Franciszek Salezy i Traktat o miłości Bożej

Biskup Genewy bez Genewy

Franciszek Salezy urodził się w 1567 roku na zamku Sales w Sabaudii, w rodzinie szlacheckiej, która przeznaczała go do kariery prawniczej. Studiował w paryskim Collège de Clermont, a następnie prawo w Padwie. Tradycja biograficzna przechowuje opowieść o kryzysie, który przeżył w Paryżu jako młodzieniec: przez wiele tygodni dręczyło go przekonanie, że należy do potępionych, aż wreszcie w kościele Saint-Étienne-des-Grès, przed figurą Matki Bożej, ofiarował się Bogu z gotowością kochania Go nawet wtedy, gdyby nie miał oglądać Go w wieczności. Niezależnie od tego, ile w tej relacji późniejszej stylizacji, wątek miłości wolnej od lęku o własny los przewija się przez całe jego dzieło.

Wbrew woli ojca przyjął święcenia kapłańskie i w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku prowadził trudną misję w Chablais, regionie nad Jeziorem Genewskim, który przeszedł na kalwinizm. W 1602 roku został biskupem Genewy, choć samo miasto pozostawało kalwińskie, a jego siedziba mieściła się w Annecy. Przez dwie dekady łączył obowiązki duszpasterskie z ogromną korespondencją duchową, kaznodziejstwem i pisarstwem. Zmarł w Lyonie w 1622 roku. Kanonizowany w 1665 roku, w 1877 roku ogłoszony został doktorem Kościoła.

Filotea i pobożność dla wszystkich

Pierwszą książką, która przyniosła mu europejską sławę, było Wprowadzenie do życia pobożnego, wydane w 1609 roku i znane pod imieniem adresatki, Filotei, czyli „kochającej Boga”. Powstało z listów kierowanych do Louise de Charmoisy, świeckiej kobiety z dworu sabaudzkiego, a jego zasadnicza myśl wyrażona jest już w pierwszych rozdziałach. Pobożność, pisze Salezy, nie jest przywilejem zakonników i nie wymaga ucieczki od świata. Powinna być praktykowana inaczej przez szlachcica, inaczej przez rzemieślnika, inaczej przez sługę, księcia, wdowę, pannę czy mężatkę, ale jest możliwa w każdym z tych stanów.

Salezy posługuje się obrazem pszczoły, która zbiera miód z kwiatów, nie niszcząc ich, i perły, która nie nasiąka słoną wodą morza. Pobożność prawdziwa nie szkodzi żadnemu powołaniu, lecz je doskonali: rodzina staje się spokojniejsza, praca uczciwsza, władza łagodniejsza. Ten program wydaje się dziś oczywisty, ale na początku XVII wieku był odważny. Duchowość kontemplacyjna, zwłaszcza w jej mistycznej postaci, była w powszechnym przekonaniu sprawą klasztorów, a świeccy mogli najwyżej naśladować ją z daleka.

Filotea nie jest jednak dziełem mistycznym w ścisłym sensie. Jest przewodnikiem praktycznym, który uczy modlitwy myślnej, spowiedzi, walki z wadami i cnót codziennych. Teologiczne podstawy tego programu Salezy wyłożył dopiero w dziele późniejszym i znacznie obszerniejszym, adresowanym do czytelnika gotowego na trudniejszą lekturę.

Traktat dla Teotyma

Traité de l’amour de Dieu ukazał się w Lyonie w 1616 roku. Składa się z dwunastu ksiąg, a jego adresatem jest Teotym, postać symboliczna, której imię oznacza „czczącego Boga”. Salezy pisze w przedmowie, że nie zamierza przedstawić nowej nauki, lecz zebrać to, czego uczyli święci, i opisać historię narodzin, rozwoju, osłabienia i działania miłości Bożej w duszy. Pisze językiem pełnym obrazów zaczerpniętych z natury, życia dworskiego i rodzinnego, z odwołaniami do Pisma, Ojców i mistyków, wśród których szczególne miejsce zajmuje Teresa z Ávili.

