Horoskop założenia Bagdadu w 762 roku
Wybór chwili, w której kalif al-Mansur rozpoczął budowę Okrągłego Miasta nad Tygrysem, jest modelowym przykładem państwowej elekcji astrologicznej: niebo nie tylko wskazywało pomyślny początek, lecz także potwierdzało, że nowa dynastia Abbasydów rządzi zgodnie z porządkiem kosmosu i perską tradycją królewską.
Nowa dynastia potrzebuje nowej stolicy
W 750 roku rewolucja, która wyszła z Chorasanu, obaliła Umajjadów i wyniosła do władzy ród Abbasydów, potomków stryja Proroka. Pierwszy kalif nowej dynastii, as-Saffah, rządził krótko, a prawdziwym budowniczym państwa okazał się jego brat Abu Dżafar, znany jako al-Mansur, panujący od 754 do 775 roku. Nowa władza potrzebowała stolicy, która oddzieliłaby ją od Damaszku, kojarzonego z poprzednią dynastią, a zarazem od niespokojnej Kufy, gdzie ścierały się rozmaite stronnictwa. Po kilku latach poszukiwań i przejściowych siedzib kalif wybrał miejsce nad Tygrysem, w pobliżu dawnej osady Bagdad, niedaleko ruin sasanidzkiego Ktezyfonu.
Lokalizacja miała zalety praktyczne, które podkreślają arabscy historycy: dostęp do rzek, szlaków handlowych i żyznych ziem, bliskość kanałów łączących Tygrys z Eufratem. Miała też wymowę symboliczną. Abbasydzi opierali się na poparciu Persów wschodu i świadomie przejmowali elementy irańskiej ideologii władzy. Założenie stolicy w sercu dawnego imperium Sasanidów, w krajobrazie, który pamiętał perskich królów, wpisywało nową dynastię w ciągłość monarchii starszej niż islam.
Miasto, któremu kalif nadał oficjalną nazwę Madinat as-Salam, „Miasto Pokoju”, zaplanowano jako okrąg. W środku stanęły pałac kalifa z zieloną kopułą i wielki meczet, wokół nich biegły pierścienie murów, a cztery bramy prowadziły w kierunku Kufy, Basry, Chorasanu i Syrii. Plan koła, znany wcześniej z niektórych miast irańskich, wyrażał ideę centrum, z którego władza promieniuje na wszystkie strony świata. Budowa trwała kilka lat, mniej więcej od 762 do 766 roku.
Relacja al-Jakubiego i rola Nawbachta
Najważniejsze świadectwa o astrologicznym wyborze chwili pochodzą od dwóch autorów, oddzielonych od wydarzeń, lecz dysponujących wcześniejszymi źródłami. Pierwszym jest al-Jakubi, historyk i geograf z drugiej połowy IX wieku, który w Kitab al-buldan, „Księdze krajów”, opisał Bagdad szczegółowo, z myślą o czytelniku znającym miasto w jego późniejszej świetności. Według jego relacji al-Mansur przed rozpoczęciem budowy zasięgnął rady astrologów, a moment położenia fundamentów ustalili Nawbacht oraz Maszallah ibn Asari, znany astrolog żydowskiego pochodzenia, który odgrywał na dworze wczesnych Abbasydów znaczącą rolę.
Nawbacht był Persem, według tradycji wyznawcą zaratusztrianizmu, który przyjął islam za sprawą samego al-Mansura. Należał do grona astrologów towarzyszących kalifowi już w latach jego walk o władzę, a po jego śmierci służbę na dworze przejął syn, Abu Sahl ibn Nawbacht. Ród Nawbachtów pozostał przez kilka pokoleń obecny w życiu intelektualnym Bagdadu, także jako tłumacze z pahlawi i, w dalszych generacjach, teologowie. Obecność Persa, wychowanego w tradycji sasanidzkiej, przy wyborze chwili założenia stolicy jest znamienna: łączy nową dynastię z dworską kulturą, w której królowie od dawna radzili się astrologów przed ważnymi przedsięwzięciami.
Al-Jakubi wymienia także innych uczonych zaangażowanych w przedsięwzięcie, ale jego relacja nie jest techniczna. Mówi o tym, że wybrano chwilę, nie zaś o tym, jak wyglądało niebo. Do szczegółów astronomicznych trzeba sięgnąć gdzie indziej.
