Ewagriusz z Pontu i modlitwa czystego umysłu

Teolog z Konstantynopola w pustelni

Ewagriusz urodził się około 345 roku w Iborze w Poncie, w kręgu oddziaływania wielkich Kapadocjan. Bazyli Wielki ustanowił go lektorem, Grzegorz z Nazjanzu diakonem, a w czasie soboru konstantynopolitańskiego w 381 roku był cenionym w stolicy mówcą i polemistą. Ta kariera została przerwana gwałtownie. Według relacji Palladiusza, który znał go osobiście, Ewagriusz zakochał się w zamężnej kobiecie z wysokich sfer i po ostrzegawczym śnie uciekł z miasta. Trafił do Jerozolimy, do wspólnoty Melanii Starszej i Rufina na Górze Oliwnej, a stamtąd, po chorobie i przemianie, do Egiptu. Spędził tam ostatnie szesnaście lat życia, najpierw w Nitrii, potem w Keliach, gdzie zmarł w 399 roku.

W Keliach, osadzie pustelników rozproszonych po pustyni na południe od Nitrii, Ewagriusz był uczniem obu Makarych i nauczycielem kręgu mnichów zainteresowanych teologią Orygenesa. Utrzymywał się z przepisywania ksiąg. Jego pozycja była osobliwa: wykształcony Grek pośród w większości koptyjskich ascetów, uczony teolog pośród ludzi, którzy cenili prostotę i milczenie. Zarazem jednak to właśnie on nadał doświadczeniu pustyni język pojęć tak precyzyjny, że stał się on narzędziem całej późniejszej duchowości monastycznej.

Trzy etapy i ich cel

Myśl Ewagriusza ma budowę stopniową. W Praktikosie, zbiorze stu krótkich rozdziałów, opisuje on pierwszy etap, który nazywa praktikē: walkę z namiętnościami i myślami, które je podsycają. Jego słynna analiza ośmiu „logismoi”, złych myśli, należy do tego etapu i jest tematem odrębnym; tu wystarczy powiedzieć, że ma ona służyć wyłącznie jako przygotowanie. Celem praktikē jest apatheia, beznamiętność, rozumiana nie jako obojętność, lecz jako zdrowie duszy, w której namiętności przestały zaciemniać wzrok. Z beznamiętności rodzi się miłość, a miłość jest bramą do poznania.

Poznanie ma dwa stopnie. Pierwszym jest physikē, kontemplacja natury: ogląd wewnętrznych racji stworzeń, sensu rzeczy widzialnych i niewidzialnych, opatrzności i sądu. Drugim, najwyższym, jest theologikē, poznanie samej Trójcy. Ewagriusz opisuje te stopnie w Gnostikosie, przeznaczonym dla tych, którzy mają już nauczać innych, i w Kefalaia gnostika, sześciu zbiorach po dziewięćdziesiąt sentencji, celowo zagadkowych i niejasnych. W tych ostatnich wykład drogi duszy łączy się z rozbudowaną kosmologią w duchu Orygenesa: z nauką o pierwotnej jedności umysłów, ich upadku, zróżnicowaniu na aniołów, ludzi i demony oraz ostatecznym powrocie.

Modlitwa należy w tym schemacie do najwyższego poziomu, ale towarzyszy wszystkim. Jest zarazem środkiem i celem. Ewagriusz nie oddziela jej od teologii: w traktacie O modlitwie pisze, że kto jest teologiem, ten modli się prawdziwie, a kto modli się prawdziwie, jest teologiem. Teologia oznacza tu nie naukę o Bogu, lecz poznanie Boga w modlitwie.

Odłożenie myśli

Traktat O modlitwie składa się ze stu pięćdziesięciu trzech krótkich rozdziałów, a liczba ta, jak wyjaśnia sam autor w prologu, nawiązuje do liczby ryb wyłowionych przez apostołów w Ewangelii Jana. Najsłynniejsze definicje modlitwy pojawiają się w nim kilkakrotnie i w różnych ujęciach. Modlitwa jest „wstępowaniem umysłu do Boga”, „rozmową umysłu z Bogiem”, wreszcie „odłożeniem myśli”. Ta trzecia definicja jest najbardziej radykalna i stanowi oś całej teorii.