Pierwsze księgi przedstawiają antropologię: wolę jako władzę kochania, uczucia jako jej poruszenia, naturalną skłonność człowieka do kochania Boga ponad wszystko, której grzech nie zatarł całkowicie. Następne opisują, jak łaska rodzi miłość i jak miłość może słabnąć lub wzrastać. Księgi szósta i siódma poświęcone są modlitwie i zjednoczeniu. Salezy omawia w nich medytację, kontemplację, modlitwę odpocznienia i zjednoczenia, a także ekstazę. Właśnie tu pojawia się jedna z jego najbardziej charakterystycznych myśli.

Opis modlitwy odpocznienia należy do najczulszych stron książki. Salezy porównuje duszę trwającą w cichej obecności Boga do niemowlęcia przy piersi matki, które nie musi niczego robić ani rozumieć, by przyjmować pokarm i odpoczywać w jej ramionach. Mówi też o „rozpłynięciu się” duszy w Bogu, o stanie, w którym przestaje ona trzymać się własnych granic i wlewa się w umiłowanego, jak roztopiony balsam. Język ten jest śmielszy, niż sugerowałby obraz łagodnego biskupa, i pokazuje, że Salezy dobrze znał tradycję mistyczną, którą starał się udostępnić szerszym kręgom.

Salezy wyróżnia trzy rodzaje ekstazy: rozumu, uczucia i działania, które nazywa ekstazą „dzieła i życia”. Pierwsze dwie mogą być złudne, ponieważ olśnienie umysłu i uniesienie serca zdarzają się także ludziom, których życie nie zostało przemienione. Trzecia jest najpewniejsza: polega na tym, że człowiek wychodzi poza siebie w codziennym postępowaniu, żyjąc nie według własnej woli, lecz według woli Boga. Ekstaza, która nie przemienia życia, budzi podejrzenia; życie, które stało się nieustannym wyjściem ku Bogu i bliźniemu, jest ekstazą niezależnie od tego, czy towarzyszą mu jakiekolwiek przeżycia nadzwyczajne.

Wola oznajmiona i wola upodobania

Centralną część traktatu stanowią księgi ósma i dziewiąta, poświęcone zjednoczeniu woli ludzkiej z wolą Bożą. Salezy wprowadza tu rozróżnienie, które stało się klasyczne. Wola Boża „oznajmiona” wyraża się w przykazaniach, radach ewangelicznych, natchnieniach i regułach; człowiek przyjmuje ją przez posłuszeństwo i czynne wypełnianie. Wola Boża „upodobania” ujawnia się w wydarzeniach, których nie wybieramy: w chorobie, stracie, niepowodzeniu, a także w radości i powodzeniu. Tę wolę przyjmuje się przez zgodę, a jej najwyższą formą jest święta obojętność.

Obojętność nie oznacza u Salezego chłodu ani braku uczuć. Oznacza wolność serca, które nie przywiązuje się do żadnej rzeczy stworzonej tak, by nie mogło jej porzucić, jeśli taka jest wola Boża. Najdoskonalszym stopniem tej postawy jest stan, który nazywa prostym oddaniem się, a nawet śmiercią woli: człowiek nie tylko przyjmuje to, co Bóg postanowi, lecz przestaje pragnąć czegokolwiek poza tym, by podobać się Bogu.

Jednym z najsłynniejszych obrazów traktatu jest posąg ustawiony przez księcia w niszy jego galerii. Gdyby zapytać go, czego chce, odpowiedziałby, że niczego poza tym, by stać tam, gdzie postawił go jego pan, ponieważ jego jedyną radością jest sprawianie przyjemności temu, kto go ustawił. Inny obraz przedstawia muzyka, który stracił słuch, a mimo to nadal śpiewa dla swego władcy, nie słysząc własnego głosu, zadowolony wyłącznie z tego, że jego pan ma przyjemność go słuchać. Oba obrazy wyrażają tę samą naukę: miłość czysta nie szuka własnej satysfakcji, nawet duchowej.

