Abraham ibn Ezra i hebrajska księga początku mądrości

Wędrowiec między językami

Abraham ibn Ezra urodził się około 1089 roku w Tudeli, w Nawarze, a zmarł około 1164 lub 1167 roku. Przez pierwszą połowę życia należał do świetnej kultury Żydów andaluzyjskich, pisał poezję liturgiczną i świecką, studiował gramatykę, matematykę i astronomię, czytając po arabsku tak samo swobodnie jak po hebrajsku. Około 1140 roku opuścił Półwysep Iberyjski i rozpoczął wędrówkę, która zaprowadziła go do Rzymu, Lukki, Mantui i Werony, następnie do Prowansji i Langwedocji, do Rouen i Dreux w północnej Francji, a w 1158 roku także do Londynu. Przyczyny opuszczenia ojczyzny nie są do końca jasne; wymienia się prześladowania pod rządami Almohadów, trudności materialne, a także osobiste nieszczęścia.

Ta wędrówka ma kluczowe znaczenie dla jego astrologii. W Andaluzji wiedza o gwiazdach była dostępna w języku arabskim, a Żydzi wykształceni czytali ją w oryginale. W Italii i Francji, gdzie Ibn Ezra zarabiał na życie jako nauczyciel i autor pism zamawianych przez mecenasów, gminy żydowskie nie znały arabskiego. Jeśli astrologia miała tam zaistnieć, potrzebowała hebrajskiego. Ibn Ezra stał się więc pośrednikiem nie dlatego, że postanowił w abstrakcji zbudować nowy język nauki, lecz dlatego, że jego czytelnicy go potrzebowali.

Budowanie słownika

Hebrajski XII wieku był językiem liturgii, egzegezy, prawa i poezji, ale nie astrologii. Brakowało w nim terminów na wiele podstawowych pojęć technicznych: domy figury, aspekty, godności planet, kierunkowanie, części losu. Ibn Ezra rozwiązywał ten problem na kilka sposobów. Często sięgał po słowa biblijne i nadawał im nowe znaczenie techniczne, tak że zwykły rzeczownik oznaczający dom stawał się nazwą jednego z dwunastu sektorów nieba. W innych przypadkach tworzył kalki z arabskiego, odwzorowując budowę wyrażenia, a czasem po prostu zachowywał termin obcy w transkrypcji, gdy uważał, że przekład zatarłby jego sens.

Efektem tych zabiegów był język precyzyjny i jednocześnie zakorzeniony w tradycji. Czytelnik hebrajski rozpoznawał w nim słowa Pisma, co nadawało astrologii godność, ale też wymagało od niego przestawienia się na znaczenie techniczne. Ibn Ezra był świadomy tej dwoistości i w objaśnieniach często tłumaczył, dlaczego używa danego słowa, odsyłając do etymologii, do arabskiego odpowiednika lub do greckiego autorytetu.

Historycy, którzy przygotowali krytyczne edycje jego pism, przede wszystkim Shlomo Sela, wykazali, że słownictwo to zostało przejęte przez późniejszych autorów hebrajskich niemal w całości. Ibn Ezra nie miał w tej dziedzinie poprzedników, którzy pozostawiliby porównywalny system, a jego następcy nie stworzyli konkurencyjnego. W tym sensie można go uznać za twórcę hebrajskiej terminologii astrologicznej, podobnie jak w innych dziedzinach przyczynił się do rozwoju hebrajskiego języka matematyki i gramatyki.

Cykl traktatów i ich architektura

Pisma astrologiczne Ibn Ezry tworzą przemyślany zespół. Pierwsza wersja cyklu powstała w Béziers około 1148 roku, a w następnych latach, już w północnej Francji, autor przygotował drugie redakcje kilku traktatów, nieraz wyraźnie różniące się od pierwszych. Na początku stoi Reszit chochma, „Początek mądrości”, którego tytuł nawiązuje do biblijnego zdania o bojaźni Pańskiej jako początku mądrości. Jest to wprowadzenie do sztuki: opisuje znaki zodiaku z ich podziałami i naturą, planety z ich właściwościami, domy, aspekty, relacje między planetami oraz części losu. Pełni funkcję fundamentu, do którego odwołują się wszystkie dalsze księgi.