„Myśli” (noēmata) oznaczają u Ewagriusza wszelkie treści, które odciskają w umyśle jakiś kształt. Należą do nich nie tylko złe myśli i namiętne obrazy, lecz również myśli dobre i obojętne: wspomnienia, rozważania, nawet pojęcia o Bogu. Każda z nich, jakkolwiek szlachetna, czyni umysł złożonym i wiąże go z czymś ograniczonym. Bóg tymczasem nie ma kształtu ani granic. Dlatego modlitwa, która ma Go dosięgnąć, musi porzucić wszystko, co ma kształt. Ewagriusz ostrzega wprost: gdy się modlisz, nie wyobrażaj sobie Boga w żadnej postaci i nie pozwalaj, by umysł przyjął jakikolwiek kształt; zbliżaj się do Niematerialnego w sposób niematerialny.

Z tej zasady wynika rozróżnienie, które Ewagriusz przeprowadza z dużą konsekwencją. Psalmodia, czyli śpiewanie i recytowanie psalmów, należy według niego do „wielorakiej mądrości”: wprowadza umysł w bogactwo obrazów, historii i pojęć, uspokaja namiętności i porządkuje wnętrze. Modlitwa w ścisłym sensie jest natomiast „wstępem do poznania niematerialnego i jednolitego”. Między jednym a drugim nie ma sprzeczności, jest jednak różnica poziomów. Mnich odmawiał psalmy w ustalonych godzinach, a w ich przerwach i po nich starał się trwać w modlitwie, która nie korzysta już z żadnego tekstu. Ewagriusz zaleca przy tym modlitwy krótkie i skupione, ponieważ długie mowy łatwo stają się polem dla rozproszenia. Ważniejsza od ilości słów jest uwaga, a ostatecznie stan, w którym słowa przestają być potrzebne. W ten sposób teoria czystej modlitwy nie zastępuje liturgicznego rytmu monastycznego dnia, lecz wskazuje jego wewnętrzny kierunek.

To ostrzeżenie miało także kontekst historyczny. W egipskim monastycyzmie końca IV wieku toczył się spór z tak zwanymi antropomorfitami, mnichami przekonanymi, że Bóg ma postać ludzką, skoro człowiek został stworzony na Jego obraz. Ewagriusz i jego krąg stanowili przeciwny biegun: Bóg nie ma postaci, a modlitwa ku Niemu nie może się opierać na wyobrażeniu. Spór ten, który niedługo po śmierci Ewagriusza doprowadził do wypędzenia origenistów z Nitrii, pokazuje, że teoria modlitwy bezobrazowej nie była abstrakcyjną spekulacją, lecz stanowiskiem w żywym konflikcie o charakter doświadczenia religijnego.

Szafir i miejsce Boga

Czym jest umysł, który odłożył wszystkie myśli? Ewagriusz nie opisuje go jako pustki. Umysł ogołocony z kształtów nie przestaje działać, lecz zaczyna widzieć siebie. W Praktikosie podaje znak beznamiętności: jest nim stan, w którym umysł zaczyna oglądać własne światło i pozostaje spokojny wobec obrazów snu. W innych pismach rozwija ten motyw, sięgając do obrazu z Księgi Wyjścia: starszyzna Izraela ujrzała na górze „miejsce, gdzie stał Bóg Izraela”, a pod Jego stopami coś jakby szafirową posadzkę, czystą jak niebo.

Ewagriusz interpretuje ten werset jako opis czystego umysłu. W chwili modlitwy umysł, uwolniony od namiętności i obrazów, przybiera barwę szafiru albo nieba i staje się „miejscem Boga”. Nie jest on samym Bogiem; jest przestrzenią, w której Bóg się objawia. Światło, które wówczas widzi, nie pochodzi od zewnętrznych przedmiotów ani od wyobraźni. Pytanie, czy jest to światło samego umysłu, czy światło Trójcy, Ewagriusz pozostawia w zawieszeniu, sugerując, że w tym stanie jedno odsłania się w drugim, a obraz Boga w człowieku okazuje się zdolny przyjąć Tego, którego jest obrazem.

