Prisca theologia – renesansowa genealogia pradawnych mędrców

Problem, który rozwiązywała genealogia

Florenccy humaniści drugiej połowy XV wieku odziedziczyli kłopotliwą sytuację. Z jednej strony odkrywali, przekładali i komentowali coraz więcej pism greckich, w których znajdowali myśli o jedynym Bogu, o nieśmiertelnej duszy i o oczyszczeniu prowadzącym do wiecznego szczęścia. Z drugiej strony pisma te wyszły spod ręki pogan, a autorytet Augustyna, który w De civitate Dei chwalił platoników, ale potępiał ich kult demonów, zobowiązywał do ostrożności. Pytanie brzmiało więc: skąd poganie wiedzieli to, co wiedzieli, i czy chrześcijanin może się od nich uczyć bez zdrady własnej wiary?

Odpowiedzią Marsilia Ficina była historia. Mądrość pogańska nie pojawiła się nagle w Atenach, lecz miała swoich przodków, ludzi pobożnych i natchnionych, którzy przekazywali sobie jedną i tę samą teologię w ciągu następujących po sobie pokoleń. Ficino nazywał ją prisca theologia, dawną teologią, a niekiedy pia philosophia, pobożną filozofią. Zgodność tej tradycji z objawieniem nie była przypadkiem, lecz zamysłem Opatrzności, która chciała, aby także narody pozbawione Prawa Mojżeszowego miały dostęp do zarysu prawdy. Genealogia mędrców była więc w gruncie rzeczy argumentem teologicznym podanym w formie kroniki.

Ficino nie wymyślił tej idei od zera. Już apologeci wczesnochrześcijańscy, zwłaszcza Klemens Aleksandryjski i Euzebiusz z Cezarei, dowodzili, że Grecy zapożyczyli swoje najlepsze nauki od Hebrajczyków. Euzebiusz przytacza w Praeparatio evangelica słynne zdanie platonika Numeniusza: czymże jest Platon, jeśli nie Mojżeszem mówiącym po attycku? Laktancjusz z kolei powoływał się na Hermesa jako na świadka monoteizmu. Bezpośrednim impulsem dla Ficina był jednak także Jerzy Gemistos Pletho, bizantyjski filozof, który podczas soboru we Florencji w 1439 roku rozpalił w kręgu Kosmy Medyceusza entuzjazm dla Platona, a sam wywodził najstarszą mądrość od Zoroastra i przypisywał jego magom Wyrocznie chaldejskie.

Pierwsza lista: przedmowa do Pimandra

Najwcześniejszą i najczęściej cytowaną wersję łańcucha zawiera argumentum, czyli przedmowa, którą Ficino poprzedził swój łaciński przekład pierwszych czternastu traktatów hermetycznych, ukończony w 1463 roku i wydany drukiem w 1471 roku pod tytułem Pimander. Ficino umieszcza tam Hermesa Trismegistosa w czasach bliskich Mojżeszowi, opisuje go jako najwyższego filozofa, kapłana i króla zarazem, stąd przydomek „trzykroć największy”. Hermes miał jako pierwszy przejść od rozważań o naturze i matematyce do kontemplacji rzeczy boskich, a więc zostać pierwszym autorem teologii.

Dalej następuje sukcesja. Po Hermesie drugie miejsce zajmuje Orfeusz, po nim Aglaofemos, wtajemniczony w orfickie święte nauki, następnie Pitagoras, uczeń Aglaofemosa, potem Filolaos, uczeń Pitagorasa, wreszcie Platon, który miał tę mądrość zebrać i wyłożyć w najdoskonalszej postaci. Ficino streszcza to zdaniem, które stało się formułą całej renesansowej idei: istnieje jedna starożytna teologia, wszędzie zgodna ze sobą, wywodząca się od Merkurego i doprowadzona do pełni przez Platona.

Szczegóły tego łańcucha zasługują na uwagę. Aglaofemos jest postacią niemal nieznaną, której imię pojawia się w neoplatońskich relacjach o tym, jak Pitagoras przejął teologię orficką; jego obecność na liście świadczy, że Ficino czerpał z Proklosa i Jamblicha, którzy taką sukcesję już sugerowali. Filolaos zaś był potrzebny jako ogniwo między szkołą pitagorejską a Platonem, ponieważ tradycja przypisywała mu sprzedaż ksiąg pitagorejskich, które miał nabyć Platon. Każde ogniwo musiało mieć oparcie w jakimś antycznym świadectwie, nawet jeśli było ono kruche.

