Ficino i Trzy księgi o życiu – medycyna ducha uczonych

Lekarz ludzi pióra

Marsilio Ficino był synem lekarza. Jego ojciec, Diotifeci, leczył Kosmę Medyceusza, a młody Marsilio, zanim poświęcił się przekładom Platona, studiował we Florencji filozofię i medycynę. To biograficzne tło łatwo przeoczyć, gdy myśli się o nim wyłącznie jako o tłumaczu dialogów i wskrzesicielu Akademii. Tymczasem jedno z jego najczęściej drukowanych dzieł nie było ani komentarzem, ani teologią, lecz książką o zdrowiu. De vita libri tres, ukończone i wydane we Florencji w 1489 roku, adresowane są do konkretnej grupy pacjentów: do ludzi, którzy żyją z myślenia, czytania i pisania, a więc do litterati, uczonych, filozofów i poetów.

Całość dedykowana została Wawrzyńcowi Medyceuszowi, choć trzecią księgę Ficino ofiarował osobno królowi Węgier Maciejowi Korwinowi. Trzy części powstawały w różnym czasie i z różnych pobudek, a złożone w jeden tom tworzą coś w rodzaju programu: najpierw jak żyć zdrowo, potem jak żyć długo, wreszcie jak czerpać życie z nieba. Kolejność ta nie jest przypadkowa. Ficino zaczyna od rzeczy najbardziej przyziemnych – snu, pożywienia, trawienia – i dopiero z tej perspektywy wznosi się ku kosmologii. Czytelnik, który sięga od razu po trzecią księgę, czyta więc zakończenie bez początku.

Źródłem medycznej części są Galen, Awicenna i średniowieczna tradycja regimen sanitatis, czyli porad dotyczących sześciu „rzeczy nienaturalnych”: powietrza, pokarmu i napoju, ruchu i spoczynku, snu i czuwania, wydalania oraz poruszeń duszy. Ficino nie wymyśla nowej medycyny. Robi coś subtelniejszego: przykłada znany schemat do jednej grupy zawodowej i pokazuje, że praca umysłu ma swoją fizjologię, a zatem swoje choroby.

Melancholia jako dar i zagrożenie

Punktem wyjścia pierwszej księgi jest pytanie, dlaczego uczeni tak często chorują. Odpowiedź Ficina łączy dwie tradycje. Z jednej strony humoralna medycyna przypisywała czarnej żółci, melancholia, skłonność do smutku, lęku i wyniszczenia. Z drugiej strony pseudoarystotelesowskie Problemata (XXX, 1) stawiały pytanie, dlaczego wszyscy wybitni mężowie w filozofii, polityce i sztuce okazują się melancholikami. Ficino przyjmuje oba stanowiska jednocześnie: czarna żółć jest warunkiem głębi i zagrożeniem dla życia.

Wyjaśnienie ma charakter fizjologiczny i astrologiczny zarazem. Uczonych czynią melancholikami trzy przyczyny: niebieska, naturalna i ludzka. Niebieską są Merkury, patron badania, i Saturn, patron kontemplacji rzeczy ukrytych, obaj chłodni i suchi. Naturalną jest to, że umysł, aby się skupić, ściąga się ku środkowi, jak ziemia ku swemu centrum, a taki ruch odpowiada naturze czarnej żółci. Ludzką wreszcie są obyczaje samych badaczy: nocne czuwanie, siedzący tryb życia, zaniedbywanie posiłków i nieustanne wytężanie wzroku.

Ficino nie ukrywał, że mówi także o sobie. W listach skarżył się na ponure nastroje i wspominał, że Saturn wznosił się w jego horoskopie, co uchodziło za znak melancholijnego temperamentu. De vita jest więc również autoterapią. Melancholia w jego ujęciu ma dwie twarze: umiarkowana, właściwie ogrzana czarna żółć sprzyja przenikliwości i wznoszeniu się ducha, przypalona i zgęstniała prowadzi do otępienia albo szaleństwa. Zadaniem lekarza nie jest zatem usunięcie melancholii, lecz utrzymanie jej w stanie, w którym służy myśli zamiast ją niszczyć. Ten sam splot geniuszu i choroby kojarzy się dziś zwykle z ryciną Dürera Melencolia I z 1514 roku, której związki z Ficinem są osobnym, szeroko dyskutowanym zagadnieniem.

