Brygida Szwedzka i Revelationes

Szlachcianka z Upplandu

Brygida Birgersdotter urodziła się w 1303 roku w jednym z najznakomitszych rodów Szwecji. Jej ojciec, Birger Persson, był sędzią ziemskim Upplandu, a rodzina była spokrewniona z dynastią królewską. W wieku trzynastu lat wydano ją za Ulfa Gudmarssona, późniejszego sędziego ziemskiego Närke, z którym miała ośmioro dzieci; jedna z córek, Katarzyna, zostanie później jej towarzyszką i pierwszą przełożoną zakonu. Brygida spędziła pewien czas na dworze króla Magnusa Erikssona jako ochmistrzyni jego żony, królowej Blanki z Namur, co zapewniło jej znajomość mechanizmów władzy i kontakty z najwyższymi kręgami królestwa.

Pobożność Brygidy była od dzieciństwa żarliwa, a według jej żywotów już jako dziecko miała pierwsze widzenia Męki. Zasadniczy zwrot nastąpił jednak dopiero po śmierci męża. Około 1341 roku małżonkowie odbyli pielgrzymkę do Santiago de Compostela, a w drodze powrotnej Ulf zachorował. Zmarł w 1344 roku w klasztorze cystersów w Alvastrze, gdzie wkrótce osiadła również Brygida. Tam, według jej późniejszych relacji, usłyszała głos Chrystusa, który powołał ją na swoją oblubienicę i narzędzie, sponsa et canale, przez które będzie przemawiał do świata.

Księga, która mówi do władców

Revelationes nie są zbiorem prywatnych przeżyć, lecz tekstem o wyraźnie publicznym przeznaczeniu. Brygida przekazywała treść objawień ustnie lub w zapiskach po szwedzku, a jej spowiednicy – kanonik Mateusz z Linköping, przeor Piotr Olofsson z Alvastry i Piotr Olofsson ze Skänninge – tłumaczyli je na łacinę. Ostateczną redakcję przygotował Alfons Pecha z Jaén, były biskup hiszpański, który został pustelnikiem i jej doradcą. To on ułożył teksty w osiem ksiąg, dodał do nich obronę autentyczności objawień w liście znanym jako Epistola solitarii ad reges i przygotował zbiór na proces kanonizacyjny. Do korpusu należą też Regula Salvatoris, reguła zakonna podyktowana według Brygidy przez samego Chrystusa, Sermo angelicus z czytaniami do jutrzni, oraz Revelationes extravagantes, objawienia spoza głównego zbioru.

Forma objawień jest zróżnicowana. Obok krótkich pouczeń mamy rozbudowane dialogi, w których przemawiają Chrystus, Maryja, święci i aniołowie, a niekiedy także diabeł, oraz sceny sądu niebieskiego, w których dusze zmarłych władców i duchownych są oskarżane i bronione przed tronem Boga. Brygida opisuje, że objawienia przychodziły do niej w czasie modlitwy, gdy była przytomna, a nie we śnie, i że widziała je oczami ducha. Alfons Pecha, broniąc ich autentyczności, posłużył się augustyńskim rozróżnieniem widzenia cielesnego, wyobrażeniowego i intelektualnego, by pokazać, że doświadczenia Brygidy należą do wyższych rodzajów widzenia i nie są wytworem zmysłów. To teologiczne uzasadnienie od początku towarzyszyło tekstom i miało przygotować je na krytykę, której spodziewano się ze strony uczonych.

Wiele z tych tekstów ma charakter otwarcie polityczny. Brygida przemawia do Magnusa Erikssona, początkowo jako doradczyni, z czasem jako ostra krytyczka jego rządów i obyczajów. Ósma księga, zwana Liber Celestis Imperatoris ad Reges, zawiera objawienia skierowane do królów i rozważa, jak powinien postępować władca chrześcijański. Brygida angażuje się w sprawy wojny stuletniej, proponując sposoby zakończenia konfliktu między królami Anglii i Francji. Wzywa do krucjaty przeciwko poganom na wschodzie i surowo napiętnuje grzechy duchowieństwa. Wizje przekazują przy tym nie tylko pouczenia moralne, ale i konkretne polecenia, które mają być doręczone adresatom.

