Dane Rudhyar i astrologia humanistyczna

Kompozytor z Paryża

Człowiek, który miał zmienić sposób, w jaki Zachód czyta horoskop, przyszedł do astrologii z muzyki. Urodził się w Paryżu w 1895 roku jako Daniel Chennevière, studiował w środowisku, w którym rozprawiano o Debussym i Skriabinie, a w 1916 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych w związku z wykonaniem swoich utworów. Tam przyjął nazwisko Rudhyar, które sam objaśniał jako nawiązanie do sanskryckiego rdzenia związanego z Rudrą i z ideą czynnej, burzliwej siły. Przez całe życie pozostał kompozytorem, malarzem i poetą, a astrologia była dla niego jedną z form tej samej intuicji: że świat jest procesem rytmicznym, w którym każda faza ma sens tylko jako część większego cyklu.

W Kalifornii zetknął się z kręgami teozoficznymi i z astrologiem Markiem Edmundem Jonesem, twórcą symboli sabiańskich, który w połowie lat dwudziestych przekazał mu podstawy techniki. Rudhyar czytał też pisma Alice Bailey, a jej wydawnictwo opublikowało później jego najważniejszą książkę. Nie był jednak uczniem żadnej organizacji w ścisłym sensie. Teozofia dostarczyła mu wyobraźni kosmicznej ewolucji i przekonania, że człowiek jest miejscem, w którym duch dochodzi do samoświadomości, natomiast samą astrologię przekształcił według kryteriów, które wziął z filozofii i psychologii swojego czasu.

Książka z 1936 roku

The Astrology of Personality ukazała się w Nowym Jorku nakładem Lucis Publishing Company. Podtytuł zapowiadał przeformułowanie pojęć i ideałów astrologicznych w kategoriach współczesnej psychologii i filozofii, i to słowo „przeformułowanie” najlepiej oddaje intencję autora. Rudhyar nie twierdził, że odkrywa nowe czynniki nieba ani nowe techniki rachunkowe. Chciał zmienić to, co astrolog robi z diagramem, jaki ma przed sobą, i jakie pytanie zadaje swojemu klientowi.

Wcześniej, w latach trzydziestych, pisał regularnie do amerykańskich miesięczników astrologicznych, zwłaszcza do pisma „American Astrology”, gdzie przez lata publikował artykuły przeznaczone dla szerokiej publiczności. To doświadczenie popularyzatora widać w książce: obok długich wywodów filozoficznych pojawiają się w niej uwagi wymierzone w rozpowszechnioną praktykę gazetowych przepowiedni i tanich obietnic. Rudhyar uważał, że astrologia zredukowana do zapowiadania zdarzeń zdradza swój najgłębszy sens, a jednocześnie wystawia się na zarzut naiwnego determinizmu, z którym nie da się obronić w epoce naukowej.

Książka jest obszerna i niełatwa. Zawiera teorię symbolu, rozważania o naturze czasu, nowe objaśnienie domów, planet i aspektów oraz rozdziały o cyklach, w których autor rozwija ideę, że każdy układ jest fazą pewnego procesu. Horoskop urodzeniowy nazywa „mandalą” lub „ziarnem”: nie jest on mapą przyszłych wydarzeń, lecz zapisem potencjału, który człowiek może zrealizować w różnym stopniu i na różnych poziomach.

Nowe znaczenie zyskały w tej konstrukcji domy horoskopu. Tradycyjnie były one przegródkami, do których przypisywano konkretne sprawy: majątek, rodzeństwo, choroby, małżeństwo, podróże. Rudhyar odczytał je jako pola doświadczenia, wyznaczone przez obrót Ziemi wokół własnej osi, a więc przez to, co w horoskopie najbardziej osobiste i lokalne. Oś Ascendentu i Descendentu stała się osią „ja” i „innego”, czyli relacji, w której osoba się wyłania i spotyka świat; oś południka łączyła fundament psychiczny z publicznym miejscem w społeczności. Kolejne domy opisywały etapy przechodzenia od samego zarodka indywidualności do jej uczestnictwa w szerszej całości. W ten sposób domy przestały być katalogiem tematów, a zaczęły tworzyć ciąg, który ma kierunek i cel.