Spiritus, czyli narzędzie myślenia

Klucz do całej medycyny Ficina stanowi pojęcie spiritus. Nie chodzi tu o ducha w sensie religijnym ani o duszę rozumną, lecz o bardzo subtelną, ciepłą i świetlistą substancję cielesną, wytwarzaną przez ciepło serca z najczystszej części krwi. Medycyna galenowska znała takie duchy od dawna; Ficino nadaje im jednak rolę centralną. Spiritus jest pośrednikiem między duszą a ciałem, przez niego dusza widzi, słyszy, wyobraża sobie i porusza członkami. Jest, jak powiada, narzędziem, którym umysł się posługuje.

Z tego wynika diagnoza zawodowa. Uczony zużywa spiritus intensywniej niż inni ludzie, ponieważ myślenie wymaga jego ciągłego dopływu do mózgu. Gdy duch się wyczerpuje, krew, z której powinien się odnawiać, gęstnieje i ciemnieje, a czarna żółć zaczyna przeważać. Tak powstaje błędne koło: im więcej wysiłku, tym mniej sił do wysiłku. Terapia musi więc działać na dwóch poziomach: oszczędzać ducha i dostarczać mu materii możliwie lekkiej, jasnej i ciepłej.

Zalecenia pierwszej księgi są konkretne do granic pedanterii. Nie należy pracować tuż po jedzeniu ani do późnej nocy, lecz wstawać wcześnie, gdy powietrze jest czyste. Trzeba unikać pokarmów ciężkich, starego sera i mięsa trudnego do strawienia, wybierać zaś lekkie wino w umiarkowanej ilości, mleko migdałowe, aromatyczne korzenie, szafran, cynamon i cukier. Ficino podaje przepisy na pigułki i elektuaria, zaleca przechadzki wśród zieleni, przebywanie w miejscach słonecznych i otaczanie się miłymi zapachami. Zieleń jest dla oczu kolorem najzdrowszym, a widok płynącej wody i łąki uspokaja ducha. Lista ta czyta się jak połączenie apteki z ogrodem.

Starość, mleko i ogród Wenus

Druga księga, De vita longa, przenosi uwagę z uczonych na ludzi starszych, a zwłaszcza na tych, którzy przekroczyli pięćdziesiątkę i odczuwają pierwsze oznaki słabnięcia. Ficino pisał ją, gdy sam zbliżał się do sześćdziesiątki, i wyraźnie liczył na przedłużenie czasu pracy. Zasada jest prosta: starość to stopniowe wysychanie i wychładzanie ciała, a więc długie życie polega na podtrzymywaniu naturalnego ciepła i wilgoci. Tu właśnie pojawiają się zalecenia, które od wieków bawią i niepokoją czytelników, jak rada, by słabnący starzec ssał mleko młodej, zdrowej kobiety, ponieważ odżywia ono krew w sposób najbardziej pokrewny naturze.

W drugiej księdze widać także, jak medycyna przechodzi w estetykę życia. Ficino każe starszym przebywać w towarzystwie młodych, wesołych ludzi, unikać smutku i nadmiernego wysiłku, zażywać ruchu w ogrodach, cieszyć się kwiatami, śpiewem i światłem. Wenus i Jowisz, planety życzliwe i umiarkowane, mają łagodzić surowość Saturna. Kategorie astrologiczne funkcjonują tu jeszcze głównie jako język temperamentów: mówić o Saturnie to mówić o chłodzie, samotności i skupieniu, mówić o Wenus to mówić o przyjemności, cieple i pięknie. Długie życie okazuje się sztuką równowagi między nimi.

Trzecia księga i uzasadnienie wpływów nieba

De vita coelitus comparanda, czyli o tym, jak zyskać życie od nieba, wyrosła z komentarza do jednego fragmentu Plotyna (Enneady IV, 3, 11), mówiącego o tym, że dawni mędrcy, budując świątynie i posągi, umieli przyciągać obecność bogów, ponieważ dusza świata łatwo daje się przyjąć temu, co jest na nią odpowiednio przygotowane. Ficino rozwija tę myśl w całą kosmologię. Świat jest jednym żywym organizmem, ma duszę, a dusza świata, podobnie jak ludzka, działa na swoje ciało przez pośrednika: spiritus mundi, subtelny eter przenikający wszystko, szczególnie obfity w gwiazdach, ale obecny także w roślinach, kamieniach i zwierzętach.