Rzym, Awinion i program zakonny

W 1349 roku Brygida opuściła Szwecję i udała się do Rzymu, aby uczestniczyć w jubileuszu roku 1350 i uzyskać zatwierdzenie swojego zakonu. Pozostała w mieście do końca życia, prowadząc dom dla pielgrzymów i ubogich, odwiedzając kościoły i sanktuaria Italii. Przez cały ten czas domagała się powrotu papieży z Awinionu do Rzymu, kierując do nich objawienia pełne gróźb i napomnień. Kiedy Urban V przybył do Rzymu w 1367 roku, Brygida widziała w tym spełnienie swoich zabiegów; kiedy w 1370 roku wrócił do Awinionu, zapowiedziała mu rychłą śmierć, która rzeczywiście nastąpiła wkrótce potem.

Program zakonny był równie ambitny. Brygida pragnęła założyć zakon Najświętszego Zbawiciela, w którym klasztory podwójne, z mniszkami i zakonnikami, miały podlegać opatce, reprezentującej Maryję, podczas gdy kapłani i bracia mieli pełnić posługę duszpasterską i liturgiczną. Liczbę członków wspólnoty określono symbolicznie: sześćdziesiąt sióstr oraz trzynastu kapłanów, czterech diakonów i ośmiu braci świeckich, razem osiemdziesiąt pięć osób, co odpowiadało trzynastu apostołom, liczonym wraz z Pawłem, i siedemdziesięciu dwóm uczniom. Urban V zatwierdził zakon w 1370 roku, choć w formie zmodyfikowanej, dołączając go formalnie do reguły świętego Augustyna. Pierwszy klasztor powstał w Vadstenie, na posiadłości podarowanej przez Magnusa Erikssona, i stał się jednym z najważniejszych ośrodków kultury religijnej Skandynawii.

Dziecię leżące na ziemi

Najbardziej trwały ślad Brygida pozostawiła jednak w sztuce. W 1372 roku, rok przed śmiercią, odbyła pielgrzymkę do Ziemi Świętej. W Betlejem, w grocie Narodzenia, miała widzenie, które opisała z niezwykłą szczegółowością. Maryja, piękna dziewica w białej szacie, z rozpuszczonymi złotymi włosami, zdejmuje płaszcz i sandały, klęka do modlitwy, a wtedy w jednej chwili rodzi syna bez bólu. Dziecię leży nagie na ziemi, emanując światłem, które przyćmiewa świecę trzymaną przez Józefa. Maryja adoruje je, mówiąc: Witaj, Boże mój, Panie mój i Synu mój.

Ten opis zmienił ikonografię Bożego Narodzenia w zachodniej sztuce. Wcześniej Maryja była zazwyczaj przedstawiana leżąca na łożu połogowym, a Dziecię w żłobie lub w kołysce. Po rozpowszechnieniu się Revelationes artyści coraz częściej malowali Maryję klęczącą w adoracji przed nagim, promieniującym Dzieciątkiem leżącym na ziemi lub na rąbku jej płaszcza, z Józefem trzymającym świecę lub lampę. Niektóre obrazy, jak Narodzenie przypisywane Niccolò di Tommaso, przedstawiają nawet samą Brygidę klęczącą obok sceny. Motyw ten pojawia się w malarstwie włoskim i niderlandzkim XV wieku, między innymi w tryptyku Portinarich Hugona van der Goesa. Rzadko się zdarza, aby jeden tekst wizyjny w tak widoczny sposób przekształcił przedstawienie centralnej sceny chrześcijańskiej.

Podobną siłę oddziaływania miały wizje Męki. W Revelationes Maryja opowiada Brygidzie o cierpieniu Syna z drobiazgowością, której nie znają Ewangelie: o biczowaniu, po którym ciało było rozdarte aż do żeber, o koronie cierniowej wciśniętej tak, że krew zalewała oczy, o przybijaniu do krzyża i o ostatnich słowach. Teksty te przyczyniły się do upowszechnienia pobożności, w której wierny miał wyobrażać sobie Mękę możliwie najkonkretniej, i znalazły odbicie zarówno w malarstwie, jak i w modlitewnikach późnego średniowiecza.

