaczenie. Wcześniejsze przekłady z arabskiego, wykonywane w Toledo w XII wieku, trafiały bezpośrednio do łaciny, często z pośrednictwem ustnym w języku romańskim. Na dworze Alfonsa kastylijski stał się językiem nauki pisanej, a przekład Jehudy ben Moszego należy do najwcześniejszych obszernych tekstów naukowych w tym języku. Zachowana kastylijska wersja obejmuje pierwsze pięć ksiąg dzieła; dalsze części znane są z przekładu łacińskiego, a fragmenty także ze staroportugalskiej wersji, która powstała na podstawie kastylijskiej. Krytyczne wydanie zachowanego tekstu kastylijskiego przygotował w połowie XX wieku Gerold Hilty.

Przekład kastylijski stał się podstawą łacińskiego. Wykonali go dwaj notariusze, Egidiusz z Tebaldis z Parmy i Piotr z Reggio, działający na dworze Alfonsa. Ich łacińska wersja szybko rozeszła się po Europie, a ponieważ nie była przekładem bezpośrednim z arabskiego, zachowuje ślady kastylijskiego pośrednictwa w składni i terminologii.

Najbardziej widocznym śladem tej drogi jest słownictwo. Wiele pojęć arabskiej astrologii nie miało odpowiedników ani w kastylijskim, ani w łacinie, więc tłumacze zachowywali je w postaci zarabizowanej lub sperskiej. Tak do języka zachodniej astrologii weszły słowa hyleg, oznaczające punkt figury, od którego mierzy się długość życia, alcochoden, nazwa planety „dawczyni lat”, czy almuten, określające planetę najsilniej władającą danym miejscem. Nie wszystkie te terminy pojawiły się po raz pierwszy w przekładzie dzieła Ibn Abi r-Ridżala, ale dzięki jego objętości i popularności utrwaliły się w łacińskim słowniku i przetrwały w podręcznikach aż do czasów nowożytnych. Dla czytelnika renesansowego brzmiały jak egzotyczne znaki dawnej wiedzy, a zarazem były precyzyjnymi narzędziami rachunku, którego bez nich nie dałoby się opisać.

Renesansowe druki i długie życie księgi

Wynalezienie druku dało księdze nowe życie. W 1485 roku w Wenecji Erhard Ratdolt, drukarz słynący z wydań astronomicznych, opublikował łaciński tekst pod tytułem Praeclarissimus liber completus in judiciis astrorum. W następnych dziesięcioleciach ukazały się kolejne edycje weneckie, a w 1551 i 1571 roku dwa wydania bazylejskie. Te ostatnie, opracowane w środowisku humanistycznym, próbowały ulepszyć łacinę tekstu, co nie zawsze wychodziło na korzyść wierności.

Popularność księgi w XVI wieku wynikała z jej użyteczności. Renesansowi astrologowie, którzy sporządzali horoskopy dla książąt, kupców i lekarzy, potrzebowali kompendium obejmującego całą praktykę, a Liber completus je oferował. Cytowali go autorzy podręczników, polemiści i krytycy. Pico della Mirandola w swoich Disputationes przeciw astrologii wywróżbiarskiej polemizował z autorytetami arabskimi, wśród których często pada imię Haly, choć nie zawsze można ustalić, którego z kilku autorów tak zwanych miał na myśli; już samo to zamieszanie pokazuje, jak mocno imię to zrosło się z astrologią. W XVII wieku dzieło wciąż figurowało w spisach lektur angielskich astrologów, choć coraz częściej było czytane przez pośredników.

Długie życie księgi świadczy o tym, że arabska astrologia sądowa nie była dla Europy jedynie egzotycznym importem, lecz stała się jej własnym dziedzictwem. Przez ponad trzysta lat, od dworu Alfonsa po druki bazylejskie, Liber completus pozostawał jednym z najważniejszych tekstów w bibliotece każdego, kto chciał uprawiać tę sztukę profesjonalnie.

Suma jako forma wiedzy

Porównanie z wielkimi summami scholastycznymi nasuwa się samo. Podobnie jak teolodzy XIII wieku dążyli do ogarnięcia całej doktryny w jednym uporządkowanym dziele, tak Ibn Abi r-Ridżal zebrał całą astrologię sądową w ośmiu księgach. Różnica polega na tym, że jego summa nie była spekulatywna, lecz praktyczna: nie dowodziła, lecz instruowała. Jej autorytet nie wynikał z argumentacji filozoficznej, ale z kompletności i z zaufania do tradycji, którą przekazywała.

Ta forma wiedzy miała swoje konsekwencje. Astrologia, zgromadzona w jednym obszernym dziele, mogła być nauczana i przekazywana, ale też łatwiej stawała się zbiorem reguł oderwanych od ich uzasadnienia. Krytycy renesansowi wytykali jej właśnie to: mnożenie przepisów bez wyjaśnienia, dlaczego mają działać. Zwolennicy odpowiadali, że reguły te są owocem obserwacji wielu pokoleń, a ich zgromadzenie jest zasługą, nie wadą.

Niezależnie od ocen Kitab al-bari’ pozostaje jednym z największych pomników średniowiecznej wymiany kulturowej. Napisany po arabsku w Afryce Północnej, przełożony przez Żyda na kastylijski, przez Włochów na łacinę, wydrukowany przez Niemca w Wenecji i przez humanistów w Bazylei, łączył świat islamu, judaizmu i chrześcijaństwa w jednej, wspólnie czytanej księdze o gwiazdach.