Opowieści pielgrzyma i Modlitwa Jezusowa w drodze

Werset, który nie dawał spokoju

Opowieść zaczyna się od zdania, które bohater słyszy w cerkwi. Jest dwudziesta czwarta niedziela po Zesłaniu Ducha Świętego, czyta się List do Tesaloniczan, a w nim wezwanie: „Nieustannie się módlcie”. Narrator, wędrowiec przedstawiający się jako człowiek z łaski Bożej chrześcijanin, z uczynków wielki grzesznik, z powołania bezdomny tułacz najniższego stanu, nie może przestać o tym myśleć. Jak można modlić się nieustannie, skoro człowiek musi pracować, jeść, spać i rozmawiać? Odwiedza kościoły, słucha kazań, pyta duchownych, ale słyszy tylko ogólne rady o pobożnym życiu albo o tym, że należy się modlić często. Nikt nie mówi mu, jak to zrobić.

Dopiero spotkany na drodze starzec, mnich z pobliskiego klasztoru, daje mu odpowiedź. Nieustanna modlitwa wewnętrzna, mówi, to nieprzerwane wzywanie imienia Jezusa Chrystusa ustami, umysłem i sercem, z wyobrażeniem Jego stałej obecności i z prośbą o miłosierdzie, w każdym zajęciu, w każdym miejscu, o każdej porze, nawet we śnie. Starzec czyta mu fragmenty z Dobrotoliubija, słowiańskiej Filokalii, i zleca pierwszą praktykę: odmawiać modlitwę trzy tysiące razy dziennie, potem sześć tysięcy, potem dwanaście tysięcy. Wędrowiec otrzymuje różaniec z węzełkami, czotki, i zaczyna liczyć.

Ta część książki ma w sobie coś z przypowieści. Liczby rosną, a narrator opisuje, jak początkowo modlitwa jest wysiłkiem, potem staje się przyzwyczajeniem, a wreszcie zaczyna płynąć sama, bez udziału woli. Po pewnym czasie starzec umiera, a wędrowiec, który przez lato pracował jako stróż ogrodu, by móc być blisko nauczyciela, rusza w dalszą drogę. W tobołku niesie suchary, Biblię i Dobrotoliubije. Te trzy przedmioty stają się jego całym majątkiem.

W kolejnych rozdziałach modlitwa przechodzi z ust do wnętrza. Narrator opowiada, że zaczęła sama odzywać się w nim, gdy się budził, i że odczuwał w piersi łagodne ciepło, a niekiedy radość tak wielką, że nie wiedział, jak ją nazwać. Mówi o tym bez egzaltacji, z naiwną szczerością człowieka, który dziwi się sam sobie i stale sprawdza swoje przeżycia lekturą ojców. To właśnie ta szczerość, zapowiedziana w tytule, zjednała książce zaufanie czytelników, którzy w innych okolicznościach podeszliby do podobnych relacji z rezerwą.

Rosja widziana z pobocza

Dalsze rozdziały opisują wędrówkę przez Rosję i Syberię. Pielgrzym zmierza do Irkucka, by pomodlić się przy relikwiach świętego Innocentego, a później myśli o pielgrzymce do Jerozolimy. Po drodze spotyka różnych ludzi: oficera, który wyrwał się z nałogu pijaństwa dzięki codziennej lekturze Ewangelii; leśniczego, który żyje w samotności i boi się śmierci; rodzinę ziemiańską, w której gospodarze prowadzą pobożne życie i przyjmują ubogich; dziewczynę, która ucieka przed niechcianym małżeństwem; żołnierzy, którzy kradną mu ukochane książki. Każde spotkanie jest okazją do rozmowy o modlitwie, Piśmie i Bożej opatrzności.

Te epizody dają książce szczególny charakter. Nie jest to traktat, lecz opowieść drogi, w której nauka duchowa jest wpleciona w zwykłe życie. Pielgrzym ma bezwładną lewą rękę po wypadku z dzieciństwa, nie może więc pracować fizycznie i żyje z jałmużny. Nie jest mnichem ani księdzem, nie ma wykształcenia teologicznego, a jednak modlitwa, której nauczył się na drodze, przemienia jego postrzeganie świata. Opowiada, że po pewnym czasie zaczął widzieć Bożą obecność we wszystkim – w drzewach, trawie, ptakach, ziemi, powietrzu i świetle – i że wszystko zdawało się do niego mówić, wychwalać Boga i świadczyć o Jego miłości.