Druga lista: Zoroaster na czele

W późniejszych pismach kolejność się zmienia. W Theologia Platonica, wielkiej summie o nieśmiertelności duszy pisanej w latach siedemdziesiątych i wydanej w 1482 roku, Ficino na początku siedemnastej księgi, a także w przedmowie do przekładu Plotyna z 1492 roku stawia na czele łańcucha Zoroastra, wodza magów, a Hermesa dopiero na drugim miejscu. Pozostałe ogniwa – Orfeusz, Aglaofemos, Pitagoras, Platon – pozostają bez zmian. Zmiana ta odzwierciedla zapewne rosnący wpływ Pletona i Wyroczni chaldejskich, które Ficino czytał w jego przekazie i uznawał za świadectwo najstarszej mądrości perskiej.

W niektórych tekstach Ficino ostrożnie zostawia otwartą kwestię pierwszeństwa, jakby chciał podkreślić, że nie chronologia jest najważniejsza, lecz jedność treści. Istotne jest to, że łańcuch kończy się na Platonie, ale go nie zamyka. Po Platonie przychodzą jego interpretatorzy: Plotyn, Porfiriusz, Jamblich, Proklos, a także Pseudo-Dionizy Areopagita, którego Ficino uważał za ucznia świętego Pawła i najwyższego z platoników chrześcijańskich. Dzięki temu genealogia płynnie przechodzi z pogaństwa do Kościoła.

Cel całej konstrukcji Ficino wypowiada wprost w przedmowie do Theologia Platonica i w traktacie De christiana religione z 1474 roku. Filozofia i religia są siostrami; prawdziwa filozofia jest pobożna, a prawdziwa religia uczona. Ludzi przenikliwego umysłu, którzy nie dają się przekonać samym autorytetem, trzeba prowadzić do Chrystusa drogą rozumu, a najlepszą drogą rozumu jest filozofia platońska oczyszczona przez dawną teologię. Platon miał być w tym zamyśle nie konkurentem Ewangelii, lecz jej przedsionkiem.

Dawna teologia nie była przy tym jedynym kanałem, przez który poganie mieli otrzymać zapowiedź prawdy. Ficino, podobnie jak wielu autorów średniowiecznych, korzystał również z wyroczni sybillińskich, od czasów Laktancjusza traktowanych jako pogańskie proroctwa o Chrystusie. W ten sposób powstawał obraz dwóch równoległych dróg: Hebrajczycy mieli proroków i Prawo, narody pogańskie miały sybille i filozofów-teologów. Obie drogi prowadziły ku jednemu celowi, choć tylko pierwsza opierała się na objawieniu w ścisłym sensie, a druga na świetle, które Bóg udzielił ludzkiemu rozumowi.

Konkretnym przykładem tego, jak genealogia działała w praktyce lektury, jest sposób odczytywania samego Platona. W tak zwanym Liście drugim, którego autentyczność już w starożytności budziła wątpliwości, pojawia się zagadkowe zdanie o „królu wszystkiego”, wokół którego jest wszystko, oraz o tym, co drugie wokół drugiego i trzecie wokół trzeciego. Neoplatonicy widzieli w nim zapowiedź trzech hipostaz, a Ficino, idąc ich śladem, dostrzegał w nim przeczucie Trójcy. Jeśli Platon odziedziczył mądrość po Orfeuszu i Hermesie, to taka zbieżność przestawała być zaskakująca: była echem dawnego światła, a nie przypadkową analogią.

Rozszerzenie u Pico della Mirandoli

Giovanni Pico della Mirandola przejął od Ficina ideę ciągłości, ale zmienił jej zasięg i ton. W Oratio, przygotowanej w 1486 roku jako wstęp do publicznej dysputy nad dziewięciuset tezami, oraz w samych tezach, Pico nie poprzestaje na jednym łańcuchu. Obok Hermesa, Zoroastra, Orfeusza i Pitagorasa stawia teologów chaldejskich, arabskich filozofów, scholastyków łacińskich i, co najważniejsze, kabałę żydowską, którą uważał za ustną tradycję przekazaną Mojżeszowi na Synaju razem z Prawem pisanym. Tezy grupowane są według autorów i szkół, z osobnymi seriami „według Merkurego Trismegistosa”, „według Zoroastra i jego chaldejskich komentatorów” oraz z tezami o tym, jak rozumieć hymny Orfeusza.