Kanonizacja i wątpliwości Gersona

Brygida zmarła w Rzymie 23 lipca 1373 roku. Jej ciało przewieziono do Vadsteny. Proces kanonizacyjny, popierany przez szwedzki dwór, zakon i jej córkę Katarzynę, zakończył się 7 października 1391 roku, gdy Bonifacy IX ogłosił ją świętą. Kanonizacja przypadła jednak na czas wielkiej schizmy zachodniej, kiedy o tron papieski spierali się rywalizujący pretendenci, i jej ważność mogła być kwestionowana przez stronnictwo, które nie uznawało rzymskiego papieża. Dlatego potwierdzano ją ponownie, między innymi na soborze w Konstancji i przez Marcina V.

Na tym tle wystąpił Jan Gerson, kanclerz Uniwersytetu Paryskiego, jeden z najwybitniejszych teologów epoki. Już w 1401 roku napisał traktat De distinctione verarum revelationum a falsis, a w 1415 roku, w czasie soboru w Konstancji, De probatione spirituum, w którym rozważał kryteria rozeznawania objawień. Choć nie zaprzeczał wprost świętości Brygidy, wzywał do wielkiej ostrożności wobec wizji, zwłaszcza tych przekazywanych przez kobiety i dotyczących spraw politycznych. Zwracał uwagę, że objawienia mogą pochodzić z wyobraźni, z choroby lub z podszeptów złego ducha, i że ich autorytet nie może być stawiany obok Pisma Świętego. W późniejszym traktacie De examinatione doctrinarum sformułował jeszcze ostrzejsze uwagi o pismach kobiet, których nauki wymagają szczególnego badania.

Spór ten nie dotyczył wyłącznie Brygidy, ale jej przypadek był najbardziej widoczny. Revelationes zawierały polecenia dla papieży i królów, krytykę duchowieństwa, nową regułę zakonną przypisaną Chrystusowi i szczegółowe opisy życia Maryi. Jeśli tekst ten był rzeczywiście objawieniem Bożym, miał autorytet trudny do pogodzenia z hierarchią Kościoła. Jeśli nie, był pobożną fikcją lub, w gorszym przypadku, groźnym złudzeniem. Gerson starał się znaleźć drogę pośrednią: uznawać świętość osoby, ale nie przyjmować bezkrytycznie wszystkich jej objawień.

Wzór i przestroga

Dzieje recepcji Revelationes pokazują, jak dwuznaczny może być status tekstu wizyjnego w Kościele. Z jednej strony objawienia Brygidy były kopiowane, tłumaczone i czytane w całej Europie, stały się inspiracją dla innych wizjonerek, wśród nich także Małgorzaty Kempe, i ukształtowały wyobrażenia o Męce, Narodzeniu i życiu Maryi. Ich wpływ na sztukę, pobożność i literaturę dewocyjną trudno przecenić. Z drugiej strony stały się podręcznikowym przykładem w dyskusjach o discretio spirituum, które zajmowały teologów XV wieku i ukształtowały późniejsze, ostrożniejsze podejście Kościoła do prywatnych objawień.

Brygida nie była mistyczką wycofania. Jej doświadczenie Boga prowadziło ją ku światu, ku polityce i reformie, ku królewskim dworom i papieskim kuriom. Wizje były dla niej zleceniem, a nie tylko pocieszeniem. W 1999 roku Jan Paweł II ogłosił ją jedną z patronek Europy, podkreślając rolę, jaką odegrała w życiu kontynentu. Spór o jej objawienia przypomina jednak, że im bardziej mistyka wkracza w przestrzeń publiczną, tym bardziej staje się przedmiotem pytań o autorytet, a przez to również o granice, w jakich jednostkowe doświadczenie może przemawiać w imieniu Boga.