Ta koncepcja łączy kilka nurtów. Od Orygenesa Ewagriusz przejmuje przekonanie, że umysł jest istotą człowieka, stworzoną do oglądania Boga. Od filozoficznej tradycji greckiej bierze ideę, że poznanie jest upodobnieniem się poznającego do poznawanego. Od doświadczenia pustyni uczy się, jak trudna i krucha jest czystość umysłu, nieustannie atakowanego przez demony, które według niego najbardziej starają się przeszkodzić właśnie czystej modlitwie, podsuwając umysłowi obrazy i fałszywe światła.

Potępienie i przetrwanie pod cudzym imieniem

Los dzieł Ewagriusza był tak samo dramatyczny jak los jego mistrza Orygenesa. W VI wieku, w czasie sporu origenistycznego w Palestynie, nauki uznawane za origenistyczne zostały potępione z inicjatywy cesarza Justyniana, a tradycja wiąże z soborem konstantynopolitańskim z 553 roku anatemy obejmujące także Ewagriusza i Dydyma Ślepego. Dotyczyły one przede wszystkim kosmologii Kefalaia gnostika: preegzystencji umysłów, ich upadku i powszechnego przywrócenia. W konsekwencji wiele greckich oryginałów zaginęło.

Dzieła przetrwały jednak trzema drogami. Pierwszą były przekłady na języki Wschodu chrześcijańskiego, zwłaszcza syryjski i ormiański. Kefalaia gnostika zachowały się w dwóch wersjach syryjskich; francuski badacz Antoine Guillaumont wykazał w połowie XX wieku, że jedna z nich jest złagodzona, a druga zachowuje radykalne tezy oryginału. Drugą drogą były zbiory wyciągów, w których praktyczne nauki Ewagriusza krążyły bez jego spekulatywnej kosmologii. Trzecią, najbardziej paradoksalną, było przypisanie ich innym autorom. Traktat O modlitwie przetrwał w tradycji greckiej pod imieniem Nila z Ancyry, niebudzącego podejrzeń ascety, i pod tym imieniem trafił do Filokalii, antologii wydanej w Wenecji w 1782 roku.

Dzięki temu nauka o czystej modlitwie przenikała do duchowości wschodniej nawet wtedy, gdy imię jej autora wymieniano z odrazą. Paradoks jest pouczający. Kościół odrzucił ewagriańską kosmologię, ale zachował jego analizę modlitwy jako nieocenione narzędzie. Na Zachodzie oddziaływanie przyszło głównie pośrednio, przez Jana Kasjana, który osobiście znał środowisko Kelii i przekazał łacinnikom wiele z nauki swojego nauczyciela, nie wymieniając jego imienia.

Teoria, która opisuje doświadczenie

Znaczenie Ewagriusza polega na tym, że po raz pierwszy w historii chrześcijaństwa modlitwa bezobrazowa została opisana systematycznie, z wyróżnieniem jej warunków, przeszkód, kryteriów i celu. Wcześniejsi autorzy mówili o kontemplacji, o oglądaniu Boga, o wznoszeniu się umysłu. Ewagriusz mówi, co trzeba odłożyć, czego nie wolno sobie wyobrażać, po czym poznać beznamiętność i jaki jest stan umysłu w chwili prawdziwej modlitwy.

Jego teoria wyrasta z praktyki, a nie z czystej spekulacji. Krótkie rozdziały O modlitwie nie są wykładem, lecz zbiorem wskazań dla mnicha, który siedzi w celi i stara się modlić. Wiele z nich dotyczy przeszkód: rozproszenia, gniewu, pamiętliwości, pokus wyobraźni. Wiele innych mówi o łzach, cierpliwości i pokorze, bez których intelektualne rozumienie modlitwy nie ma żadnej wartości. Ewagriusz, sam przecież intelektualista, ostrzega przed pychą poznania i przypomina, że czystą modlitwę daje Bóg, nie technika. Ten splot rygorystycznej teorii i ascetycznej pokory sprawił, że jego myśl, choć potępiona w części spekulatywnej, pozostała jednym z filarów chrześcijańskiej mistyki modlitwy.