Dopiero w tym miejscu medycyna pierwszych ksiąg otrzymuje swoją podstawę teoretyczną. Jeśli duch człowieka jest pokrewny duchowi świata, to można go karmić nie tylko pokarmem, lecz także światłem, powietrzem i pewnymi właściwościami rzeczy, w których dominuje wpływ określonej planety. Wonie, kolory i substancje solarne lub jowiszowe przenoszą na ducha ludzkiego coś z kosmicznej harmonii. Księga ta zawiera także rozdziały o obrazach i znakach niebieskich, które Ficino przytacza z dużą ostrożnością, często w trybie relacji z cudzych opinii; ich szczegółowe omówienie należy jednak do innego tematu niż medycyna ducha.

Najbardziej osobistą częścią wywodu jest teoria muzyki. Dźwięk, zwłaszcza śpiew łączący słowo z melodią, jest według Ficina najbliższy samemu spiritus: jest poruszonym powietrzem, ożywionym i niosącym sens, podobnie jak duch jest poruszoną i świetlistą parą. Dlatego muzyka działa na człowieka silniej niż zapach czy kolor. Ficino sam grał na lirze i śpiewał hymny orfickie, a w rozdziale XXI trzeciej księgi opisuje, jak dobierać pieśni do charakteru planet: poważne do Jowisza, pogodne i słodkie do Wenus, dostojne i harmonijne do Słońca. Muzyka nie ściąga tu demonów, lecz stroi ducha śpiewaka i słuchacza do porządku kosmosu, a sam autor podkreśla, że skutek dokonuje się przez naturalne pokrewieństwo, nie przez kult.

Podejrzenia w kurii i obrona autora

Dzieło, które zaczynało się od diety, kończyło się więc w okolicach magii naturalnej, i nie uszło to uwadze czytelników. Wkrótce po wydaniu w 1489 roku do Ficina dotarły wieści, że w środowisku papieskiej kurii, za pontyfikatu Innocentego VIII, uważa się jego księgę za podejrzaną. Nie doszło do formalnego potępienia ani wpisania na indeks, lecz zagrożenie było realne, zwłaszcza w kontekście zakazów dotyczących ksiąg magicznych i świeżej sprawy tez Pico della Mirandoli. Ficino uruchomił sieć przyjaciół w Rzymie, wśród nich Ermolao Barbaro, i zabiegał o ich wstawiennictwo.

Jego najważniejszą odpowiedzią była Apologia, dołączona do kolejnych wydań. Argumentacja ma kilka warstw. Po pierwsze, Ficino przypomina, że jest kapłanem i lekarzem zarazem, a lekarzowi wolno badać wszystko, co sprzyja zdrowiu ciała. Po drugie, w części astrologicznej nie wypowiada się we własnym imieniu, lecz przytacza poglądy Plotyna i innych autorów, często z zastrzeżeniem. Po trzecie wreszcie, przeprowadza rozróżnienie, które stanie się kanoniczne dla renesansu: istnieje magia profana, odwołująca się do demonów i zasługująca na potępienie, oraz magia naturalna, polegająca na łączeniu rzeczy naturalnych z naturalnymi przyczynami, tak jak rolnik szczepi drzewa albo lekarz dobiera leki. Mędrcy ze Wschodu, którzy przyszli do Chrystusa, byli w tym sensie magami.

Wszystkie te zastrzeżenia nie były jedynie taktyką. Ficino rzeczywiście sytuował swoją medycynę ducha w obrębie stworzenia, a nie poza nim, i rzeczywiście poddawał swoje twierdzenia sądowi Kościoła, o czym kilkakrotnie zapewnia w tekście. Napięcie jednak pozostało, ponieważ granica między przyjmowaniem darów nieba a zabieganiem o nie przez obrzędy była w praktyce trudna do wyznaczenia.

Popularność De vita świadczy o tym, że czytelnicy szukali w tej książce przede wszystkim rady życiowej. Wznawiano ją wielokrotnie w XVI i XVII wieku, tłumaczono, wypisywano z niej przepisy. Dla historii idei jej znaczenie leży jednak gdzie indziej: pokazuje, że renesansowy platonizm nie był wyłącznie spekulacją o duszy, lecz także troską o ciało, które duszy służy. Uczony Ficina nie jest czystym intelektem uwięzionym w materii, lecz istotą, której myśl zależy od snu, światła, pokarmu i muzyki. Właśnie ta pokora wobec fizjologii nadaje jego teorii kosmicznego ducha szczególny ciężar: niebo zaczyna się w jego księdze od stołu, przy którym uczony je kolację.