Akcja toczy się, jak można wnosić z wewnętrznych wskazówek, w połowie XIX wieku, w okresie wojny krymskiej, choć tekst nie jest pod tym względem całkowicie jednoznaczny. Książka pokazuje Rosję wiejską i prowincjonalną, świat chłopów, żołnierzy, kupców, księży i mnichów, oglądany oczami człowieka, który nie ma w nim żadnego miejsca i właśnie dlatego może przyglądać mu się z bliska. Ta perspektywa nadaje opowieści ciepło i realizm, które wyróżniają ją na tle literatury ascetycznej.

Wydanie kazańskie i zagadka autorstwa

Pierwsze znane wydanie Opowieści ukazało się w Kazaniu w 1881 roku. Opublikował je ihumen Paisjusz, przełożony klasztoru świętego Michała Archanioła w eparchii kazańskiej, który według przedmowy otrzymał rękopis od pewnego mnicha z Athos. Wydanie zawierało cztery opowieści. Kolejne wydania, w tym poprawione w latach osiemdziesiątych XIX wieku, wprowadzały zmiany redakcyjne, które badacze później starali się rozróżnić.

Autorstwo pozostaje przedmiotem dyskusji. Tradycyjnie przyjmowano, że tekst jest zapisem prawdziwych opowieści prostego wędrowca, które ktoś spisał lub zredagował. Rozważano różne nazwiska redaktorów, w tym ludzi z kręgu Optiny i biskupa Teofana Pustelnika, któremu przypisywano poprawki w jednym z wydań. Pod koniec XX wieku rosyjski badacz Aleksiej Pentkowski przeprowadził szczegółowe badania rękopisów i zaproponował, by autorstwo wiązać z archimandrytą Michaiłem Kozłowem, mnichem, który w młodości sam wędrował po Rosji, a redakcję – z innymi osobami z jego otoczenia. Hipoteza ta zyskała uznanie części badaczy, ale nie rozstrzyga sprawy ostatecznie, bo materiał źródłowy jest fragmentaryczny.

Z punktu widzenia historii duchowości ważniejsze od nazwiska autora jest to, że książka wyrasta z określonego środowiska. Rosyjskie odrodzenie hezychastyczne XIX wieku, związane z Paisjuszem Wieliczkowskim, jego uczniami i z pustelnią Optina, przyniosło nową falę zainteresowania modlitwą Jezusową wśród mnichów i świeckich. Opowieści są literackim wyrazem tego ruchu, a ich bohater jest postacią, w której jego ideały zostały skupione: człowiek prosty, ubogi, posłuszny starcowi, czytający ojców i modlący się nieustannie.

W XX wieku do pierwotnych czterech opowieści dołączono trzy dalsze, opublikowane w 1911 roku na podstawie rękopisu znalezionego, jak głosi wydanie, wśród papierów starca Ambrożego z Optiny. Mają one inny charakter: zamiast wędrówki przedstawiają rozmowy pielgrzyma z kilkoma rozmówcami o modlitwie i Piśmie, bardziej dydaktyczne i mniej obrazowe. Wiele przekładów łączy obie części, ale badacze zwykle traktują je jako odrębne teksty, prawdopodobnie różnego pochodzenia.

Klasztor przeniesiony na drogę

Najważniejszą nowością Opowieści jest przesunięcie miejsca modlitwy. W tradycji bizantyjskiej modlitwa Jezusowa była praktyką mnichów, związaną z celą, z kierownictwem starca i z całym porządkiem życia monastycznego. Nawet gdy autorzy tacy jak Nikodem Hagioryta twierdzili, że jest ona dla wszystkich chrześcijan, rzeczywistym środowiskiem jej praktyki pozostawał klasztor. Opowieści pokazują tę samą modlitwę w życiu człowieka, który nie należy do żadnej wspólnoty, nie ma stałego miejsca zamieszkania i spotyka swojego nauczyciela przypadkowo, na drodze.