Obok przekazu o astrologach arabska historiografia zachowała opowieści innego rodzaju, które również miały uprawomocnić wybór miejsca. Kronika at-Tabariego, spisana na przełomie IX i X wieku, przytacza legendę o miejscowej przepowiedni, według której miasto w tym miejscu zbuduje człowiek noszący przydomek Miklas, a kalif miał rozpoznać w nim imię, którym nazywano go w dzieciństwie. Takie historie należą do gatunku proroctw fundacyjnych i trudno traktować je jako relację faktów. Ich zestawienie z horoskopem jest jednak pouczające: proroctwo i elekcja astrologiczna pełniły podobną funkcję, ukazując założenie miasta jako spełnienie zamysłu wyższego niż ludzka decyzja. Różnica polegała na tym, że horoskop można było sporządzić, zapisać i sprawdzić, a więc dawał legitymacji formę uczonej wiedzy.
Figura przekazana przez al-Birunego
Horoskop założenia przekazuje Abu Rajhan al-Biruni, uczony z Chorezmu działający na przełomie X i XI wieku, autor dzieł z zakresu chronologii, astronomii i geografii, który miał zwyczaj gromadzić i porównywać dane z różnych tradycji. W jego przekazie podane są położenia planet w chwili rozpoczęcia budowy, a więc figura w ścisłym sensie, którą można sprawdzić obliczeniem. Ascendent przypadał w znaku Strzelca, a w nim znajdował się Jowisz, planeta najszczęśliwsza i zarazem władca tego znaku. Słońce stało w Lwie, swoim własnym domu.
Dla astrologa taki układ był niezwykle sugestywny. Jowisz we własnym znaku na ascendencie oznaczał pomyślność, sprawiedliwość, prawo i religię, a więc dokładnie te wartości, w których imię Abbasydzi obalili poprzedników. Słońce w Lwie, w swojej najsilniejszej siedzibie, kojarzono z królewskością i władzą. Figura była więc nie tylko „dobra” w ogólnym sensie, ale przemawiała językiem legitymacji: wyrażała w znakach nieba to, co dynastia głosiła w propagandzie, czyli przywrócenie sprawiedliwego porządku i ugruntowanie władzy na długie lata.
Al-Biruni nie był łatwowiernym kompilatorem i w innych miejscach swoich dzieł zachowywał krytyczny dystans wobec astrologii, którą jednocześnie znał i wykładał. Tym większą wartość ma fakt, że przekazał tę figurę jako dokument historyczny. Świadczy to, że horoskop Bagdadu uchodził w jego czasach za dobrze ugruntowany element tradycji o założeniu miasta.
Astronomiczna rekonstrukcja daty
Ponieważ al-Biruni podaje konkretne położenia, współcześni historycy astronomii, wśród nich David Pingree, mogli sprawdzić, na jaki dzień wskazuje figura. Obliczenia prowadzą do końca lipca 762 roku, najczęściej podaje się 30 lipca, a ascendent w Strzelcu wskazuje na porę popołudniową. Data zgadza się z chronologią podawaną przez historyków arabskich, którzy umieszczają rozpoczęcie budowy w 145 roku hidżry, a więc w roku 762 lub 763 naszej ery. Zgodność ta pokazuje, że przekaz o horoskopie nie jest późną fikcją ułożoną dla upiększenia historii miasta, lecz zachowuje rzeczywisty wybór dokonany przez astrologów w VIII wieku.
Rekonstrukcja pozwala też zrozumieć, jak wyglądała praca elekcyjna w praktyce. Astrologowie nie mogli dowolnie zmieniać położeń planet wolnych, takich jak Jowisz czy Saturn, ale mogli wybrać dzień, w którym te planety są w dobrych warunkach, a następnie godzinę, w której ascendent i jego władca dopełniają obrazu. Jowisz był w 762 roku w Strzelcu przez wiele miesięcy; Słońce przebywało w Lwie od drugiej połowy lipca do połowy sierpnia; ascendent w Strzelcu wschodził przez około dwie godziny każdego dnia. Okno pomyślności było więc wąskie, ale realne, i to właśnie je wykorzystano.