Różnica jest zasadnicza. Ficino budował linię, która zmierzała ku Platonowi. Pico rysuje raczej sieć, w której każda tradycja zawiera cząstkę prawdy, a wszystkie razem, odpowiednio odczytane, potwierdzają chrześcijaństwo. Jego ambicją było wykazanie concordia, zgodności Platona z Arystotelesem, kabały z teologią katolicką, magii naturalnej z pobożnością. Taka zgoda wymagała wielu twórczych interpretacji, a część z nich wydała się komisji papieskiej heretycka; dysputa nigdy się nie odbyła, a w 1487 roku Innocenty VIII potępił tezy. Mimo to wzór otwartej, wielowątkowej genealogii mądrości wywarł ogromny wpływ na późniejszy renesans.

Ostrożność Lefèvre’a d’Étaples

Inną odmianę recepcji reprezentuje francuski humanista Jacques Lefèvre d’Étaples. W 1494 roku wydał w Paryżu przekład Ficina z własnym komentarzem, a w 1505 roku dołączył do niego łacińskiego Asclepiusa. Lefèvre przyjmował, że Hermes był starożytnym i pobożnym mędrcem, który rozpoznał jedynego Boga, ale czytał go z rosnącą powściągliwością. Szczególnie niepokoiły go te fragmenty Asclepiusa, w których mowa o egipskiej sztuce ożywiania posągów przez sprowadzanie w nie bóstw; w jego komentarzu zostały one wyraźnie zdystansowane jako błąd pogański, a nie część dawnej teologii.

Przypadek Lefèvre’a pokazuje, że prisca theologia nie była jednolitym dogmatem, lecz polem wyborów. Można było przyjąć ideę pradawnego objawienia, a jednocześnie odrzucić tych jego świadków, którzy zbyt mocno kojarzyli się z magią. Można było, jak Ficino, uważać Platona za cel całej sukcesji, albo, jak Pico, rozproszyć prawdę po wielu tradycjach. Wspólne pozostawało przekonanie, że im starsze świadectwo, tym bliżej źródła, z którego płynie wszelka wiedza o Bogu.

Wartość konstrukcji po upadku chronologii

Fundament tej genealogii był kruchy, choć przez półtora wieku niewielu to dostrzegało. W 1614 roku Isaac Casaubon w polemice z kardynałem Baroniuszem wykazał na podstawie analizy językowej i doktrynalnej, że pisma hermetyczne powstały w pierwszych wiekach naszej ery, a nie w czasach Mojżesza. Hermes stracił pierwszeństwo, a wraz z nim cała konstrukcja straciła swój chronologiczny argument. Dzieje tej krytyki i jej recepcji to jednak osobny temat.

Warto mimo to oddzielić historyczną omyłkę od intelektualnego sensu przedsięwzięcia. Ficino i jego następcy nie byli naiwnymi kolekcjonerami legend. Posługiwali się najlepszą dostępną im wiedzą i dostrzegali rzeczywiste pokrewieństwa: między hermetyzmem, neoplatonizmem i wczesnochrześcijańską teologią istnieją faktyczne powiązania, tyle że przebiegają one w przeciwnym kierunku, niż sądzono. Teksty, które Ficino uważał za źródło, były w istocie dziećmi tego samego późnoantycznego świata co Plotyn i Ojcowie Kościoła.

Najtrwalszym dziedzictwem prisca theologia okazało się nie konkretne następstwo imion, lecz postawa. Zakładała ona, że prawda religijna nie jest własnością jednej epoki ani jednego narodu, że można jej szukać w tekstach obcych i dawnych, a uczciwa lektura pogańskiego mędrca nie musi oznaczać odstępstwa. Taka postawa ożywiała później zarówno hermetyczną ezoterykę, jak i porównawczą historię religii. Łańcuch od Hermesa do Platona rozpadł się w filologii, ale idea, że mądrość ma swoją długą historię, przetrwała jego rozpad.