To przesunięcie ma kilka konsekwencji. Po pierwsze, modlitwa staje się sposobem bycia w świecie, a nie ucieczką od niego. Pielgrzym modli się w drodze, podczas rozmów, przy posiłkach, w czasie snu; modlitwa nie wymaga odosobnienia, lecz towarzyszy mu we wszystkim. Po drugie, rolę stałego kierownictwa przejmuje częściowo księga. Po śmierci starca pielgrzym kieruje się lekturą Dobrotoliubija, które nosi ze sobą i czyta przy każdej okazji; książka staje się jego nauczycielem. Po trzecie wreszcie, modlitwa przestaje być sprawą elitarną. Jeśli ubogi kaleka bez wykształcenia może się jej nauczyć, może ją podjąć każdy.

Opowieści nie lekceważą przy tym trudności. Pielgrzym doświadcza pokus, zniechęcenia, a czasem nadmiernej pewności siebie; przyznaje, że ma skłonność do pychy i że cieszy się z pochwał. Ostrzega też przed szukaniem niezwykłych doznań. Autor książki jest świadomy niebezpieczeństw samotnej praktyki i nie przedstawia jej jako prostej metody do natychmiastowego zastosowania. Mimo to podstawowy przekaz jest optymistyczny: nieustanna modlitwa jest możliwa, a jej owocem jest radość, pokój i miłość do wszystkich.

Od Kazania do Manhattanu

Na Zachodzie Opowieści zaczęły krążyć w okresie międzywojennym. Rosyjska emigracja po rewolucji przywiozła ze sobą tę książkę, a w 1930 roku ukazał się angielski przekład Reginalda Michaela Frencha pod tytułem The Way of a Pilgrim. Wkrótce pojawiły się przekłady niemieckie, francuskie i w innych językach. Książka była czytana nie tylko przez prawosławnych, lecz także przez katolików, protestantów i ludzi poszukujących duchowości poza instytucjonalnymi Kościołami. Polski czytelnik zna ją przede wszystkim pod tytułem Szczere opowieści pielgrzyma, a nie pod angielskim tytułem, który rozsławił ją na Zachodzie.

Szczególną rolę w jej popularyzacji odegrał J. D. Salinger. W opowiadaniach Franny z 1955 i Zooey z 1957 roku, wydanych razem jako Franny i Zooey w 1961 roku, młoda studentka Franny Glass przeżywa kryzys po lekturze dwóch małych książeczek: The Way of a Pilgrim i jej kontynuacji, The Pilgrim Continues His Way. Zafascynowana modlitwą Jezusową, powtarza ją bez przerwy, co budzi niepokój jej chłopaka i rodziny. Brat Zooey w długiej rozmowie próbuje jej pokazać, że modlitwa nie może być ucieczką od świata ani od ludzi, którzy ją otaczają. Salinger nie przedstawia modlitwy Jezusowej ani jako cudownego rozwiązania, ani jako dziwactwa, lecz jako poważne pytanie o sens duchowego życia w nowoczesnym świecie.

Dzięki popularności Salingera Opowieści trafiły do szerokiego grona czytelników amerykańskich, którzy nigdy nie zetknęliby się z prawosławiem. W kolejnych dziesięcioleciach książka była wielokrotnie wznawiana i tłumaczona, stając się jednym z najczęściej czytanych tekstów duchowych XX wieku. Wielu czytelników odkryło dzięki niej modlitwę Jezusową, a niektórzy dotarli od niej do źródeł, z których czerpała.

Losy tej książki pokazują paradoks, który łatwo przeoczyć. Tradycja zrodzona w odosobnieniu pustelniczych cel, a potem zebrana w uczonych antologiach, dotarła do milionów ludzi dzięki opowieści o bezdomnym wędrowcu. Jej siłą okazała się nie systematyczna nauka, lecz prostota narracji, w której modlitwa jest drogą, a droga – modlitwą.