Jung, Smuts i pojęcie całości

Najbardziej widocznym źródłem nowego języka była psychologia Junga, zwłaszcza Typy psychologiczne oraz idea indywiduacji, czyli procesu, w którym osobowość integruje swoje przeciwstawne funkcje i staje się całością. Rudhyar przejął od Junga przekonanie, że psyche ma strukturę i dynamikę, że jej przemiany przebiegają etapami i że symbole są środkiem, za pomocą którego nieświadome przekazuje treść świadomości. Planety stały się w tym ujęciu funkcjami psychicznymi, a aspekty relacjami między nimi, które mogą prowadzić do konfliktu albo do integracji. Rudhyar nie był przy tym jungistą w sensie szkolnym i wiele idei Junga odczytał swobodnie, dopasowując je do własnej metafizyki.

Drugim, mniej znanym źródłem był holizm południowoafrykańskiego męża stanu i filozofa Jana Smutsa, autora książki Holism and Evolution z 1926 roku. Smuts przekonywał, że natura dąży do tworzenia coraz bardziej złożonych całości, które nie dają się sprowadzić do sumy części. Rudhyar uczynił z tego zasadę interpretacji: horoskop należy czytać jako całość, a nie jako zbiór izolowanych wskazań, z których każde dopisuje do portretu kolejną cechę. Pojedynczy aspekt nic nie znaczy poza układem, w którym występuje, tak jak pojedynczy dźwięk nie ma znaczenia poza akordem.

W tym miejscu doświadczenie muzyka okazało się decydujące. Rudhyar myślał o niebie w kategoriach harmonii i rytmu, a nie mechanicznego oddziaływania. Planety nie „wysyłają” wpływów, lecz są jak głosy w polifonii, które razem tworzą jedną strukturę czasu. Dlatego interesowało go nie tyle, czy Saturn wywołuje określone zdarzenia, ile to, jak cykl Saturna wyznacza fazy dojrzewania osoby i jakie zadanie stawia przed nią każda z tych faz.

Z tej samej intuicji wyrosło nowe rozumienie aspektów. W klasycznym wykładzie aspekty dzielono przede wszystkim na „dobre” i „złe”, harmonijne i napięte, co sprzyjało prostemu przepowiadaniu korzyści i nieszczęść. Rudhyar traktował każdy aspekt jako moment w cyklu dwóch planet, które oddalają się od siebie od koniunkcji, osiągają opozycję i ponownie się zbliżają. Ten sam kąt dziewięćdziesięciu stopni oznacza więc co innego w fazie narastającej, kiedy wymaga czynu i przełamania oporu, a co innego w fazie malejącej, kiedy wymaga przemiany postawy i rozliczenia się z tym, co zostało zbudowane. Kwadratura przestaje być wyrokiem, a staje się zadaniem określonego rodzaju. Dla wielu późniejszych astrologów właśnie to rozróżnienie stało się najtrwalszym technicznym wkładem Rudhyara, niezależnym od jego metafizyki.

Od przepowiedni do sensu

Zasadniczą zmianą, jaką wprowadził Rudhyar, było przesunięcie od pytania „co się stanie?” do pytania „co to znaczy dla mojego rozwoju?”. Astrolog przestaje być wróżbitą, a staje się kimś w rodzaju doradcy, który pomaga zrozumieć obecny etap życia i jego miejsce w szerszym rytmie. Ten zwrot był zgodny z duchem epoki, w której psychologia głębi i psychoterapia zyskiwały prestiż, i w dużej mierze przesądził o tym, jak astrologia funkcjonowała w drugiej połowie XX wieku.