Warto pamiętać, że rekonstrukcja nie rozstrzyga, kto z astrologów obliczył figurę i jakimi tablicami się posługiwał. Wczesnoabbasydzka astronomia korzystała z tablic indyjskich i perskich, które dawały wyniki nieco różne od nowoczesnych obliczeń. Drobne rozbieżności między podanymi położeniami a położeniami rzeczywistymi są więc spodziewane i świadczą raczej o autentyczności przekazu niż przeciw niemu.
Elekcja jako akt polityczny
Zakładanie miast w chwili wybranej przez astrologów nie było wynalazkiem Abbasydów. Tradycja grecka i hellenistyczna znała podobne praktyki, a o założeniu Aleksandrii czy innych miast królewskich opowiadano historie, w których pomyślne znaki odgrywały istotną rolę. W imperium Sasanidów astrologia stanowiła część dworskiej kultury, a królowie mieli przy sobie znawców nieba. Abbasydzi przejęli tę praktykę i nadali jej nową oprawę islamską. Kalif nie był już tylko królem, lecz następcą Proroka, a pomyślna chwila założenia stolicy stawała się widomym znakiem, że Bóg, który porusza sfery, sprzyja tej władzy.
W tym sensie horoskop Bagdadu działał jak dokument legitymacyjny. Nie potrzebował być publicznie ogłaszany, by spełniać swoją funkcję; wystarczyło, że wiedziano, iż miasto założono w chwili wybranej przez największych astrologów epoki, pod znakami Jowisza i Słońca. Późniejsze przekazy wiązały z figurą miasta różne zapowiedzi dotyczące długości panowania dynastii i losów samego Bagdadu, a historycy i astrologowie wracali do niej, gdy chcieli wyjaśnić okresy rozkwitu i kryzysu. Nie zawsze można odróżnić, co w tych opowieściach jest wiedzą z epoki, a co późniejszą interpretacją dopasowaną do znanych już wydarzeń.
Elekcja założenia Bagdadu pokazuje również, jak bliska była w VIII wieku więź między astrologią a państwem. Astrologowie nie działali na marginesie, lecz w centrum decyzji, obok wodzów, urzędników i budowniczych. Ich wiedza nie zastępowała rachunku politycznego, lecz go dopełniała: kalif wybrał miejsce z powodów strategicznych i ekonomicznych, a astrologowie wybrali chwilę, w której to miejsce miało zostać poświęcone nowemu porządkowi.
Miasto jako obraz nieba
Okrągły plan Bagdadu i horoskop jego założenia można czytać razem. Koło, z pałacem i meczetem w centrum, odwzorowywało kosmos, w którym wszystko porusza się wokół jednego środka. Cztery bramy przypominały cztery strony świata, a pierścienie murów sfery otaczające Ziemię. Nie ma pewności, czy architekci świadomie zamierzali stworzyć miasto-kosmogram, a źródła mówią przede wszystkim o względach obronnych i administracyjnych. Jednak dla mieszkańców i gości kalifatu symbolika była czytelna: stolica, założona w chwili wybranej według gwiazd, sama była obrazem uporządkowanego świata.
Samo Okrągłe Miasto nie przetrwało długo w pierwotnej postaci. Już za następców al-Mansura Bagdad rozrastał się poza mury, a kalifowie przenosili rezydencje do nowych dzielnic na obu brzegach Tygrysu. W IX wieku, podczas wojny domowej między synami Haruna ar-Raszida, miasto poważnie ucierpiało, a z czasem rdzeń kolisty został zabudowany i zatarty. Pozostała jednak pamięć o chwili założenia, przekazywana przez historyków i astronomów jako jeden z najlepiej udokumentowanych przypadków elekcji w dziejach astrologii.
Dla historii idei horoskop Bagdadu jest świadectwem, że w świecie islamu astrologia od samego początku nowej dynastii pełniła funkcję publiczną. Łączyła perską tradycję królewską z kalifacką ideą władzy, dawała językowi propagandy oprawę kosmiczną i pozwalała władcy umieścić swoje dzieło w porządku nieba. Bagdad, który w następnych stuleciach stał się stolicą przekładów i ośrodkiem astronomii, narodził się więc pod znakiem tej samej nauki, którą miał później rozwijać i przekazywać światu.