Joanna de Chantal i wizytki

Nauka Traktatu nie powstała w gabinecie. Wyrosła z wieloletniego kierownictwa duchowego, którego najważniejszym owocem była przyjaźń z Joanną Franciszką de Chantal. Owdowiała baronowa, matka kilkorga dzieci, poznała Salezego w 1604 roku, słuchając jego kazań wielkopostnych w Dijon. Ich korespondencja, zachowana w znacznej części, należy do najpiękniejszych świadectw duchowej przyjaźni w historii chrześcijaństwa. Salezy prowadził ją drogą, na której surowe umartwienia zostały zastąpione łagodnością, cierpliwością wobec siebie i obojętnością na własne odczucia.

W 1610 roku w Annecy powstała wspólnota, z której wyrósł zakon Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, czyli wizytek. Pierwotnie miała to być wspólnota kobiet, które nie mogły lub nie chciały podejmować surowych praktyk dawnych zakonów, a zarazem pragnęły życia wewnętrznego; siostry miały odwiedzać chorych i ubogich. Pod naciskiem arcybiskupa Lyonu wizytki stały się zakonem klauzurowym, ale zachowały swoją specyfikę: łagodność reguły, nacisk na cnoty ukryte, na pokorę i na zgodę z wolą Bożą w drobnych sprawach codzienności. Wiele rozdziałów Traktatu wyrosło z rozmów, które Salezy prowadził z siostrami.

Rozmowy te zachowały się częściowo w zbiorze znanym jako Rozmowy duchowe, wydanym po śmierci Salezego na podstawie notatek sióstr. Pokazują one biskupa jako nauczyciela, który odpowiada na pytania o posłuszeństwo, o prostotę, o oschłość w modlitwie, zawsze sprowadzając je do jednej zasady: niczego nie żądać i niczego nie odmawiać. Joanna de Chantal, która przeżyła swego kierownika o blisko dwadzieścia lat, kierowała rozwojem zakonu i strzegła jego ducha, a przez dziesięciolecia sama przechodziła przez długie okresy wewnętrznych ciemności, o których pisała z wielką powściągliwością.

Mistyka zwyczajnego życia

Znaczenie Salezego polega na tym, że uczynił z zjednoczenia woli z Bogiem drogę, która nie wymaga nadzwyczajnych przeżyć ani ucieczki od świata. Nie odrzucał mistyki ekstatycznej i opisywał ją z szacunkiem, ale przesunął akcent z doświadczenia na postawę, z wizji na zgodę, z uniesienia na wierność w małych sprawach. W ten sposób otworzył drzwi, przez które język mistyki mógł wejść do domów świeckich, nie tracąc swojej głębi.

Henri Bremond umieścił Salezego w centrum nurtu, który nazwał humanizmem pobożnym: duchowości przekonanej, że natura ludzka, choć zraniona, pozostaje zdolna do miłości Boga i że łaska nie niszczy jej, lecz doskonali. Optymizm ten nie był naiwny. Salezy znał ludzką słabość z konfesjonału i z własnych walk, ale wierzył, że cierpliwa łagodność wobec siebie skuteczniej prowadzi do Boga niż surowość, która łatwo przemienia się w pychę lub rozpacz.

Jego wpływ okazał się wyjątkowo trwały. Filotea należy do najczęściej tłumaczonych książek duchowych w historii, a Traktat o miłości Bożej stał się punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń autorów, także tych, którzy spierali się później o czystą miłość. Łagodność, z jaką Salezy mówił o słabości człowieka, i stanowczość, z jaką wzywał do całkowitego oddania, pozostają jego znakiem rozpoznawczym. W 1923 roku Pius XI ogłosił go patronem dziennikarzy i pisarzy katolickich, co jest uznaniem nie tylko dla jego pobożności, lecz także dla prozy, w której teologia stała się literaturą.