Drugim ogniwem jest Sefer ha-teamim, „Księga przyczyn” lub „Księga racji”. Ibn Ezra nie zadowala się w niej powtórzeniem reguł, lecz pyta, dlaczego są takie, a nie inne. Dlaczego Saturn rządzi tym znakiem, a nie innym, dlaczego taka planeta ma wywyższenie w tym stopniu, dlaczego części losu oblicza się w określony sposób. Wyjaśnienia odwołują się do natury planet, do relacji ze Słońcem, do symetrii zodiaku, a czasem do poglądów różnych szkół, które autor porównuje i ocenia. Księga ta pokazuje Ibn Ezrę jako myśliciela, który szuka racji w doktrynie przejętej z tradycji, zamiast przyjmować ją na wiarę.

Po tych dwóch dziełach ogólnych następują traktaty poświęcone poszczególnym gałęziom astrologii. Sefer ha-moladot dotyczy horoskopów urodzenia, Sefer ha-szeelot pytań, Sefer ha-miwcharim wyboru chwil, Sefer ha-olam astrologii światowej, a więc koniunkcji, zaćmień i rocznych obrotów świata. Sefer ha-meorot, „Księga świateł”, łączy astrologię z medycyną, omawiając wpływ Słońca i Księżyca na przebieg chorób i dni przełomowe. Taki układ, od zasad przez racje do zastosowań, odpowiadał dydaktycznemu ideałowi arabskiej literatury astrologicznej, ale u Ibn Ezry zyskał formę szczególnie przejrzystą.

Oprócz własnych dzieł Ibn Ezra tłumaczył na hebrajski teksty innych autorów, w tym traktaty Maszallaha, a także arabski komentarz do tablic astronomicznych al-Chwarizmiego. Jego twórczość astrologiczna była więc zarazem przekładem, kompilacją i oryginalnym opracowaniem.

Charakterystyczny dla tych pism jest sposób, w jaki autor przywołuje autorytety. Na kartach jego traktatów pojawiają się Ptolemeusz, Doroteusz, Maszallah, Abu Maszar, a także postać nazywana Henochem, utożsamianym w tradycji arabskiej z Hermesem. Często wspomina też uczonych Indii, których metody, przekazane przez arabskie tablice i podręczniki, zestawia z metodami greckimi. Ibn Ezra rzadko poprzestaje na wyliczeniu opinii. Zaznacza, które uważa za lepiej uzasadnione, wskazuje na sprzeczności między szkołami, a czasem odwołuje się do własnego doświadczenia i obserwacji. Ten krytyczny ton odróżnia jego dzieła od kompilacji, w których autorytety zestawiano bez oceny, i przybliża je do ideału uczonego, który zna tradycję, ale nie czuje się nią spętany. Dla hebrajskich czytelników oznaczało to, że otrzymali nie tylko słownik i zbiór reguł, lecz także wzór rozumowania o astrologii.

Gwiazdy w komentarzu do Pisma

Ibn Ezra jest dziś najlepiej znany jako komentator Biblii. Jego objaśnienia do Tory, proroków i pism zaliczają się do klasyki żydowskiej egzegezy i są drukowane w wydaniach rabinicznych obok komentarzy Rasziego i innych autorytetów. W tych komentarzach, zasadniczo poświęconych gramatyce, sensowi dosłownemu i krytyce interpretacji fantazyjnych, pojawiają się raz po raz wątki astralne. Autor wprowadza je często formułą sugerującą tajemnicę, zostawiając czytelnikowi zdolnemu do zrozumienia dalsze wnioskowanie.