Szczególne miejsce w jego myśli zajmował cykl synodyczny Słońca i Księżyca, któremu poświęcił osobne opracowanie, The Lunation Cycle. Faza Księżyca w chwili narodzin miała mówić o typie osobowości i sposobie, w jaki człowiek uczestniczy w procesie przemiany. Rudhyar opisywał osiem typów faz, od nowiu do balsamicznej fazy końcowej, i rozumiał je jako etapy uniwersalnego procesu narodzin, wzrostu, pełni i zamierania. Ten sam schemat przenosił na cykle planet wolniejszych i na relacje między nimi, budując obraz historii, w której każda epoka i każde życie ma swój czas zasiewu oraz czas zbioru.

Rudhyar zrewidował też symbolikę stopni zodiaku. W An Astrological Mandala z 1973 roku zinterpretował na nowo symbole sabiańskie, przedstawiając je jako ciągłą sekwencję trzystu sześćdziesięciu faz jednego procesu, a nie jako zbiór niezależnych obrazów wróżebnych. Jest to dobry przykład jego metody, która z rozproszonego materiału tradycyjnego lub nowoczesnego zawsze próbowała uczynić jedną, rozwijającą się całość.

Warto zauważyć, czego w tej przemianie Rudhyar nie zrobił. Nie odrzucił rachunku astronomicznego ani tradycyjnego zestawu planet, znaków i domów, nie budował też nowych technik prognostycznych w rodzaju tych, którymi zajmowały się równoległe mu szkoły niemieckie. Jego rewolucja była hermeneutyczna, a nie techniczna. Ten sam horoskop, policzony tymi samymi metodami, miał być czytany w innym duchu i w innym celu. Dlatego jego książki mogły wpłynąć na astrologów o bardzo różnych upodobaniach warsztatowych: każdy z nich mógł zachować swoje narzędzia, a jednocześnie przyjąć nowy sposób mówienia o tym, co nimi odkrywa.

Ruch humanistyczny i jego granice

W 1969 roku Rudhyar założył International Committee for Humanistic Astrology, nawiązując do humanistycznej psychologii Abrahama Maslowa i jej programu samorealizacji. Nazwa „astrologia humanistyczna” zaczęła odtąd funkcjonować jako określenie całego nurtu, który kładł nacisk na wolność, potencjał i wzrost, a nie na los i zdarzenia. Później Rudhyar mówił też o astrologii transpersonalnej, wskazującej na poziom doświadczenia wykraczający poza osobowość, co ponownie zbliżało jego myśl do źródeł teozoficznych. Zmarł w Palo Alto w 1985 roku, pozostawiając dorobek obejmujący kilkadziesiąt książek, kompozycje i obrazy.

Wpływ Rudhyara jest trudny do przecenienia, ale łatwo go też źle opisać. Nie on pierwszy psychologizował astrologię, ponieważ dążenia w tym kierunku obecne były już u wcześniejszych autorów angielskich i niemieckich. To on jednak nadał temu dążeniu najbardziej rozbudowaną filozoficzną postać i przekonał pokolenie astrologów, że ich praca ma sens nawet wtedy, gdy horoskop niczego nie przepowiada. Jego zwolennicy widzieli w tym uwolnienie astrologii od przesądu. Krytycy, także z wnętrza środowiska astrologicznego, zarzucali mu, że przemienił sztukę o określonych twierdzeniach w język tak elastyczny, iż nie da się go już ani potwierdzić, ani obalić.

Obie oceny są uprawnione i opisują dwie strony tej samej decyzji. Rudhyar zabezpieczył astrologię przed zarzutem fatalizmu kosztem jej sprawdzalności, a jej wartość przeniósł z dziedziny wiedzy o świecie do dziedziny sensu i autointerpretacji. Historyk idei może w tym zobaczyć charakterystyczny dla XX wieku los wielu dawnych dyscyplin, które zachowały swoje słownictwo, ale zmieniły przedmiot: nie mówiły już o kosmosie, który działa na człowieka, lecz o człowieku, który w obrazie kosmosu odczytuje własne możliwości.