Wątki te dotyczą między innymi pytania, w jakim stopniu ludzie podlegają wyrokom gwiazd. Ibn Ezra przyjmował, że ciała niebieskie rządzą światem podksiężycowym na mocy porządku ustanowionego przez Stwórcę, ale uważał, że człowiek, który poznaje Boga i zachowuje przykazania, może wznieść się ponad ich wpływ. Opatrzność działa według niego najpełniej wobec tych, którzy przylgnęli do wiedzy o Bogu, i chroni ich przed złymi skutkami konfiguracji. Pogląd ten pozwalał pogodzić astrologię z biblijnym wezwaniem, by nie lękać się znaków nieba, i z rabinicznym powiedzeniem, że Izrael nie podlega gwiazdom.

W kilku miejscach komentarzy pojawiają się też odniesienia do planet jako znaczników ludów i dni. Ibn Ezra był świadom, że w tradycji astrologicznej Saturn łączono z Żydami i z szabatem, a dni tygodnia z kolejnymi planetami, i odnosił się do tych zbieżności z ostrożnością, nie czyniąc z nich wykładni prawa. Egzegeza i astrologia spotykają się u niego nie w dowolnym alegoryzowaniu, lecz w przekonaniu, że Pismo, mówiąc o niebie, mówi o rzeczywistym porządku stworzenia, który mądry może poznać za pomocą nauki.

Droga do łaciny

Hebrajskie traktaty Ibn Ezry dotarły do łacińskiej Europy dopiero ponad sto lat po jego śmierci, i to drogą okrężną. W 1273 roku w Mechelen Żyd znany jako Hagin przełożył kilka z nich na francuski na zlecenie Henryka Bate’a, uczonego z Niderlandów, który następnie sam przygotował przekłady łacińskie, wykonane w latach osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych XIII wieku. Niezależnie od niego w Paryżu Piotr z Abano w 1293 roku przetłumaczył na łacinę szereg traktatów z cyklu, korzystając, jak się przypuszcza, z pomocy żydowskiego współpracownika.

Te przekłady zapewniły Ibn Ezrze, w łacinie zwanemu Avenarisem lub Abraham Avenare, miejsce wśród autorytetów astrologii obok Ptolemeusza i autorów arabskich. W 1507 roku w Wenecji wydano drukiem zbiór jego dzieł w tłumaczeniu Piotra z Abano, co udostępniło je renesansowym astrologom. Szczególnie Początek mądrości stał się lekturą standardową, a jego układ wywarł wpływ na późniejsze podręczniki.

Paradoks tej recepcji polega na tym, że łacińscy czytelnicy otrzymali arabską technikę astrologiczną w wersji przefiltrowanej przez hebrajski. Terminologia Ibn Ezry, oddana po francusku i po łacinie, wprowadzała do zachodniej astrologii niuanse, których nie było w przekładach bezpośrednio z arabskiego. Badacze pokazali, że niektóre formuły w łacińskich wersjach są zrozumiałe tylko wtedy, gdy zna się hebrajski oryginał i jego biblijne konotacje.

Mądrość, która zaczyna się od pytania

Tytuł głównego dzieła Ibn Ezry ma wymowę programową. Biblijne zdanie, z którego pochodzi, mówi, że początkiem mądrości jest bojaźń Pańska. Umieszczając je na czele podręcznika astrologii, autor sugeruje, że wiedza o gwiazdach nie jest alternatywą dla religii, lecz jej częścią: poznawanie porządku nieba to sposób czczenia Tego, kto ten porządek ustanowił. Zarazem cała struktura cyklu, z jego Księgą przyczyn, pokazuje, że mądrość ta zaczyna się od pytania, a nie od uległości wobec autorytetu.

W tej postawie odbija się charakter Ibn Ezry jako uczonego. Był gramatykiem, który pytał o sens słów, egzegetą, który pytał o sens Pisma, i astrologiem, który pytał o sens reguł. Jego hebrajska astrologia nie była zbiorem przesądów przyswojonych z obcej kultury, lecz próbą zrozumienia kosmosu w języku Objawienia. Że tę próbę podjęli później łacińscy uczeni i że jej owoce przetrwały do druków renesansowych, świadczy o tym, jak głęboko zakorzeniona była w średniowiecznej Europie wspólnota nauki, która przekraczała granice języków i wyznań.